Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy

Ár zaman ózine saı zańdyq normalardy, quqyqtyq erejelerdi týdyrady. Konstıtýsııa talaptary men zańdardyń saqtalýyn qadaǵalap, azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalyp, mindetteriniń saqtalýyn nazarda ustaý zań shyǵarýshy hám oryn­daýshy organdardyń jumysyna tikeleı baılanysty. Ásirese, shekaramyzdy beıbit nıetti eldiń bárine aıqara ashyp, ashyq saıasat ustanyp otyrǵan ýaqytta syrttan keletin túrli yqpaldarǵa boı bermeı, tynyshtyqty saqtap qalý da basty másele. Bylaıǵy kezde «Qudaı kúnimizdi salmasyn!» dep tipá-tipálap baqqanymyzben, zań qadaǵalaýshy organdarǵa kúnimizdiń bir túsetini anyq. Internet damyp, aqparat almasý asa shapshańdyqpen júrip jatqan qoǵamda prokýratýra qyzmetkerlerine de jańarmaı bolmaıtyny anyq. Bul turǵyda óz mindetterin atqarýda Almaty oblysynyń prokýratýra qyzmetkerleri birqatar sharýalardy qolǵa alypty.

Bul taqyryptaǵy áńgimeni kúni keshe ǵana ashylyp, jumysyn bas­tap jatqan «Azamattardy qabyldaý ortalyǵynan» bastaýǵa bolady. Jańa ortalyqtyń ashylýy arqyly prokýratýra qyzmetkerleri halyqpen tyǵyz qarym-qatynas ornatýdy kózdeıdi. Bul ortalyqtyń eń bir artyqshylyǵy – buǵan deıin azamattar prokýrorǵa tek aryzdana alatyn bolsa, endigide prokýro­rmen birge kerekti qujattaryn resim­deý quqyǵyna ıe boldy. Quqy­ǵynyń qorǵalýyn qalap kelgen ár júgi­nýshige arnaıy konsýltasııa beretin, isiniń ońalýy úshin baǵyt-baǵdar silteı­tin ortalyq zaman aǵymyna ıkemdelip, jańa formatta jumys isteıdi. Sonyń biri – aryz, shaǵymdardy beınejazý arqyly qabyldaý. Arnaıy tehnıkamen jaraqtalǵan bólme bar, sol jerde shaǵymdanýshynyń sózin, aıǵaq zattaryn taspaǵa basyp alýǵa bolady. Bul óz kezeginde is qaǵazdarynyń burmalanbaýyna áser etetin birden-bir faktor.

«Basty qundylyq – adam» degen ustanymdaǵy qoǵamda ómir súrip otyrmyz. Ata Zań solaı deıdi. Memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtarynyń saqtalýy. Sondyqtan, Almaty oblysynyń pro­ký­rorlary árdaıym áleýmettik, zań­dyq turǵyda qorǵaýǵa muqtaj aza­mat­tardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­talǵan jumystarǵa da kóńil bóle­di. Áleý­mettik az qamtylǵan otbasylar nemese fızıkalyq múmkindigi shek­teýli azamattarǵa kómek kórsetip, qol­daý tanytý aýadaı qajet. 2016 jyl­ǵy qazan aıynan bastap qolǵa alyn­ǵan «Múmkindigi shekteýli azamat­tardy jumyspen qamtý» jobasy osy ýaqyt aralyǵynda 700 adamdy jumys­qa turǵyzǵan. Oblystyq prokýratýra qyzmetkerleriniń bul bastamasy al­daǵy ýaqtta da jalǵasyn tabady dep otyr. Bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt aralyǵynda 700 adamdy jumysqa turǵyzý az jetistik emes. 

Sonymen qatar, oblystyq prokýratýra jetim balalardyń máselesin she­shý­ge de atsalysyp, qamqorlyq kórsetý jaǵynan qalys qalmaýǵa tyrysady. Qazirgi tańda oblysta jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 3 myńnan astam bala bar, onyń 500-i jetim balalarǵa arnalǵan úılerde tárbıelenip jatyr. Halyq tyǵyz ornalasqan, adam sany salystyrmaly túrde kóp sanalatyn Almaty oblysy boıynsha jyl saıyn 350-ge jýyq bala ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalady eken. Bul statıstıka júrekti aýyrtpaı qoımaıdy. Osy máseleni sheshý maqsatynda oblystyq ákimdik pen prokýratýra birlese otyryp «Balalar úıisiz Jetisý» jobasyn qolǵa alǵan. Jobanyń atynan-aq belgili, mundaǵy maqsat ár balaǵa otbasy mahabbatyn sezindirý, psıhologııalyq qysymnan arylýyna kómektesý, ózin ózgelerden kem sanap, qor sanap óspeýine, qo­ǵammen, aınalasymen qalypty, tu­raqty qatynas ornatýyna múmkindik be­rý. Atalǵan joba aıasynda bıyl 120 balany patronattyq tárbıege or­nalastyrýǵa oblystyq bıýdjetten 140 mıllıon teńge, 20 otbasy úlgisindegi balalar úıin ashýǵa 90 mıllıon teńge bólingen. 

Aǵymdaǵy jyly prokýratýra qyz­metkerleriniń kómegimen 100 bala otba­sylyq tárbıege ornalastyrylyp, sonyń nátıjesinde oblystaǵy bala­lar­ǵa arnalǵan 1 balalar úıiniń sany qys­qartyldy. Bul baǵyttaǵy jumys osy qarqynda júzege asyryla berse, shynymen de Jetisý ólkesinde «jetim», «balalar úıi» degen sózder joıylady dep senýge bolady. 

Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn júzege asyrýda da prokýratýra qyzmetkerleri az eńbektenbegen. Máselen, Taldyqorǵan qalasynda «Qa­ýip­siz qala» jobasy júzege asýda. Bul shara da azamattardyń ómirin saq­tap, quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Pro­kýratýra men Taldyqorǵan qalasy­nyń qoǵamdyq palatasy ózara birlese otyryp iske asyryp jatqan joba aıasynda qala turǵyndarymen beıresmı túrde júzdesip, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý baǵytynda ózara pikir almasady. Jumystan tys kezeńde atqarylatyn bul shara halyqtyń quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine degen senimin arttyratyny sózsiz. 

Sonymen qatar, oblystyq prokýratýra jol apatynyń aldyn alatyn «Meniń jolym» jobasyn da iske asyrýda. О́kinishke qaraı, Almaty oblysy sońǵy jyldary jol apaty statıstıkasy boıynsha kóshbasshylar qatarynda tur. Aǵymdaǵy jyldyń ózinde 968 jol apaty bolyp, onda 191 adamnyń ómiri qıyldy, al 1316 azamat túrli deńgeıdegi jaraqat alǵan. Bul kólik júrgizýshilerdiń alańǵasarlyǵy men jol erejelerin buzýynan bolǵan qatelik ekeni de aıan. Osyndaı oqys oqıǵalardyń aldyn alý maqsatynda prokýratýra qyzmetkerleri jol apaty kóp bolatyn jerlerde aqparattyq stendterdiń ornatylýyna uıytqy boldy. Sonymen qatar, «Jaıaý júrginshi», «Jyldamdyq rejimi» atty reıdter de júrgizilip turady. 

Tártip buzylmas úshin qoǵamda ty­nysh­tyq bolý kerek. Damyǵan, ósken-óngen elderde zań, qoǵamdyq tártip saqtaýshy organdar qyzmetkerleriniń jumysy jeńildeý bolady desedi. О́ıt­keni, bári óz ornynda, bári ózine kerek­ti dúnıemen qamtylǵan, árkimniń óz mindeti bar. Bizdiń qoǵam da álgi bir sapy­rylysqan kezeńmen salystyrǵanda tyn­shyp, bir arnaǵa túsip qaldy. Qyl­mys ta burynǵydan azaıǵan deıdi statıstıka. Zańnan qoryqqannan ǵana emes, zańdy syılaǵannan qylmys jasa­­maıtyn deńgeıge jetsek, onda aty­myzdyń alysqa shabary sózsiz. Qazaqstan azamattarynyń zańdy syılap, óz erkimen tártipke baǵynýyna yqpal etý úshin zań qyzmetkerleriniń halyqpen jaqyndasýy, ózderine degen senimniń artýyna yqpal etpegi lázim. Sonda ǵana torǵa túsip, ómir boıy bir qateliginiń quly bolyp, qorlyqpen ótip jatqan taǵdyrlarǵa arasha túsýge bolady. Sonda ǵana bylaıǵy jurttyń zań organdaryna ishi jylyp, jeke bas máselesin senimdi túrde aıta alady. 

Ras, qazaq dalasynda túrme bolma­ǵan. Biraq, qylmys jasalmaǵan deý artyq. Qylmys oryn alǵan jerde – ólim bar. О́lim bar jerde – jetimdik bar. Jetimi bolǵanmen, qazaqta «balalar úıi» degen uǵym kókeıge qonbaǵan. Árıne, kisi esiginde kúneltip, kúń, qul retinde júrgen kógenkózder bolmaǵan desek, qısynsyz shyǵary anyq. Anyǵy, «balalar úıi» – bizdiń leksıkonymyzǵa jańa dáýir engizgen sóz. Zaman aǵymyna ilesý degen sońynan ere berý degendi bildirmese kerek, qarsy turyp, ýaqyt usynǵan máselelerdiń sheshimin tabý da erteńniń aldyndaǵy búginniń boryshy. Bul turǵyda, óz mindetin atqaryp qana qoımaı, ózge de máselelerdi sheshýge atsalysam degenderdi qoldaý, ózgege úlgi etý bir paryz. «Túrmeler bosap, balalar úıi azaısa» degen tilektiń ózi ne turady. 

Joǵaryda kórsetilgen jobalar men atqarylǵan ister oblys prokýra­týrasynyń Konstıtýsııada, zańdar men jarlyqtarda, zańǵa táýeldi ózge de aktiler aıasynda quqyqtyq tártipti nyǵaıtý jumystaryn júrgizip, halyqqa bir taban jaqyndap kele jatqanyn kórsetedi.

Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan»

Almaty oblysy