Qaýipsiz jol aýadaı qajet

Búgingi kúni Qazaqstannyń jáne onyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń ıadrosyz álem ornatý jáne ıadrolyq qarýdy adamzatqa taratpaý ustanymdaryna búkilálemdik qoǵamdas­tyq joǵary baǵa berip otyr. Buǵan ótken aptada Astana men Semeı qalalarynda ótken «Iаdrosyz álem úshin» fo­rýmy kezinde de búkil qazaqstandyqtar kýá boldy. Sonymen qatar, álemdik qoǵam­das­tyqtyń elimizdiń ıadrolyq qa­rý­dy taratpaý salasyndaǵy nátıjeli bastamalaryna qoldaý kórsetý ba­ǵy­tyndaǵy umtylysyn qýat­taı­tyn qadamdardyń biri retinde 15 qazanda Shveısarııa astanasy Bern qalasynda ótken «Parlamentarııler ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qysqartý úshin» degen taqyrypta ótken Parlamentaralyq Assam­bleıa­nyń arnaıy otyrysyn aıtýǵa bolady. Osyndaı alqaly jıynǵa kóp memleketterden kelgen parlamentarııler aldynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik hat­shysy, Prezıdent janyndaǵy Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý máseleleri jónindegi komıssııanyń tóraǵasy Qanat Saýdabaev sóz sóı­ledi. О́ziniń sózinde Qanat Be­k­myr­za­uly jerjúzilik ekonomıkanyń buryn-sońdy bolmaǵan silkinisi jáne oryn alyp jatqan asa kúr­de­li basqa da oqıǵalar jaǵdaıynda ıadro­lyq qarýsyzdaný jolyndaǵy neǵur­lym batyl qadamdardyń mańyzy baǵa jetkizgisiz ekendigin atap ótti. «Qyrǵı-qabaq soǵystyń» zar­da­byn shekken qazaq halqy mundaı zulymdyqty áli kúnge deıin umyta almaı júr. Semeı synaq polı­go­nynda 40 jyl ishinde 450-den astam ıadrolyq synaq jasalǵan, onyń ishinde 120-sy atmosferada jasal­dy. Onyń jıyntyq qýaty 2,5 myń Hırosıma qalasyn joıyp jibere alady. Synaq saldarynan 1,5 mln. adam zardap shegip, 300 myńnan astam sharshy shaqyrym jer ýlandy. Q.Saýdabaev óz sózinde sondaı-aq eli­miz jáne Ult kóshbasshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev Táýel­siz­dik alǵan kúnnen bastap ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qysqartý jahandyq úderisiniń dáıekti jáne belsendi jaqtaýshysy bolyp keledi, dedi. Qazaqstan Ulybrıtanııa, Qytaı, Fransııa memleketteriniń ıadrolyq qarýlaryn qosa alǵan­da­ǵy­dan asyp túsetin álemdegi tór­tin­shi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartty. Semeı polıgony jabylyp, onyń ınfraqurylymy, 200 jerasty ótkelderi men shuń­qyr­laryna deıin tegis joıyldy. Árqaısysynyń qýaty bir mega­ton­nalyq 1040 ıadrolyq oqtumsyq, 104 SS-18 qurlyqaralyq ballıstıka­lyq zymyrandarmen, 370 taktı­ka­lyq ıadrolyq zarıadtary bar H-55 qa­natty zymyrandarmen jabdyq­tal­ǵan 40 TÝ-95 aýyr bombalaýshy ushaq elimiz aýmaǵynan shyǵaryldy nemese joıyldy. Qurlyqaralyq zy­myrandarǵa arnalǵan 148 shahtalyq-iske qosý qondyrǵylary da joq etildi. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kú­ni­nen Prezıdent N.­Á.Na­zar­baev­ty osynaý ólim sebetin qarýdy saq­taý­ǵa úgittegen sheteldik «aqyl­shy­lardyń» qarasy az bolǵan joq, tipti «ıadrolyq qarýy bar alǵashqy jáne birden-bir musylman eli» retinde bedeli artatynyn jáne Qa­zaqstanǵa mol qarjy beretindikterin de bildirgen. Sonymen birge, sol kezdegi bizdiń elıtanyń eleýli bóligi de ıadrolyq áleýetti saqtap qalýǵa beıildi boldy, olardyń pikirinshe, bul buǵan deıin eshkimge belgisiz eldi áp-sátte «ıadrolyq der­javalar» qataryna qosar edi. Biraq Elbasynyń ıadrolyq qarýdan bas tartý jáne ólimge alyp keletin qarýdy joıý boıynsha batyl da parasatty sheshimi álemdegi progresshil adamzattyń kóńilinen shyq­ty, dedi Memlekettik hatshy óziniń sózinde. Sonymen birge, memleketi­miz­diń taratpaý rejimin qamtamasyz etýdegi úlesi polıgondy jabýymen jáne jappaı qyryp-joıatyn qarý­lar­dy joıýymen ǵana shektelip otyr­ǵan joq. Aıtalyq, 2006 jyly Qazaqstan Reseı men AQSh ja­rııa­laǵan ıadrolyq lańkestikpen kúres jónindegi jahandyq bastama qu­ryl­taıshylarynyń biri boldy. 2007 jyly Astanada osy basta­ma­ǵa qatysýshy memleketterdiń úshin­shi kezdesýi ótti. 2009 jyldyń naý­ryz aıynda Ortalyq Azııany ıad­ro­lyq qarýdan azat aımaq jasaý tý­ra­ly shart kúshine endi. Kóp qasiret shekken Semeıde qol qoıylǵan bul kelisim arqyly Soltústik jarty sharda tuńǵysh ıadrolyq qarýdan azat aımaq quryldy jáne osyndaı alǵashqy aımaq eki ıadrolyq derjavamen shektesip otyr. Al, jalpy, Qazaqstan men aımaq memleketteri ózderiniń qarýsyzdaný jáne taratpaý usta­nymdaryn jaqtaıtynyn qýattady. Qazaqstan tabıǵı ýrannyń álem­degi iri qoryna ıe bolýmen qatar, ony óndirýde álemde birinshi oryn ala otyryp, MAGATE kepildikterimen beıbit atomdy damy­tý­dy jaqtap keledi jáne ıadrolyq otyn sıklynyń qaýipsizdigin ny­ǵaı­tý jáne bólshektenetin mate­rıal­dardyń taralý táýekelderin boldyr­maý jónindegi halyq­aralyq kúsh-jigerdi qol­daýda. Osyǵan baı­lanysty 2009 jyly Prezıdent N.­Na­zar­baev Qazaqstan MAGATE qam­qor­shy­lyǵymen ıadrolyq otyn­­nyń ha­lyqaralyq bankin óz aýma­ǵyn­da ornalas­ty­rýǵa ázir ekenin má­limdedi. Biz beıbit atom ener­ge­tı­kasyn qaýip­siz damytýǵa múd­d­eli barlyq elderdiń izgi erkimen bul ıdeıa júzege asady jáne halyq­ara­lyq qoǵamdastyqta taratpaý júıe­si­niń taǵy bir tıimdi tetigi paıda bolady dep senemiz, dedi Q.Saýdabaev óziniń sózinde. Qazaqstan Prezıdenti Vashıngtonda 2010 jylǵy sáýirde ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte ıadrolyq qarýlardy jalpyǵa birdeı taratpaý týraly jańa ám­be­bap shart jasaý týraly bastama kóte­rip, 2011 jylǵy qyrkúıekte ótken BUU Bas Assambleıasy 66­­-ses­­sııasynyń sheńberindegi jo­ǵar­ǵy deńgeıdegi kezdesýler bary­syn­da da ıadrosyz álem qurýdyń dúnıe júzindegi qaýipsizdikke oń áser etetinin taǵy da jarııa etti. Osylaısha halyqaralyq arenada tyń máseleler kóterip júrgen Elbasynyń bastamasyn odan ári damytý maqsatynda 12-13 qazan kúnderi Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl tolýyna oraı Astana men Semeı qalalarynda «Iаdrolyq qarý­syz álem» forýmy atty aýqymdy is-shara uıymdastyryldy. Álem­niń ár túkpirinen kelgen saıasatkerler men ǵalymdar Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Na­zar­baevtyń taratpaý jáne ıadrolyq qarýdan azat álem qurý jolyndaǵy kúsh-jigerin qoldaǵan úndeý qa­byldap, Iаdrolyq qarýsyz álem jónindegi deklarasııaǵa qol qoıdy. Q.Saýdabaev, sonymen qatar, Qa­zaqstannyń Semeı synaq polı­go­nynyń jabylǵan kúni – 29 ta­myzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly bastamasyn BUU Bas Assambleıasy qoldap, ar­naıy qarar qabyldaǵanyn, 2009 jyldan beri 29 tamyz solaı ata­lyp kele jatqanyn kóldeneń tart­ty. Men bul kún «Parlamentarııler ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qysqartý úshin» degen halyq­ara­lyq shara qyzmetinde óziniń laıyq­ty ornyn alatynyna senemin, dedi Q.Saýdabaev. Sóz retine qaraı aıta ketsek, atalǵan qaýymdastyq mú­she­leri qazirgi tańda 800-den astam adamnyń basyn biriktiretin 80 memleketten jınalady. Eger ıadro­syz álem qurýǵa shynaıy umtylǵan ártúrli elderdegi barlyq izgi nıetti adamdar ózderiniń kúsh-jigerin biriktirip, osy joǵary izgi maq­satqa qol jetkizý úshin taban­dy­lyqpen jáne dáıektilikpen kú­re­setin bolsa, biz ǵalamshardy únemi tónip tu­ratyn ıadrolyq qaterden qutqara ala­tynymyzǵa kámil senemin, dep sózin túıindedi Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Memlekettik hatshysy. Astanadaǵy forým jáne Berndegi parlamentarııler kezdesýi ıad­ro­lyq taratpaý jáne ıadrolyq qa­rýsyzdaný boıynsha jahandyq qoz­ǵalysta jańa oń úderister belgilengendigin kórsetti. Halyqaralyq qoǵamdastyq qazirgi tańda adamzat oılap tapqan eń qaterli qarý – ıadrolyq qarýdan tezirek qutylý amalyn izdese jón bolar edi. Álem memleketteri aldaryndaǵy murat­ta­ryna qol jetkizý úshin olarǵa basqa memleketterdiń oń yqpal­da­ry kerek. Osyndaı jaýapty rólge Qazaqstan shyǵa alar edi, dedi parlamentarııler kezdesýinde qaýym­dastyqtyń teń tóraıymy, Uly­brıtanııa Lordtar palatasynyń múshesi Sıý Mıller hanym. 1945 jyldyń qyrqúıek aıynda Hırosıma qalasyn kórgen soń, Qyzyl Krest halyqaralyq komı­te­tiniń dárigeri Marsel Jıno by­laı dep jazypty: «...Biz mundaı sumdyqty eshqashan kórgen emespiz. Qalanyń ortalyǵy jermen jek­sen etilipti. Eshteńe qalmaǵan. Barlyq tirshilik ıeleri áp-sátte órtenip ketken». Bul sózder búgingi kúngi kelte, sholaq oılaıtyndar úshin úlken sabaq bolý kerek. Ha­lyqaralyq apatty esten shyǵar­maı, eshqashan da bireýlerdiń ba­syna mundaı zobalań týmas úshin ony joıýdyń joldaryn bárimiz birige otyryp izdeýimiz qajet. Mundaı izdeý jolynyń aýadaı kerek ekendigin sońǵy 20 jyl boıy eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev udaıy aıtyp keledi. Sáýlebek KО́KShEULY.