Táýelsizdiktiń tátti jemisi

Elbasy Ońtústikke kelgen saparynda Táý­el­sizdik saıabaǵynda ob­lys ardagerleri men ult­tyq mádenı or­ta­lyq ókilderimen júz­de­sti. Jyly qaýyshýda áń­gime aǵytylyp qoıa berdi. Jarqyn hám búk­pesiz syrlasý. Koreı má­denı ortalyǵynyń belsendi ókili, mektep dırektory S.Pak kór­shi memleketterdegi áriptesterimiz qazaqstandyq ata-analar baqytty ǵoı degendi jıi aıtady dep qaldy. Koreılerdiń stalındik repressııa kezinde Qazaqstanǵa jer aýdarylyp kelgendigin, týysqan qazaq halqynyń aqpeıil, jomarttyǵynyń arqasynda taǵdyr tezinen aman qalǵandyqtaryn taǵy da eske aldy. Sondyqtan da qazaq halqynyń problemalary – bizdiń de problemalarymyz. Qazaq tili – memlekettik til. Memlekettik tildiń óz mártebesine laıyq bolýyna, berik ornyǵýyna bárimiz de múddelimiz dedi. Jón sóz. El birligin oıla­ǵan aǵaıynnyń sózi osylaı bolarǵa kerek. Qazaq tiliniń tórge shyǵýyna ózimizdiń shala­qa­zaqtar qarsy bolyp jat­qan­da Pak hanym sııaqty jan­ashyr jandardyń qoldaýy keı qandastarymyzdyń múlgigen sanasyn silkindirse kerek-ti. Kórshi elderdiń, búkil er azamattary astynan sý shyq­qan­daı Qazaqstannan tartyp, sonaý Reseıdiń qıyr shyǵy­sy­na deıin jumys izdep ketetin aǵaıyndar­dyń “qazaqstandyq ata-analar ba­qytty ǵoı” dep aıtatynyndaı bar. Ata-ana baqytynyń eń úl­keni – urpaq saýlyǵy, olardyń alańsyz jaqsy bilim alýy, kósheli azamat bolyp jetilýi. Halqy ósimtal Ońtústikte mek­tep, balabaqsha máselesi óte kúr­de­li kúıde bolatyn. Keńes Oda­ǵynyń dáýirlep turǵan ke­zi­niń ózinde munda tórt aýysymmen oqıtyn mektepter bolǵan. Qu­daı­ǵa shúkir, qazir úsh aýysymmen oqıtyn mektepter de joq. Sońǵy úsh jylda 164 bilim oshaǵy iske qosyldy. Al, osyny taratyp jaz­sańyz gazettiń áldeneshe pa­ra­ǵy, aıtsańyz tańdy tańǵa uratyn áńgime. El úshin atqarylyp jatqan jumystarǵa ardagerlerdiń rı­za­lyq bildirýi suhbatty jan­dan­dyr­ǵan. Nursultan Ábishuly Oń­tústiktegi eń úlken problemalar: sý, kógildir otyn, jaryq jáne jol máselelerine toqtalyp, ár­qaı­sysy boıynsha óziniń tikeleı baqy­laýy­men Úkimettiń tolymdy jumystar jasap jatqanyn baıan etti. О́zinde aǵyl-tegil aǵyp jat­qan ózender, baıyrqalap jatqan kók teńizi bolmaǵannan keıin Oń­tústik kórshi elderdiń sýyna táý­el­di-aq. Máselen, Shardara sý qoı­masynyń syıymdylyǵy 5 mlrd. tekshe metrden sál asady. Oǵan sý keletin Toqtaǵul sý qoımasyn Qyrǵyzstan qys kezinde elektr qýatyn alý úshin ener­getıkalyq rejimge kóshiredi. Sol kezde topan sý Shardaraǵa jóń­ki­ledi. Aıqulaqtanyp alǵan aǵaıyn “toqta, aýyl, aýdandarymyzdy sý alyp barady” deseń odan saıyn ekilenedi. Amal joq, ol sýdy Arnasaı arqyly О́zbekstanǵa ót­ki­zýge týra keledi. Bul kezde tú­bi bir týyspyz dep maıdalap sóı­leı­tin kórshi de kárine minedi. Artyq sý qabyldaǵany úshin aqy tóle degen talap qoıa­dy. Ar­tyq sýdan kól jasap, toǵandarǵa bóledi. Balyqqa bógedi. Qyrǵyzdarǵa da “artyq sý jibermeshi” dep belimiz búgil­gen­she ıilip, mazýt, kómir, taǵy basqa kerekterin berip keldik. Eki ottyń ortasynda qalǵan, bir О́zbekstannyń ózine bir Aral­dyń sýyn bergen Qazaq­stan­ǵa basqasha amal oılamasa bolmaıtyn edi. 2008 jyly El­basy osynaý shetin máselege núk­­te qoıdy. Jyl saıyn Oń­tústik Qazaqstan men Qyzyl­or­da oblystarynyń sý jolyn­da jandaryn shúberekke túıip otyrǵan 50 eldi meken de jyl saıynǵy kóktemdegi ábiger­shi­likten qutyldy. El ishinde “ǵasyr qurylysy” atan­ǵan Kóksaraı sý rettegishi iske qo­syl­dy. Eń aldymen jaz kezinde kórshi elderdi kiriptarlyqtan qutqardy. Bı­yl­ǵy kóktemde Kóksaraı sý rettegishine 2 mlrd. tekshe metr sý jınap alýǵa múmkindik týdy. Al, munyńyz buryn О́zbekstanǵa aqsha tólep júrip jiberip kelgen ózimizge tıesili sýy­myz edi. Buryn “sý almaımyn” dep kergigen ala topyly aǵaıyn búginderi jýsannan alasa, betegeden bıik bo­lyp, sý surap júr. “Ońtústikke sý aýadaı qajet. Kerek deseńiz, aýyz sýmen, aǵyn sýmen qamtamasyz etý – elimizdiń qaýip­siz­di­gin qamtamasyz etý degen sóz. Son­dyq­tan, Kóksaraı – elimizdiń qaýipsiz­digin nyǵaıtatyn qurylys”, – dedi Elbasy. Kóksaraıdyń qyzyǵyn el kórip otyr. Buryn mal jaıylymyna paı­dalanyp kelgen jurt endi sýarmaly jerlerde dıqandyqpen aınalysa bas­tady. Kókónister egildi. Aýyl jas­tary baǵbandyqqa den qoıdy. Balyq molaıdy. Kóksaraı sý rettegishi Shardara GES-nyń da elektr qýatyn 20-25 paıyzǵa ulǵaıtýyna septigin tıgizdi. Jaryqty kórshi oblystardan tasymaldap kelgen óńir úshin bul úlken kómek. Áý basta Kóksaraıdyń Ońtústikke qazyǵyn qaǵýyna sál-pál qarsylyq tanytqan qyzylordalyqtar da raıy­nan qaıtqan. Jaǵadan sheginip ketken Araldyń boıyna jan bite bastady. Jylyna 2 mlrd. tekshe metrdeı sý alyp jatsa, qart Araldyń da baǵy qaıta janary anyq. Kórshi oblys bol­ǵan soń issapar barysynda baı­qaı­myz, kúrish ósirý múm­kin­dik­teri kúsheıip keledi. Kóksaraı osylaısha yrys bolyp tur. Bir oblystyń halqyna jeteqa­byl jurty bar maqtaaraldyq dı­qan­dar da Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Shardara sý qoı­masynan qýatty sý sorǵylar arqyly egistik alqaptaryna sý shyǵara bas­tady. Byltyr 86 myń gektar alqapty ylǵaldandyrý jumystary júrgizildi. Maqtaaraldaǵy sýarmaly jerler­diń 70 paıyzyna jýyǵyn quraıtyn jobaǵa memleket qazynasynan 14 mlrd. teńgege jýyq qarjy bólingen. “Dostyq” kanalyna Shardara sý qoı­ma­synan jańa kanal qazylyp, iske qosyldy. Uzyndyǵy 30 shaqyrymǵa sozylyp jatqan magıstraldy kanaly bar sorǵy stansasyn “Qurylys” JShS ýaqytynda aıaqtady. Seriktestik dırek­to­ry Turlybek Qılybek kanal taba­nynda sý bolǵandyqtan mı batpaqqa aınalǵanyn, ekskavatorshylar jumys jasaý úshin 25 uńǵy qazyp, balshyqty syrtqa shyǵarǵandyqtaryn aıtady. Iаǵnı, belýardan sý keship júrip te jumys jasaýǵa týra kelgen. Bulardan bólek 22 merdiger jumysqa tartylǵan qurylys aıaǵyna jetti. Ras, jumys­shy­larǵa ońaı bolǵan joq. Biraq, dıqan qaýymy úshin taý kótergen tolaǵaıdaı saýap is jasaldy. Osylaısha uzaq jyl­dar boıy sheshilmeı kelgen máselege núkte qoıyldy. Jańa kanal “Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵy” dep atalady. Bul shyn máninde, óte jaqsy tartý. Elbasy ardagerlermen júzdesýde: “Ońtústikte kógildir otyn máselesi sheshiledi”, degen. Aqıqatqa aınalyp jat­qa­nyna ózimiz de kýá bolǵanbyz. Túrkis­tanda “Beıneý-Bozoı-Qyzylorda-Shym­kent” magıstraldy gaz qubyrynyń jelilik bóliginiń alǵashqy torabyn dáne­kerleý rásimine qatysyp, gazetimizge reportaj jazǵanbyz. Jıynda sóz alǵan Túrkistan qalalyq ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy Jarylqasyn Áziret­ber­ge­nov aǵamyz: “Endi bizdiń kelinderimiz kúl­di-kómesh bolyp peshke kómir ja­ǵýdan qutylatyn boldy”, dep jurt­shy­lyqty dý kúldirgen. Ázildese de asta­rynda shyndyq bar. Kórshige kógildir otyn úshin táýeldi bolyp kelgenimiz ras. Sonaý 2000 jyldan beri gazdyń baǵasy tekshe metrine 35 dollardan 100 dollarǵa kóterilgenin eshkim umyt­paı­dy. Keıde sol qymbat gazdyń ózin uı­qy­synan jaısyz oıanǵan kúnderi kórshi­leri­mizdiń bermeı qalý qaýpi bolǵan­dyǵy da este. Endi Qazaqstan óz elin kó­gildir otynmen jarylqap qana qoı­maı, artyǵyn Qytaı sekildi alpaýyt mem­leketke satpaq. Biryńǵaı ulttyq gaz tasymaldaý júıesiniń arqasynda Ońtústikke jyl saı­yn 6 mlrd. tekshe metr kógildir otyn jetkiziledi. Ońtústiktiń 284 eldi mekenin jaılaǵan segiz aýdan halqy osy otynnyń qyzyǵyn kóredi. Oń­tús­tiktiń halqy – eńbekqorlyǵymen erekshelenedi. Ár shańyraq jylyjaı óndirisin jolǵa qoıýǵa talpynyp jatyr. Orta jáne shaǵyn kásipkerlikti órkende­tý­ge de kógildir otynnyń kómegi úlken. Bes jyldan keıin ekinshi kezeńi iske qo­sylǵanda qubyrdyń gaz ótkizý múm­kindigi 15 mlrd. tekshe metrge deıin kóbeıedi eken. Iаǵnı, Ońtústiktiń dı­qandarynyń kómirge táýeldiligi joıy­lyp, arzan ári yńǵaıly otynǵa kóshýi jedeldeıdi. Munyń jaqsy jaǵy – Qazaqstanda azyq-túlik qaýip­sizdigi nyǵaıady. Batys Eýropa-Ba­tys Qytaı halyq­ara­lyq kólik dálizi Qa­zaqstannyń basqa ob­ly­stary sııaq­ty Oń­tústiktiń de tezirek iske qosylýyn kútip otyrǵan ǵa­syr­lyq qu­rylystarynyń biri. Batys pen Qy­taı­dyń arasyn jal­ǵa­ǵan, osy jol arqyly tasymal­da­natyn taýarlar mem­leket qa­zy­nasyn baı­y­typ qana qoımaı, el­di kásip­ker­liktiń jańa bıigine kóte­re­tindigi sóz­siz. Búginde myń­daǵan azamattar osy jolda ná­paqasyn aıy­ryp ja­tyr. Onyń syr­tynda jol boı­ynda myń­daǵan turaq­ty jumys oryn­dary ashylady. Osynyń bári El­ba­synyń pár­menimen, ha­lyq, memleket ıgiligi úshin salynyp jat­qan ómirsheń jobalar. Erteńgi kúnge degen senimdilik, keleshektiń baıandy bolaryna kepildik. Memleket basshysynyń tikeleı qadaǵalaýymen atqarylyp jatqan joǵarydaǵy ju­mys­tardy aıaǵyna jetkizýge oblys ákimi Asqar Myrzah­metov te múddeli ekendigi eki bastan belgili jaǵdaı. Kóp rette memlekettik mańyzy bar sharýalarǵa júrdim-bar­dym qaraǵan basshy-qosshy atqami­nerlerin tabaǵa shemishke qýyrǵandaı qýyryp alatyndyǵyn kózimiz kórip júr. Erikke salsa enjarlyq paıda bolady. Bir esepten bul shyjǵyrý da durys shyǵar. Ońtústik sońǵy on jylda aıtar­lyqtaı ózgerdi. Jaqsy maǵynasynda. Kórkeıip, qanatyn keńge jaıyp keledi. – Adam degen pende. Pendeligimiz kóp nárseni umyttyryp jiberedi eken, – dep edi birde maqtaaraldyq “Ketebaı” О́K tóraǵasy Sádý Bekenov. – 2001 jyly Elbasynyń tapsyr­masymen Syrdarııa ústinen kópir salynǵanǵa deıin kórshimizge táýe­keldi bolyp keldik. Shekarashylar men kedenshiler Maqtaaral turǵynda­ryn kedennen ótkizerde tyńshy ótip bara jatqandaı qoıyn-qonyshyna deıin tekseretin. Bul qorlyq edi. Osy­ny Elbasyǵa el bolyp jazyp, kómek suraǵanbyz. Maqsatymyz oryndaldy. Alyp darııanyń ústinen aspaly kópir salyndy. El keshegi kórgen quqaıyn umytty. Qarap otyrsaq, bir ǵana Ońtústiktiń ózinde ǵasyrlardyń ar­qa­syna júk bolatyn úlken jumystar atqarylypty. El ıgiligi úshin aıanbaı qyzmet etip jatqan Elbasymyz aman bolsyn. Memleketimiz kórkeıe bersin, – deıdi. Bul sózdi ardager aǵaıyndardan jıi estip júrmiz. Táýelsizdiktiń tátti jemisi degen osy ǵoı. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.