ASTANA-BERN: Iаdrolyq qarýsyz álem úshin

Májilis Tóraǵasy Oral Muhamedjanov bastaǵan Qazaq­stan parlamentshileri jeksenbi kúni Shveısarııanyń Bern qala­syna kelip, sol kúni Parlamentaralyq Odaq Assam­bleıa­synyń me­reıtoılyq 125-shi otyrysynyń ashylý sal­ta­natyna qa­tysty. Berndegi Qazaqstan delega­sııa­synyń quramynda Májilis depý­tat­tary Baǵıla Baımaǵambetova, Ám­zebek Jolshybekov, Erlan Nyǵ­matýlın jáne senator Ermek Ju­ma­baev, Parlament Májilisi Ap­paratynyń basshysy Ergen Doshaev jáne basqalar bar. 1889 jyly irgesi qalanǵan Par­lamentaralyq Odaq – álem par­lamentshileriniń is-áreketin úıles­ti­rý qyzmetine arnalǵan halyq­ara­lyq uıym. Ol saıası talqylaýlarǵa arnalǵan alǵashqy halyqaralyq uıym retinde jumysyn bastaǵan. Parlamentaralyq Odaq BUU-da baı­qaýshy mártebesine ıe. Osy uı­ym­nyń 125-shi otyrysynyń ashy­lýynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń quttyqtaý sózi oqyl­dy. Sonymen qatar, Parlament­ara­lyq keńestiń prezıdenti Teo-Ben Gý­rırabtyń quttyqtaýy jarııa etildi. Ol – Namıbııa Ulttyq as­sam­bleıasynyń tóraǵasy. 2011 jyly 157 eldiń parlamenti uıym­ǵa múshe bolyp tabylǵan eken. Bastapqyda Odaqqa múshelikke birqatar depýtattar ótip, kele-kele Parlament túgeldeı múshe bolatyn bolǵan. Parlamentaralyq Odaq tóraǵasy úsh jylǵa saılanady. Parlamentaralyq Odaq alǵa­shynda beıbitshil shyǵarmashylyq júıede aıryqsha oryn alyp, onyń birqatar qaıratkerleri álem­dik Nobel syılyǵymen mara­pat­talǵan. Berndegi PAO Assam­bleıa­synyń mereıtoılyq ashylýynda beıbitshilikti nyǵaıtý men jahan­dyq qaýipsizdikti saqtaý jónindegi úndeýler jarııa etildi. Adamzatty tolǵandyryp otyrǵan osy máse­le­ni talqylaý Assambleıa sheńberinde ótken «Iаdrolyq qarý – apatqa áke­le­tin jol» taqyrybyndaǵy pikir­ta­lasta jalǵasyn tapty. Qazaq­stan delegasııasy jýyrda ǵana Astanada ótken «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» halyqaralyq forýmy­nyń jalyndy lebin ala kelgendeı áser etti. Álemdi ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste birigýge shaqyrǵan Astana Deklarasııasy Bernde úndestik tapty. Osy alqaly basqosýda Qa­zaq­stan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Oral Mu­ha­med­janov baıandama jasap, ıadro­lyq qarýsyz álem qurý isine Qazaq­stannyń qosyp kele jatqan úlesi týraly oılaryn ortaǵa saldy. Má­jilis Tóraǵasy óz sózin osy sha­rany uıymdastyrýshylarǵa rıza­shy­lyǵyn bildirýden bastady. Jyly shyraımen qabyl alyp, pikir almasýǵa múmkindik jasaǵan­da­ry úshin rahmet aıtty. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly ortaǵa salynǵan oılar álemde beıbitshilik ornatýǵa jasalǵan naqty bir qadam bolyp tabylatynyna senim bildirdi. Ustanǵan maqsatymyz naqty jáne ekiudaı emes, aldaǵy baǵyttardy aıqyndap alýǵa negizdelgenin bá­ri­miz de túsinýimiz kerek. Biz ortaq kúsh-jigerimizdiń arqasynda ıadro­lyq qarýdy múldem joıamyz nemese onyń ǵalamsharymyz boıynsha taralý aýqymy ulǵaıa túsip, erte me, kesh pe, barsha adamzat órkenıetin birjola joıyp jiberýge alyp keledi. Osy oılardy aıtqan Oral Muhamedjanov bul apattyń budan basqa joly joq ekenin atap ótti. 1949 jyldan bastap, bizdiń jerimizdegi Semeı synaq polıgo­nyn­da 40 jyl boıy 456 ıadrolyq ja­ry­lys jasaldy. Eki júıeniń ja­han­dyq ıadrolyq jantalasa qarý­la­nýynyń saldarynan 1,5 mıllıon beıbit turǵyn atom apatynyń ja­zyqsyz qurbandary boldy. «Qa­zaq­stannyń ustanymy – apatqa alyp keletin ıadrolyq qarýdan birjola qutylýdyń basqa balamaly joly joq ekenin eskertý. Jáne ol ha­lyq­tyń qalaýymen júzege asyp, eki tarıhı jeńiske qolymyz jetti. Birinshisi – 20 jyl buryn Semeı ıadro­lyq synaq polıgonynyń jabylýy. Ekinshisi – Qazaqstannyń álemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq áleýe­tinen óz erkimen bas tartýy. Álemde jarty ǵasyrdaı ýaqyt boıy bir ǵana úrdis – ıadrolyq qa­rýǵa ıe derjavalardyń sany ósip, ıadrolyq qarýdyń geografııalyq aýmaǵy ulǵaıa túsýi beleń aldy. Iаdrolyq qýatty arttyrý qaýip­siz­dikti qamtamasyz etýdiń bir ǵana joly degen jalǵan ustanym paıda boldy. Iаdrolyq qarýy bar memleketter ony kúsheıte túsýge um­tyl­dy, al basqa elder osy qarýǵa ıe bolýǵa tyrysty. Sol kezdiń ózinde jantalasa ıadrolyq qarýlanýdy shekteý jóninde urandar tastaldy. Biraq naqty is-árekettermen negizdelmegen bul sózder qarama-qaı­shy­lyǵy mol álemde eshkimge áser ete almady. Adamzat tarıhynda birinshi bolyp ıadrolyq synaq aımaǵyn japqan, qýatty ıadrolyq áleýetinen óz erkimen bas tarqan jáne sol arqyly jańa jahandyq úrdistiń negizin qalaǵan Qazaqstan jer jahanǵa is júzinde úlgi kór­setti», dedi Oral Muhamedjanov. Semeı synaq polıgonynyń ju­mysyn toqtatý úshin Qazaqstanǵa jáne onyń Kóshbasshysy Prezıdent N.Nazarbaevqa qýatty áskerı-ónerkásip kesheniniń jáne keńestik myqty derjava basshylarynyń qarsylyqtaryn eńserýge týra keldi. Iаdrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshimniń taǵdyry da óte kúrdeli boldy. Májilis Tóraǵa­sy­nyń pikirinshe, biz ıadrolyq oq­tumsyqtardyń kózin joıyp qana qoıǵan joqpyz, jappaı qyryp-joıatyn qarý ǵana kúsh beredi, álemdi kúshtiler ustap turady degen qalyptasqan jahan­dyq qaýip­siz­dik týraly kózqarasty túbirimen ózgerte aldyq. Búgingi tańda osy bir uǵymdy tereń uǵynatyndardyń qatary arta túsýde. Sonyń arqasynda jańa kórinistiń kúsh alǵanyn, ıaǵnı ıad­ro­lyq qarýdan azat elderdiń aýmaq­tary ulǵaıyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Sondaı aýmaqtyń biri Ortalyq Azııada qalyptasty. 2006 jyly Qazaqstan, Qyrǵyz Respýb­lı­kasy, О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrkimenstan ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Bizdiń elimiz ıadrolyq qa­terdi taratpaý jáne azaıtý maq­satyndaǵy jahandyq úderiske belsendi qatysyp keledi jáne aldaǵy ýaqytta da atsalysady. Memleketimiz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa, barlyq ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý jónindegi shartqa qosyldy. Qazaqstan BUU júıesi sheń­be­rinde ázirlengen lańkestik áreket­ter­ge qarsy turý jónindegi barlyq 13 halyqaralyq konvensııanyń qa­tysýshysy bolyp tabylady. So­nyń ishinde ıadrolyq lańkestik aktilerimen kúres jónindegi konvensııa da bar. Bizdiń elimiz «Iаdrolyq qa­terdi qysqartý boıynsha bastama» amerıkalyq qorynyń usynǵan Atom energııasy jónindegi halyq­ara­lyq agenttigi (MAGATE) aıa­syn­da ıadrolyq otynnyń halyqaralyq bankin qurý ıdeıasyna qoldaý bildirdi jáne ony Qazaqstan aýma­ǵyn­da ornalastyrýǵa ázir ekenin má­limdedi. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń bastama­sy­men BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qar­sy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady. Qazir biz eki ustanymnyń kúre­sin baıqap otyrmyz. Bir memleketter ıadrosyz álem qozǵalysyn jaq­tasa, ekinshileri ıadrolyq áleýetin kúsheıtýge umtylýda. Bul jerde bir ymyraǵa kelý múmkin emes, ıadrolyq qarýlanýdy toqtata turý jáne oǵan qarsy turatyn kúshtiń bári taýsyldy. Iаdrolyq qarýdan tolyqtaı azat bolýymyz qajet, adamzattyń ózin ózi joıyp jiberý qaýpinen de azat bolýymyz kerek. 2010 jyly ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq Sammıtte Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev bir­qatar bastama kóterdi. Sonyń ishinde Iаdrosyz álemniń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldaýǵa sha­qyrdy jáne Iаdrolyq qarýlardy jalpyǵa birdeı kólbeý jáne tiginen taratpaý týraly jańa shart jasaý týraly aıtty. Nıý-Iorkte jý­yr­da ótken BUU Bas Assam­bleıa­sy­nyń 66-shy sessııasy barysynda Iаdrolyq qaýipsizdik máseleleri jó­nindegi joǵarǵy deńgeıde bol­ǵan basqosýda Qazaqstan Prezıdenti ıadrolyq qaýipsizdiktiń úsh qa­ǵı­datyn usyndy. Olar: adamzatty ıadrolyq qarýdan qorǵaý, yqtımal ıadrolyq lańkestikke qarsy birlese áreket jasaý, atom energetıka­sy­nyń qaýipsizdigi. Qazaqstan Prezıdenti, sonymen qatar, aldaǵy ýa­qytta ıadrolyq derjavalardyń ondaı qarýy joq memleketterge ıad­ro­lyq qarý qoldanýyna jáne ony qoldanamyn dep qoqan-loqy ja­saýy­na bolmaıtyndyǵy jóninde min­detteme alýy týraly konven­sııa­ny bekitý qajet dep esepteıdi. Májilis Tóraǵasy bes kún bu­ryn ǵana Qazaqstanda «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» halyqaralyq forýmy bolyp ótkenin, osy bas­qosýǵa qatysýshylar qasiretti bastan keshken Semeı óńirinde bolyp, uzaq jylǵy ıadrolyq synaqtyń jan­túrshigerlik zardaptaryn óz kózderimen kórgenin aıtyp ótti. Forýmǵa qatysýshylar ortaq toq­tamǵa keldi. Eger biz túgeldeı ıad­ro­lyq qarýsyz álem máseleleri jó­nindegi kelisimge qol jetkizsek jáne onyń is-sharalaryn júzege asyrsaq, ondaı birlesken maqsat pen qundylyq qaýipsizdiktiń senimdi irgetasy bolatyny sózsiz. Ol ıadrolyq qarý aldyndaǵy úreıdiń ornyn basyp, beıbit ómirge kepil bola alady. Osy oılarmen sózin qorytqan Qazaqstan parlamenttik delegasııasynyń jetekshisi O.Mu­ha­medjanov: «Bárimiz de osy maq­satqa jetýge umtylýymyz kerek. Bul jerde parlamentshilerdiń róli aıryqsha jáne soǵan oraı olarǵa úlken jaýapkershilik júktelip otyr. Osy jolda ıadrolyq qarýsyz álem úshin, adamzattyń bolashaq urpaǵy úshin barlyq kúsh-jige­ri­mizdi biriktirýimiz kerek», dedi. Saıyn ESMAǴIULY,  arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin – Bernnen.