Báseke jańashyldyqqa bastaıdy

Eki taraý men alty tarmaqqa, alty baǵytta qurylǵan bul baǵ­darlamada ıirimi tereń ıdeo­lo­gııalyq oılar men keleshek da­mýy­myzdyń sara baǵytyn aı­qyn­dap bergen naqty sheshimder qamtylǵan. Atap aıtqanda, «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly» atty birinshi bólimniń «Básekelik qabilet», «Pragmatızm», «Ulttyq biregeılikti saqtaý», «Bilimniń saltanat qurýy», «Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy», «Sananyń ashyqtyǵy» atty alty tarmaq jáne «Taıaý jyldardaǵy mindetter» atty ekin­shi bólimdegi oılar men ıdeıalar tujy­rymdamasy sanadan táýelsiz, adamnyń túısigi arqyly júzege asyrylatyn rýhanı shyńdalý men burynǵy zamannan beri qalyp­tasqan ulttyq tutastyqty nyǵaıtý men saqtaýdyń aıqyn da naqty kórinisi.

 Elimizdiń keleshegine jol kór­setetin baǵdarsham – básekege qabilet­tilik. Ol saıasatta, ekono­mı­kada, rýhanııatta, ıaǵnı barlyq sa­lada bolýy kerek. Báseke bolmaǵan jer­de birizdilik beleń alyp, eldiń erteńgi kúnge degen senimi joǵala bastaıdy. Báseke bolǵan jer­de jaqsylyqqa umtylyp, jaman­shylyqtan arylyp, sanamyzdy damytamyz. Barlyǵy sanadan bastalady. Sol sebepti sana túzelýi kerek. Sanany rýhanı jaǵynan únemi jetildirip, damytyp otyrý qajet.

Prezıdentimiz ulttyq sana­ny jańǵyrtqanda ózimizdiń qazaq­standyq derbes damý úlgi­sin qalyptastyrýymyz qajet eken­digin atap ótti. Bul – qazaqtyń bar­lyq ulttyq salt-dástúrlerin, mem­l­ekettik tilimiz ben dilimizdi, áde­bıetimiz ben mádenıetimizdi, qazaqı rýhymyzdy jańǵyrtý.

Halqymyzdyń ult­tyq sanasy men saıası mádenıetiniń mańyzy qanshalyqty zor bolsa, sol ǵasyrlar qoınaýynan jetken qundylyqtarymyzdyń damýyna qosqan bılerdiń úlesi de sonshalyqty ulan-ǵaıyr. Kóne dáýirlerden kele jatqan handar bıligi men bıler ınstıtýty el men jerdiń, ulttyń múddesi úshin qyzmet etti. Olar dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy qarapaıym tártipten bastap, qylmystyq isterge deıingi aralyqtaǵy qun, jesir, mal, jer daýlaryna qatysty máselelerdi qarap, ádil sheshimder shyǵaryp otyrǵan. Sóıtip, dara bılikti dana bılikpen ushtastyrǵan daraboz bılerimiz zańgerlikpen qatar qorǵaýshy, dıplomat, tárbıeshi rólin de qosa atqarǵan.

Bıler sóz qudiretin tıimdi paı­dalanyp, sheshimder shyǵar­ǵanda múddeli tulǵalardyń ǵana emes, oǵan qatysýshy jurtqa da tárbıelik máni zor, kópshiliktiń kókeıinen shyǵatyn ataly sózderdi aıtyp, olardyń sana-sezimi men minez-qulqyna sińirýin, is-áreketinde qoldaný joldaryn qarastyrǵan.  Qazirgi tańda qyzmet atqaryp júrgen sýdıalar osy bılerdiń jalǵasy bolyp tabylady. Keshegi bıler tárizdes sýdıa eń aldymen ádildik pen týrashyldyqtyń jar­shysy bolýǵa tıis. «Týra bıde tý­ǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» dep dana halqymyz aıtqandaı, sýdıa óziniń qyzmetine eshkimniń, onyń ishinde týystarynyń, dosta­ry­nyń nemese tanystarynyń ara­lasýyna jol bermeýi tıis. Bú­gingi tańda sýdıa árdaıym óz qyzmetinde Ata Zańymyzdan basqa, Qazaqstan Respýblıkasynyń basqa da zańdaryn, jalpyǵa birdeı adamgershilik normalary men minez-qulyq erejelerin basshylyqqa alýy tıis. Sýdıa – Qazaqstan Res­pýb­­lıkasyndaǵy sot bıliginiń ókili bolýyna baılanysty, sot qurylymynda barlyq deńgeıdegi sýdıalar aıryqsha oryn alady. Sot tóreligin júzege asyrý boıynsha sottyń qyzmetine qalaı da bolsyn aralasýǵa jol berilmeıdi jáne ol úshin zań boıynsha jaýapkershilik qa­rastyrylǵan. Al sýdıa óz keze­ginde sot tóreligin iske asyrý bary­syn­da Konstıtýsııa men zańdarǵa ǵana baǵynyshty bolýy, basqasha aıtqanda, onyń tek zańǵa táýeldi bolýy sot ádildiginiń shynaıy kórinisin kórsetetindigin umytpaý kerek.

Qazirgi zamanǵy ulttyń damýy­nyń mańyzdy ólshemi – minsiz jáne tıimdi ulttyq sot júıesi. Al táýelsiz jáne ádiletti sot – qu­qyq­­tyq memlekettiń negizi. Onsyz álemde birde-bir eń damy­ǵan mem­leketterde qolaıly ın­ves­tı­sııa­lyq jaǵdaıdyń da, azamat­tar­dyń da jaǵdaılarynyń joǵary deńgeıiniń de, qoǵamnyń tabysty damýynyń da bolýy múmkin emes. Demek, azamattarymyz týyndaǵan daý­lary men máselelerin tek sot júıesi arqyly sheship, óz quqyq­ta­ryn osy organ arqyly ǵana qorǵaı alady. Osydan bıliktiń bir tarmaǵy – sot bıliginiń qoǵamdaǵy alatyn erekshe ornyn kórýge bolady. Buǵan Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń «...Eń bas­tysy, bı adal, ádil bolýy kerek. Qazy halyqtyń ojdany», degen sózi dálel. Halqy zańyn syı­laı­tyn, sotyna senetin qoǵam – eń da­myǵan qoǵam. Sot júıesi men sýdıa­lardyń mártebesi týraly refor­malar zaman talabyna saı qyzmet etýde. 

Memleket basshysy osy maqa­lasynda «Ulttyq kod, ulttyq máde­nıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», dep qadap aıtty.

Ulttyq mádenıettiń gúlde­nýi men adamdardyń tarıhı qalyp­tas­qan turaqty qaýym­das­tyǵy retin­de ulttyń óziniń bolashaǵy ana til­diń damýymen, onyń qoǵamdyq qyz­metiniń keńeıýimen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan týǵan tilge degen súıispenshilik tal besiktegi tárbıeden bastalýy tıis.

Elbasynyń osy strategııalyq maqalasynda atalǵan basta­ma­lardyń ár azamattyń sanasynda oryn alýy úshin barlyq mem­le­kettik jáne memlekettik emes organ­dar, zııaly qaýym ókilderi jáne qoǵam qaıratkerleri atsal­y­sý­da. Osy oraıda, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Joǵarǵy sotynyń tór­aǵasy Q.Mámıdiń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý – Máńgilik el bolýdyń kepili» atty dóńgelek ústel uıymdastyrylyp, ózekti pikirler aıtylǵan bolatyn. Dóń­ge­lek ústel barysynda ulttyq sana­ny damytýdyń naqty joldary usy­nylyp, ulttyq kodty saqtaý qa­jettigi baıandaldy. Ejelgi qazaq bıleriniń róline erekshe mán berilip, ol elimizdegi búgingi sot bıliginiń bastaý kózi, onyń aı­ny­mas biregeı júıesi ekenine já­ne onyń damýy búkil sot salasyna baǵdar bolǵany týraly sóz qozǵalǵan. Osynyń negizinde, oblys­tyq sottarǵa qazaqtyń bı­ler sotyn ulttyq qundylyqtar re­tin­de tanýdy jáne ony keńinen na­sıhattaýdy jańǵyrtý, halyqqa pash etý maqsaty bar tıisti tap­syr­malar berildi.  Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – Elbasynyń «Rýhanı jań­­ǵyrýy» bizdiń tarıh tolqy­­nyndaǵy ustanymymyz ben baǵdarymyz bolýy tıis. Nur­sultan Ábishuly aıtqandaı, ult­tyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joral­ǵy­larymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis. Nátıjesinde jaqyn bolashaqta elimiz birtutas ult retinde órkenıet kóshiniń aldyńǵy qataryna qosylatynyna senimdimiz.

Sáken ABDOLLA,  Qazaqstan Respýblıkasy  Áskerı sotynyń tóraǵasy