Medısınalyq saqtandyrý – ult densaýlyǵy úshin qajetti reforma

– Jaqsylyq Aqmyrzauly, mindetti medısınalyq áleý­met­tik saqtandyrý júıesi en­gi­zilgenine kóp bola qoıǵan joq. Búginde memleket osy júıe­den erekshe úmit kútip otyr. Den­­s­aýlyq salasynyń bilgir ma­­many retinde bul jóninde ne aıtar edińiz? Rasymen saq­tan­dyrý qory ózin-ózi aqtaı ala ma?

– Elimizdiń medısınasy bu­dan qıyn kezderde de damy­ǵan. Qa­zirgi jaǵdaıymyzǵa saı den­saý­lyq salasynyń aıaq alysy jaman emes. Biraq medısına bir ornynda turmaý kerek. Bul sala zaman aǵy­myna saı damyp, jańa tehnologııalardan qalys qalmaýy tıis. Ári búginde jahandyq qaýip-qaterler de paıda boldy. Buryn estip-bilmegen qus tumaýy, Ebola vırýsy sekildi ǵalamǵa qater tón­dirip turǵan dertterdiń aldyn alyp, qam jasaý úshin de medısına myǵym bolýy qajet. Jer be­tin­degi halyq sanynyń kóbeıýi, teh­­nogendik apattardyń artýy da densaýlyq salasyna talapty kú­sheıtti. Osyndaı mindetterdiń bá­rin tıisti deńgeıde eńserip, salany damytý úshin bizge qosymsha qarajat kerek. Bıýdjettik qaý­qar­men medısınadaǵy kúrmeýdi to­lyq­qandy sheshe almaımyz. Son­dyqtan túıtkildi máse­le­niń túıinin sheshýdiń joly medı­sı­na­lyq saqtandyrý júıesin engizý dep bilemin.

Elbasy óz Joldaýynda bul júıeniń tıimdiligi álemdik táji­rı­­bede dáleldengenin, medı­sı­­nalyq saqtandyrý júıesine qa­­ty­sýshylarǵa keń aýqymdaǵy medı­sınalyq qyzmetter usy­ny­latynyn atap ótti. Demek, álem­de­gi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qo­sylý úshin de saqtandyrýdyń paı­dasy mol bolmaq.

Eýropanyń kóp elinde ult den­saýlyǵyna úsh júıe jaýap beredi. Onyń birinshisi – memleket bolsa, ekinshisi – jumys berýshiler, al úshinshisi – azamattardyń óz­de­ri. Memleket qansha jerden me­dı­sınaǵa kóńil bólgenimen, azamattar óz densaýlyǵyna nem­quraıdy qarasa, eshteńe de ózgermeıdi. Sondyqtan úsh júıe­niń kúshin biriktirý arqy­ly densaýlyq salasyndaǵy túıt­kil­di máselelerdi birlese sheshýge um­ty­lýymyz kerek. Sonyń bastama­sy – medısınalyq saqtandyrý júıesi.

– Kezinde elimizde medı­sı­nalyq saqtandyrý júıesi engi­zilip, birer jyldan keı­in jumysyn toqtatqany bel­gili. So­ndyqtan ba, qazirgi me­dı­sınalyq saqtandyrý júıe­sine senbestik tanytatyndar kóp...

– Kezindegi medısınalyq saqtandyrý júıesiniń densaýlyq salasyna naryq talaptaryna engizýimen erekshelendi. Qazir de bıýdjetke qarap otyrmaı, medısınany naryqqa beıimdeı berýimiz kerek. Sapany jaqsartý úshin aldymen básekelestikti qa­lyptastyrý qajet. Oǵan múm­kin­digimiz jetedi. Sebebi, bizdiń jerimiz ulan-baıtaq bolǵanymen halqymyzdyń sany az. Barlyq azamattyń qoly jetetindeı sapaly kómekti kórsetýge bolady. Jaǵ­daıy múlde kelmeıtinderge mem­leket kómektesedi. Son­dyq­tan Qazaqstan úshin saq­tan­dy­rýdyń áleýmettik nus­qa­sy du­rys. Me­dısınalyq saqtan­dyrýdyń bul túri halyqqa ońtaıly ári jurt­shylyqtyń qaltasyna da sal­maq salmaıdy. Biraq turaqty tabysy joq, ózin ózi jumyspen qam­tamasyz etip júrgender jarnany tóleı almaýy múmkin degen qaýip bar. Biraq ýaqyt óte kele, re­formanyń jemisin kórgennen keıin olar da túsinedi dep oılaımyn.

– Jaqynda qabyldanǵan zańǵa sáıkes, jarna mólsheri edáýir azaıǵany belgili. Qorǵa túse­tin qarajat medısınalyq kó­­mekti joǵary deńgeıde kór­se­týge jetkilikti dep oılaısyz ba?

– Qarajat qashanda jetpeıdi. Mysaly, Amerıka medısına salasyna IJО́-niń 17 paıyzyn bóledi. Obamacare júıesi 30 mıllıon amerıkalyqty saqtandyrdy. Bi­r­aq Qurama Shtattarda me­dı­­sınalyq kómekten qaǵyl­ǵan­dar da kóp. Sondyqtan saq­tan­dyrý júıesi engizile sala, den­­saýlyq salasynyń barlyq má­­selesi birden sheshiledi degen oı týmaýy kerek. Bul – uzaq mer­zimdi baǵdarlama, áli-aq ózin ózi aq­taı­dy. Men bul júıeni maq­sa­ty aıqyn strategııa ári ult den­saý­­lyǵy úshin qajetti reforma der edim. Muny medısınanyń bo­lashaǵy deýge bolady. «Kóz qor­qaq, qol batyr». Bul reformadan úrkýdiń qajeti joq. Kezinde bi­ryńǵaı ulttyq júıe degenge qar­sy shyqqandar boldy ǵoı. Qa­zir mine, el sonyń ıgiligin kó­rip otyr. Ras, reforma engizý, ony halyqqa túsindirý – ońaı sha­rýa emes. Bul júıeniń sátti jú­zege asyrylatynyna kúmánim joq. Son­dyqtan oryndy-orynsyz syn­men sharshatpaı, kásibı ma­man­dardyń jumys isteýine múm­kin­dik bergenimiz jón.

– Endi saqtandyrý júıesiniń artyqshylyǵy jóninde aıtyp berseńiz?

– Saqtandyrý júıesiniń eń bas­ty artyqshylyǵy – qarapaıym ha­lyq ózine ózi uqypty qa­rap, ju­mys berýshiler qol astyn­da­ǵy jumysshylarynyń den­saý­lyǵyna kóńil bóle bastaıdy. Sebebi, qorǵa qaltasynan aqsha tóleı bastaǵan jurt «aq­sham qaıda ketip jatyr, sol qar­jy­ma qandaı medısınalyq kó­mek­ti tegin ala alamyn?» dep qy­zy­ǵýshylyq tanyta bastaıdy. Mysaly, bizdiń ortalyqta em alyp jatqandardyń bári te­gin emdeledi. Olardyń ishinde dári­ger­lerdiń ne berip, ne qoıyp jat­qa­nyn suramaıtyndar bar. Tipti baý­yr, búırek aýystyrý ope­rasııa­synan keıin beriletin dá­ri­lerdi ishkisi kelmeıtinder de ta­bylady. О́ıtkeni tegin, qal­ta­sy­nan bir tıyn shyǵaryp jatqan joq.

Sondaı-aq, búginde memleket ártúrli skrınıngtik tekserý baǵdarlamalaryna qyrýar qa­rajat bóledi. Áıelderdiń ja­tyr moıny isigin anyqtaý, ma­mo­logııalyq tekserýler de te­gin. Memleket jasap otyrǵan osyn­daı jaqsy múmkindikti ju­rt­shylyqtyń bári paıdalana bermeıdi. Tipti jyldap dá­ri­gerdiń aldyn kórmeıtinder men tegin skrınıngtik tekserýlerge jalynyp shaqyrsań da kelmeıtinder bar. Al mu­nyń bárine qaltasynan aqsha tóle­sin­shi, bári de júgirip kelip óter edi. Adamnyń psıhologııa­sy sondaı. Jumys berýshi de jar­na tólegen soń sapany talap etedi. Oǵan qosa, memleket 18 mln halyqtyń jartysynan astamyn saqtandyrǵaly otyr, ıaǵnı turǵyndardyń 60 paıyzy úshin jarna tóleıdi. Endeshe, mem­leket te jaýapkershilikten qa­shyp otyrǵan joq. Munyń ózi qa­zirgi engizilip otyrǵan saqtan­dy­rýdyń áleýmettik reforma ekenin dáleldese kerek.

– Bul júıe qarapaıym ha­lyq­qa ne beredi? Budan medı­sı­na qyzmetkerleriniń utary ne?

– Qarapaıym halyq qaı ja­ǵy­nan da sapaly medısınalyq qyz­metke qol jetkizedi. Sapa qalaı kóterilmek? Mindetti áleý­mettik medısınalyq saqtan­dyrý júıesine memlekettik uıymdar ǵana emes, jekemenshik klını­kalar da qatysady. Olar­ǵa dári­ger­lerdiń sanyna, bilik­ti­li­gine, emdeý mekemesiniń jab­dyq­talý deńgeıine qatysty bel­gi­li bir talaptar qoıylady. Sol talaptarǵa jaýap bergen mekemeler ǵana halyqqa medısınalyq kómek kórsetýge jiberiledi. Ekin­shiden, dárigerdi tańdaý qu­qyǵy saqtalyp, ol keńeıe túsedi. Úshinshiden, pasıentter biliktiligi tómen dárigerdiń ús­tinen shaǵymdanýǵa múmkindik ala­dy. Qor bul shaǵymdardyń esh­qaısysyn eskerýsiz qa­l­dyr­maı­dy. Sodan soń emhanalardaǵy ke­zek máselesi de sheshimin tabady dep oılaımyn, óıtkeni dárigerlerge túsetin júkteme azaıa­dy. Sonymen qatar, júıege qa­tysýshy klınıkalar men emha­nalar sany artqan soń báse­kelestik kúsheıedi. Álbette, esh­kim­niń aqshadan qaǵylǵysy kel­meıdi. Sol sebepti klınıkalar pasıenttiń bar jaǵdaıyn jasaýǵa kúsh salady. Budan dári­gerlerdiń de utary sózsiz. Olar emdegen árbir adamy úshin aqsha alatyn bolady. Qazir dá­rigerlerdiń jalaqysy stavkasyna qaraı tólenetin bolsa, MÁMS júıesinde biliktiligine, emdegen adamdarynyń sanyna qaraı tólenetin bolady.

– Mindetti medısınalyq saq­tandyrý qory bolashaqta pro­fılaktıkalyq sharalarǵa kó­birek basymdyq bermekshi. Osyǵan qatysty pikirińizdi bilsek...

– Men bul taktıkany qoldaı­myn. Qazir biz aýrýdyń aldyn alýymen emes, saldarymen kúre­sip júrmiz. О́kinishke qaraı, kóp adam aýrýy asqynǵanda ǵana dári­gerge keledi. Al aýrýdy emde­gennen góri aldyn alǵan álde­qaı­da tıimdi. Ekonomıkalyq ynty­maqtastyq jáne damý uıy­my elderinde densaýlyq sa­lasy­na bólingen qarjynyń 34 paı­yzy stasıonarlyq emdeýge jumsalady. Al, qalǵanyn aýrý­dyń aldyn alýǵa jum­saı­dy. Al bizde kerisinshe – 51 paıyzyn sta­sıonarǵa jum­saı­myz. Da­myǵan mem­leketter­de pro­fı­laktıkalyq sharalarǵa kóbirek kóńil bóledi. Adamdardyń sanasy da soǵan beıimdelgen. Olar jylyna keminde bir ret tekserýden ótip, dárigerge kórinýdi umytpaıdy. Bizge de osyndaı jaýapkershilik qajet. Sondyqtan «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol iz­dep», profılaktıkalyq shara­lar­ǵa kóbirek den qoıǵan jón.

Áńgimelesken

Qymbat TOQTAMURAT,  «Egemen Qazaqstan»