Oralda jyl saıyn atalyp ótetin «qala kúni» merekesi bıyl ortaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) qalasynyń ornynan bastaldy. Kóne shahar ornyna birneshe kıiz úı tigilip, arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler kórmesi uıymdastyryldy.
Ortaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) qalasy HIII-HV ǵasyrlarǵa tıesili deıdi tarıhshylar. Alaıda IH ǵasyrdaǵy arab saıahatshysy Ibn Fadlannyń jazbalarynda Jaıyq qalasy týraly da aıtylady. Jergilikti arheologtar júrgizgen zertteý jumystary nátıjesinde kóne shahar ornynan meshit, keseneler, shyǵys monshasy, turǵyn jaılar men kirpish kúıdiretin kóne zaýyt oryndary anyqtaldy.
- Osy kezge deıin kóshpeli halyqtardyń qala mádenıeti joq degen jańsaq pikir qalyptasqan edi. Alaıda ol durys emes. Kóshpeli ómir saltyn ustanǵan halyqtardyń ózinde basqarý, saýda, aıyrbas, óner, qorǵanys, uıymdastyrý ortalyǵy retinde qalalar boldy. Jaıyq qalashyǵy – dál osyndaı ortalyq bolǵan. Bizdiń boljamymyzsha, qalanyń ózinde 800-1500-deı adam turǵan. Sol kezeńniń ólshemimen alǵanda bul az emes. О́ıtkeni ortalyqta osynsha adam turǵanyna qarap onyń aınalasynda kóshpeli turmys saltyn ustanǵan biraz halyq bolǵanyn boljaýǵa bolady, - deıdi Batys Qazaqstan tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Murat Sydyqov. Oral qalasyn qazaqtar da, tatar, noǵaı sekildi túrkitildes aǵaıyn halyqtar da burynnan «Teke» dep ataǵan. Sovet ókimeti kezinde ǵalymdar «qazirgi Oral qalasynyń tóńireginde kóne shahar bolýy kerek» dep qansha izdegenmen taba almaǵan. 2001 jyly munaı qubyryn júrgizý kezinde Jaıyq ózeni jaǵasynan ortaǵasyrlyq kirpish kúıdiretin pesh orny tabylyp, qazba jumystary bastaldy. Sóıtip, arheologtar kóne shahar aýmaǵynan meshittiń, shyǵys monshasy – hammamnyń, turǵyn úılerdiń ornyn tapty. Bir qyzyǵy, turǵyn úı qurylysy Ońtústik Qazaqstan óńirindegi úlgilermen birdeı eken. Tek jylytý júıesi eki ese kúsheıtilgen.
- Shahar ornyna taıaý Jeltaý bıiginen birneshe kesene orny tabyldy. Onyń biri sol kezdegi ólshemmen alǵanda óte úlken – bıiktigi 14-16 metr, eni – 13, uzyny – 20 metrge jetken. Úlken kesenede 6 eresek, 5 sábıdiń súıegi jerlengen, áýlettik qabir bolsa kerek. Al sán-sáýleti kelisken kishkene kesenede jalǵyz adam jerlengen. Bizdiń boljamymyzsha, bul jerde Shyńǵys tuqymy – bıleýshiler, dinbasy – áýlıe jatýy múmkin, - deıdi Murat Naýryzǵalıuly.
Murat Sydyqov bastaǵan Batys Qazaqstan tarıh jáne arheologııa ortalyǵy ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasynyń ashyq aspan astyndaǵy murajaı etý máselesin birneshe jyldan beri kóterip júrgen edi. Jaqynda ǵana Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli 100 nysany tizimine Jaıyq (Teke) qalasy da kirgen soń, bul ıdeıaǵa da jan kirip, júzege asar degen úmit bar. Oraldyqtar jyl saıyn asyǵa kútetin «qala kúni» merekesi bıyl tuńǵysh ret kóne shahar ornynan bastaý alǵany shynymen de kóńilge shýaq syılaǵandaı. Bul oıdy osy sharaǵa qatysqan úlken-kishi qaıtalap aıtty.
Qala basshylyǵy osy bir sharany keremet uıymdastyrǵan eken. Kóne shahar ornynda, Aq Jaıyqtyń jaǵasyndaǵy jaıqalǵan ásem múıiste birneshe aq otaý tigilgen. Altybaqan ornatylyp, qyz-jigitter terbelip jatyr. Bir top attyly jigitter tazylaryn ertip, aýylǵa bettep keledi. «Oralym» folklorlyq ansambliniń ádemi áýeni júrekti terbeıdi.
- Barshamyzǵa belgili, bıyl Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn usynǵan bolatyn. Jalpy, elimizdiń kórkeıýi, ekonomıkasynyń damýy bizdiń tarıhymyzdy túısinýden bastalady. Elimizdegi 100 kıeli orynnyń biri - bizdiń Jaıyq qalasy bolǵanyna qýanyshtymyz. Sondyqtan bıylǵy qala kúni merekesiniń tusaýkeserin zııaly qaýymnyń usynysy boıynsha osy jerden bastaǵaly otyrmyz. Tarıhymyzdy zerttep, joǵymyzdy túgendep júrgen barlyq ǵalymdar men zertteýshilerge tabys tileımin, - dedi sharanyń saltanatty ashylý sátinde Oral qalasynyń ákimi Murat Muqaev.
Ortaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) shahary – qazirgi Oral qalasynyń arǵy túbi ekendigi zertteýshiler tarapynan sońǵy kezde jıi aıtylyp keledi. Otarlyq kezeńde týǵan «Oral qalasynyń irgetasyn 1613 jyly qashqyn kazaktar taqyr jerden turǵyzǵan» degen tujyrymnyń qate ekendigin ýaqyttyń ózi kórsetti. Altyn Orda kezeńinde 110 qala bolǵan eken, Jaıyq (Teke) – sonyń biri. Jaıyq pen Shaǵan ózenderiniń qıylysar tusynda, ásem múıiste ornalasqan ádemi shahardyń basynan baq taıyp, qıratylǵany dál sol XVI-XVII ǵasyrlarǵa sáıkes keledi. Kózdiń jaýyn alatyn kóne qala ǵımarattary aıaýsyz buzylyp, kirpishin irgetasyna deıin tasyp áketken. Sodan beri 6-7 ǵasyr ótti, dál osy jerge kıiz úı tigilip, dombyra úni áýelemegen de shyǵar, bálkim.
- Men 1935 jyldan beri osy Oral qalasynda turamyn. Biraq aýylda týyp-ósken qazaq balasymyz ǵoı. Osyndaı tarıhı jerge tabanym tıip, jýsan ıisin ıiskegen sátimde erekshe sezimdi bastan keshtim. Oral qalasy basshylarynyń bul bastamasy óte keremet! Rýhanı jańǵyrý – túp bastaýyńdy tanýdan bastalady. Jaıyq qalasynyń juldyzy janyp, el-jurttyń ıgiligine aınalar sát jaqyn bolsyn! – dedi toqsannyń tórine shyqqan ǵalym Qalam Súıinshálıev tolqyp turyp.
Jaıyq (Teke) qalasynyń búgingi aýmaǵy 8 gektar shamasynda. Murat Sydyqov bul jerge ashyq aspan asytndaǵy murajaı, ǵylymı zertteý ortalyǵy jáne zamanaýı demalys keshenin salýdy usynyp otyr.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»