Alıhan Baımenov: Toǵyzqumalaq – qazaqtyń órkenıetke qosqan jarqyn úlesi

– Qazaqtyń myńjyldyq baıyrǵy oıyny dál qazirgi qoǵam úshin nesimen mańyzdy dep oılaısyz? Ultymyzdyń bul asyl murany ulyqtaǵannan utary qandaı bolmaq?

– Adamzat órkenıeti men ár ult mádenıetiniń qalyptasyp, jetilý barysyndaǵy zııatkerlik oıyndardyń orny aıryqsha. Ǵasyrlar boıy olar úzdikterdi anyqtaıtyn sporttyq báseke, jarys túri ǵana emes, óskeleń urpaq tárbıesinde, ulttardyń ıntellektýaldyq áleýetin kóterýde mańyzdy fenomen bolyp keledi. Júıeli, qısyndy oılaý, bilim men ǵylymǵa beıimdilik negizderin qalaýda, yjdahattyq pen tabandylyqty tárbıeleýde toǵyzqumalaq sekildi zııatkerlik oıyndar utymdy ári taptyrmas tárbıe quraly.

Tarıhy san myń jyldyq toǵyzqumalaq oıyny – qazaq ultynyń álemdik órkenıetke qosqan jarqyn úlesiniń biri. Ár deńgeıdegi jarystarymyzǵa ortaq, turaqty qaǵıda bar: «Bizdiń saıystarda jeńimpazdar bolsa da,  jeńiletinder joq. Utatyn – ulttyq mádenıetimiz». Sebebi, búldirshinderden ardagerlerge deıin barlyq oıynshylar men jattyqtyrýshylar, toǵyzqumalaq nasıhatshylary myńdaǵan jyl tarıhy bar tól oıynymyzdy jandandyryp, túletý arqyly mádenı muramyzdy jańa deńgeıge kóterýde. Álem chempıonattary, halyqaralyq jarystar mádenıetter áriptestigi men úndestigine de óz septigin tıgizetini sózsiz.

– Qazirgi tańda toǵyzqumalaq qanshalyqty keń taraǵan sport túri? El ishindegi onyń damý deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?

– Álemniń kóptegen aımaqtaryndaǵy toǵyzqumalaq janashyrlarynyń jasampaz eńbeginiń, Elbasynyń ulttyq sportty qoldaýǵa baǵyttalǵan ustanymynyń, Úkimet pen demeýshilerdiń qoldaýynyń nátıjesinde, ulttyq oıyn buqaralyq sıpat alyp, órisi keńeıip, qaryshtap damýda. Bul ıgi isterde ardagerlerimiz ben jattyqtyrýshylardyń, oıynshylar men tóreshilerdiń eńbegi erekshe.

Qazir elimizde toǵyzqumalaqpen aınalysatyndar sany 200 myńnan asty, onyń 9 myńdaıy kásibı sportshylar. Jyl saıynǵy ulttyq deńgeıdegi dodalarǵa eki myńnan astam, aımaqtardaǵy jarystarǵa toǵyz myńǵa jýyq kásibı sportshy túsedi. Qazirgi tańda toǵyzqumalaqqa den qoıǵandaryń basym bóligi – jastar. Resmı derekter boıynsha, mektep jasyndaǵy 190 myńnan artyq bala toǵyzqumalaq oınaıdy. Mektepterde 10 myńnan astam úıirme bar. Sport mektepterindegi 127 toǵyzqumalaq bólimshesinde 300-den astam jattyqtyrýshy jumys isteıdi.

– Búgingi kúnde tól sportymyz toǵyzqumalaqty tórtkúl dúnıe tanydy dep aıta alamyz ba?

– Astanada EKSPO-2017 kórmesi aıasynda ótip jatqan IV álem chempıonatynda 25 elden 70 oıynshy saıysqa túsýde. Bul – toǵyzqumalaq sporty damýynyń jańa deńgeıge shyqqanynyń aıǵaǵy. Toǵyzqumalaq dúnıejúzilik federasııasy 2008 jyly qurylǵannan beri sheteldegi qazaqtardyń ǵana emes, Ulybrıtanııa, Shveısarııa, Fransııa, Germanııa, Ispanııa, Túrkııa, Chehııa jáne taǵy basqa memleketterde jergilikti halyqtardyń ulttyq oıynymyzǵa yqylasy artýda. Federasııa prezıdentiniń Eýropa boıynsha orynbasary qyzmetin professor Jan Reshıtskııdiń (Shveısarııa) atqarýy da sony ańǵartsa kerek. Kolýmbııalyq Oskar Fahardo, germanııalyq Iýrıı Nold jáne chehııalyq Hana Kotınova sııaqty sportshylar qazaqtyń ulttyq oıynynyn Amerıka men Eýropada taralýyna at salysýda. Al toǵyzqumalaqqa qumartý arqyly sheteldikter qazaq tili men mádenıetine qyzyǵýshylyq tanytýda.

Toǵyzqumalaqtyń urpaq tárbıesindegi mańyzyn keıbir elder túsinip, mysaly, Qytaıda eki jyldan beri toǵyzqumalaq qosymsha pán retinde oqytyla bastady. Shyńjań Úıǵyr avtonomııaly aýdanyndaǵy 100-ge jýyq mektepte jastar men jasóspirimder arasynda toǵyzqumalaq oınalady. Bıyl Túrkııa toǵyzqumalaqty qosymsha beriletin sabaqtar qataryna qosty. Mońǵolııa  mektepterinde toǵyzqumalaq úıirmeleri ashylyp, mektep aralyq, joǵary oqý oryndary arasynda jarystar, olımpıadalar ótkizilýde. Reseıdiń Qosaǵash aýdanynda toǵyzqumalaq úıirmesi jumys isteıdi.

– Jalpy, bul joǵaryda aıtqan memleketter qazaqtyń ulttyq oıyny jaıly aqparatty qaıdan jáne qalaı alady? 

– Toǵyzqumalaq áýesqoılary men mamandaryna kómek retinde kitaptar men eńbekter elimizde ǵana emes, shetelderde jarııalanýda. Máselen, Á. Aqshoraevtyń «Toǵyzqumalaqtyń 60 sabaǵy» kitaby, M. Shotaevtyń «Toǵyzqumalaq álippesi» federasııanyń demeýshiligimen Qytaıda, «Toǵyzqumalaq esepteri men etıýdteri» aǵylshyn, ıtalıan tilderine Astana men Mılanda jaryq kórdi.

Toǵyzqumalaq oıynyn kópshilikke keńirek tanystyrý maqsatynda federasııa qoldaýymen 2013 jyly  teledıdarlyq  joba da jasaldy.  Bul 30 sabaq 2013 jyly «Qazsport» telearnasynda qazaq jáne orys tilderinde kórsetildi. Qazir de ınternetten nemese telearnanyń muraǵat qorynan bul sabaqtardy tamashalaýǵa bolady. Joba tek Qazaqstanda ǵana emes, kórshiles О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa, Reseıde úlken suranyspen qaıtadan kórsetilýde. Sondyqtan, ulttyq oıynymyzdy úırengisi keletinderge múmkindik mol.       

Jalpy, sońǵy on jylda toǵyzqumalaqtan Eýropa, Azııa jáne Amerıka elderi kiretin 20-ǵa jýyq memlekette halyqaralyq semınarlar men jarystar ótkizildi. Byltyr onnan astam  memleket sportshylary Shvaınfýrtta (Germanııa) Eýropa chempıonatyna qatysty. Ulttyq oıynymyz Ulbyrıtanııadaǵy, Chehııadaǵy dúnıejúzilik zııatkerlik oıyndar olımpıadalary baǵdarlamalaryna endi. 2009 jyldan bstap Azııa chempıonattary uıymdastyryldy. Alǵashqy álem chempıonaty 2010 jyly 16 memlekettiń qatysýymen Astanada ótken. Jyl ótken saıyn álemdik dodaǵa jańa memleketterdiń qatysýy toǵyzqumalaqtyń álemdik zııatkerlik oıynǵa aınala bastaǵanyn ańǵartsa kerek.

– Halyqaralyq arenada bizdiń myqty oıynshylarymyzǵa qaı eldiń sportshylary laıyqty qarsylyq kórsetip júr?

– Burynnan Ortalyq Azııa elderi sportshylary, onyń ishinde, qyrǵyz baýyrlar toǵyzqumalaqtan jaqsy nátıje kórsetip keledi. Sońǵy jyldary Germanııa, Chehııa, Mońǵolııa toǵyzqumalaqshylary júldeli oryndar alýda.

Toǵyzqumalaqtan basqa elderden de myqty sportshylardyń shyǵýy osy  sport túriniń álemge keńinen nasıhattalýy ári onyń ınternet nusqalarynyń paıda bolýy áser etse kerek. О́ıtkeni, eýropalyq kóptegen sportshylar oıynnyń ınternet nusqasy ózindik jattyǵý alańyna aınalǵanyn aıtqan.

– Rasynda da, vırtýaldy toǵyzqumalaq oıyny qanshalyqty damýda?

– Kanadalyq Artı Sandler, germanııalyq Ralf Gerıng jáne qazaqstandyq Serik Aqtaevtyń bastamasymen 2009 jyly álemdik ǵalamtorda toǵyzqumalaq oıyny alǵash tirkelip, ony www.iggamecenter.com saıtynda onlaın júıede oınaıtyn baǵdarlama jasalyndy. Qazir osy álemdik oıyn portalynda toǵyzqu­malaq tanymal 145 oıynnyń arasynda birinshi orynda. Sonymen birge, toǵyzqumalaqtan qazaq, cheh, aǵylshyn, orys, túrik tilderinde saıttar ashyldy. Al 2010 jyly baǵdarlamashy Ernar Shambaev sport sheberleri Serik Aqtaev, Dıana Kenınamen birigip, toǵyzqumalaqtyń Qazaqstandaǵy jetilgen kompıýterlik baǵdarlamasyn daıyndady.

Pardýbısede (Chehııa) ótetin jyl saıynǵy zııatkerlik oıyndar olımpıadasyndaǵy toǵyzqumalaqtan kompıýterlik baǵdarlamalardyń halyqaralyq jarysy qazirgi kezde basqa el sportshylaryn da qyzyqtyryp otyr. Osy básekege bıyl shildede Kamerýn, Chehııa, Qyrǵyzstan baǵdarlamashylary óz týyndylaryn ákelip, qatystyrdy. 

Oǵan qosa jaqynda Qytaıdaǵy qazaq stýdentteri toǵyzqumalaqtyń jańa elektrondy nusqasyn ázirlepti. Sońǵy jyldary federasııa jumysyn Qytaıda kúsheıtip, birneshe semınarlar men jarystar ótkizgen.  Mysaly, Beıjińde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan semınar-jıynǵa 150 sportshy qatysty. Sondyqtan, bul elde ulttyq oıynymyzdyń qarqyn alýyna osy jumystardyń da áseri bolsa kerek. Jalpy aqparattyq tehnologııalardyń, ınternettiń damýy toǵyzqumalaq oıyny tarıhynyń jańa paraǵyn ashty. Kóptegen eldiń sportshylary óz sheberlikterin ınternettegi onlaın baǵdarlamalar arqyly jetildirip, qurlyqtyq dodalarda júlde alyp júr. 

– Osy myń jyldyq tarıhy bar kóne oıynnyń búgingi kúnge deıin joǵalyp ketpeı jetýiniń syry nede dep oılaısyz?

– Toǵyzqumalaq taqtalarynyń kórinisteri tasqa qashalyp, alǵashqy málimetter aýyz ádebıeti úlgilerinde kezdesetini ras. Qaı kezeńde bolsyn, elimizdiń aldyńǵy qatarly azamattary, rýhanı jetekshileri, qoǵam qaıratkerleri ult mádenıeti aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinip, kómeski tarta bastaǵan asyl muralaryn saqtap, qaıta jańǵyrtýǵa úles qosqan.

Uly Abaı toǵyzqumalaqtyń sheber oıynshysy ǵana emes, jarystardyń uıymdastyrýshysy ári demeýshisi retinde tanylǵan. Al onyń zamandastary Kórpebaı men Qudýlardyń dara oıyndarymen erekshelengeni týraly derekter bar.  Abaıdyń nemere inisi Árham Ysqaqov toǵyzqumalaq mektebin damytyp, aldyńǵy úrdisti jalǵastyrǵan.

Búgingi kúnge deıin ózgerissiz paıdalanyp kele jatqan oıyn erejelerin kezinde Muhtar Áýezov, Qalıbek Qýanyshbaev, Shaımardan Ibraev bastap,  toǵyzqumalaq mamandary birigip, 1948 jyly bir kelisimge kelý arqyly júıelep, ortaq jıynda kópshilik arqyly qabyldanǵan.

Keıinirek ulttyq oıynnyń damýyna T.Sultanbekov, R.Kárimbaev, S.Amanjolov, S.Tleýbaev, D.Polıakov, M.Tanıkeev, B.Tótenaev úles qosty.  Ásirese osy ıgi iste Á.Aqshoraevtyń orny erekshe. Ol oıynnyń negizgi qaǵıdattaryn jetildirýde talmaı ter tókti.

Biraq, keńes dáýirinde saıası-ıdeologııalyq sebepterge baılanysty toǵyzqumalaq qanatyn keńge jaıa almady. Táýelsizdik alǵannan keıin túrli qıynshylyqtarǵa qaramastan, basqa mádenı dástúrlerimizben qatar toǵyzqumalaqtyń jańǵyrýyna M.Noǵaıbaev, E.Imanbaev, B. Ázimjanov, N.Júnisbaev, Q.Jaılaýbaev, J.Turǵambaev, A.Jaqapbaeva, S. Bıbolov, I. Áshimov, B. Jumadilov, Q. Nurshın, B. Tólegenov, R. Úmbetov, Q. Áshetov, B. Beısenaev jáne taǵy basqa azamattar eren eńbek sińirdi.

Osy sport túriniń qarqyn alýy toǵyzqumalaqtyń has sheberlerin jaryqqa shyǵardy. Toǵyzqumalaqtan alǵashqy jáne ázirge jalǵyz Qazaqstannyń eńbek sińirgen sport sheberi, álemniń 6 dúrkin chempıony, 27 jasar Ásel Dalıevany «100 jańa esim» jobasynda atalýǵa laıyqty dep bilemin. Ol Qazaqstan boıynsha eń jas sport sheberi ataǵyna 12 jasynda ıe bolsa, 16 jasynda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi normatıvin oryndaǵan. Qazir onyń shákirtteri halyqaralyq jarystarǵa qatysýda. Áseldiń ulttyq oıynymyzdy jetildirýge qosqan úlesi zor.

Sonymen birge, qazaq mádenıetiniń janashyrlary – otandyq kásipkerler Maqsat Ramanqulov, Keńes Raqyshev, Erlan Áshim, Erǵalı Ibragımov, Serik Qarymsaqov, Erkebulan Halelov toǵyzqumalaqtan chempıonattardyń ótýine demeýshilik jasaý arqyly ulttyq zııatkerlik muramyzdyń jandanýyna qoldaý kórsetýde.

– Al osy jolǵy álemdik chempıonattyń ereksheligi qandaı?

– Álemdik doda óte tartysty ótýde. Sebebi, osy álemdik chempıonatqa burynǵylarmen salystyrǵanda memleket sany da, sportshylar da kóbirek qatysýda. Qyrǵyzstan, Chehııa, Germanııa, Mońǵolııa men Qytaıdyń halyqaralyq dárejedegi myqty sportshylary básekege túsýde. Al Avstrııa, Kamerýn, Polsha, Sırııa jáne Ýkraına sportshylary tuńǵysh ret chempıonatta baq synaýda. Bul da toǵyzqumalaqtyń halyqaralyq deńgeıdegi bedeliniń kóterilýi men buqaralyq sıpatynyń artýynyń kóretkishi bolsa kerek.    Osy jolǵy chempıonatqa alǵash ret komandalyq blıs túrinen jarys ótkizilip, álemdik saıystyń kórigin qyzdyra túsýde.

Sonymen birge, Qazaqstan quramasyndaǵy Hakimjan Eleýsinov (Qyzylorda), Nurbek Kabıev (Aqtóbe), Saılan Matylov (BQO), áıelder arasynda  Ásel Dalıeva (OQO), Dıana Kenına (Aqtóbe), Aqerke Kenjebekova (Qyzylorda), Lına Karımova (OQO), Qymbat Nóserova sııaqty úzdik sportshylarymyz sheberlikterin pash etýde. Jarysqa qatysýshylar arasynda jastardyń kóptigi de qýantady. Mysaly, bizdiń quramadaǵy eń jas sportshysy Aqerke Kenjebekova, ol nebary 16 jasta.

– Toǵyzqumalaqty damytý boıynsha aldaǵy ýaqytta qandaı jobalar men josparlar iske asyrylýy tıis dep oılaısyz?

– Toǵyzqumalaqty ulttyq tárbıeniń  bólshegi retinde mektep baǵdarlamasyna engizý – negizgi mindetterdiń biri. Sonymen birge joǵary oqý oryndarynyń deneshynyqtyrý muǵalimderin daıyndaıtyn barlyq fakýltetterde toǵyzqumalaqty mindetti sabaq retinde qosý qajet. Mysaly, qazirgi tańda toǵyzqumalaq úıirmeleri Qostanaı memlekettik ýnıversıteti, Ahmet Iаssaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jáne taǵy basqa oqý ordalarynda ashylǵan. Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda - dene shynyqtyrý jáne sport mamandyǵynyń stýdentteri toǵyzqumalaq mamandyǵyn qosa alyp shyǵady. Sondyqtan, osy usynystardy QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qoldaıdy dep úmittenemiz.

Jalpy sportshylardy daıarlaýdyń jańasha ádistemelerge saı baǵdarlamalaryn jasap, jattyqtyrýshy-oqytýshy kadrlardyń biliktiligin arttyrý men qaıta daıarlaý júıesin jetildirý qajet. Oǵan qosa olardy kórneki quraldarmen qamtamasyz etý, qundy eńbekterdi álem tilderine aýdarý, el ishinde jáne shetelderde semınarlar ótkizý isi jalǵasyn tappaq. Osy sharalardyń barlyǵy ulttyq zııatkerlik oıynymyzdy aımaqtarda, álemde keńinen taratýǵa, onyń uzaq merzimdi damýyna jol ashar edi.

Sondaı-aq toǵyzqumalaqty IýNESKO mádenı murasy tizine qosý boıynshy jumys bastalyp ketti. Bul ıgi iste memlekettik organdar qoldaýyna úmit artamyz. Jańa tehnologııalar men jańa múmkindikterdi paıdalanyp, ǵasyrlar boıy kele jatqan ulttyq oıynymyzdy damytyp, jańǵyrtyp, qanatyn keńge jaıýyna úles qosý – ortaq azamattyq paryzymyz.

– Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Qaırat ÁBILDA