Bul jóninde «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Anar Ekimbaeva habarlady.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi janynan qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı zertteý ortalyǵy Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary qataryna kiretin 100 nysannyń tizimi jarııalaǵan bolatyn. Bul tizimge áýeli Batys Qazaqstan oblysynan nebári eki nysan – ortaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) qalasy men «Bókeı Ordasy» tarıhı mýzeı-kesheni engeni habarlandy.
Jaqynda arnaıy issaparmen Aqjaıyq óńirine kelgen «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı zertteý ortalyǵy mamandary oblys aýdandaryn aralap, tarıhı oryndaryn kórdi. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaýmen aınalysatyn oblystyq memlekettik ınspeksııa usynǵan tizimge sáıkes tarıhı eskertkishtermen, óńirdiń kıeli jerlerimen tanysty.
- Biz bes kún ishinde 2500 shaqyrym jol júrdik. О́ńirdiń tabıǵı kórikti, tarıhı jerlerin araladyq, tarıhı tulǵalar jatqan, tarıhı oqıǵalar ótken oryndardy kórdik. El ishindegi shejire qarttarmen, ólketanýshy azamattarmen tanystyq, - deıdi Anar Sraıylqyzy.
Osy sapardyń qorytyndy nátıjesinde Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary tizimine Aqjaıyq óńirinen taǵy 4 nysan qosyldy. Batys Qazaqstan oblysynda alty alash ardaqtaıtyn kıeli orynnyń sany altyǵa jetti. Olar mynalar:
Ortaǵasyrlyq «Jaıyq» qalashyǵyOrtaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) qalasy qazirgi Oral qalasynyń irgesinde, Jeltaý bıiginiń Jaıyq ózenine qaraı eńkeıgen tusynda ornalasqan. Arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan nysandar HIII-HV ǵasyrlarǵa tıesili bolǵanymen, jalpy qala týraly derek IH ǵasyrdaǵy arab saıahatshysy Ibn Fadlannyń jazbasynda aıtylady. Ǵalymdar Jaıyq qalasyn qazirgi Oral qalasynyń izashary sanaıdy. Bolashaqta kóne qala aýmaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalady dep josparlanýda.
«Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheniBatys Qazaqstan oblysy ortalyǵynan 550 shaqyrym qashyqta jatqan Han ordasy aýyly – 1801 jyly qurylǵan Bókeı ordasynyń astanasy, irgetasyn han Jáńgir 1826 jyly qalaǵan eldimeken. Bul jerde HIH-HH ǵasyrǵa jatatyn kóptegen ǵımarat – Jáńgir mektebi, qazynashylyq úıi, baspahana t.b. 60-tan astam tarıh jáne mádenıet eskertkishteri saqtalǵan.
Taqsaı qorǵan kesheni, b.z.d VI-V ǵ.Batys Qazaqstan oblysy, Terekti aýdanyndaǵy Taqsaı obalar kesheninen 2011 jyly arheologtar 500-ge tarta altyn áshekeımen kómkerilgen 20 jasar áıeldiń súıegin tapqan edi. «Taqsaı hanshaıymy» atanyp ketken bul eskertkish jádigerdiń túpnusqasy búginde Ulttyq mýzeıde saqtaýly tur. Sarmattar dáýirindegi aýqatty áýlettiń ókili sanalatyn «Altyn hanshaıym» otandyq arheologııa ǵylymynda teńdessiz jańalyq sanalyp otyr. Taqsaı obalar kesheninde qazba jumystary áli de jalǵasýda.
Jumaǵazy haziret (HIH ǵ)Batys Qazaqstan óńirinde «Dádem ata» degen atpen de áıgili Jumaǵazy haziret Táńkeuly HIH ǵasyrda ómir súrgen din ǵulamasy. El aýzynda saqtalǵan ańyzǵa qaraǵanda ol Túrkistan shaharynda bilim alyp, Qoja Ahmet Iаsaýı dúrbesinde ımamdyq qyzmet atqarǵan. Sodan keıin týǵan jerine oralyp, meshit-medrese ashyp, elge rýhanı bilim taratqan. Áýlıe dúnıeden ótken soń da basynan el-jurt arylmaıtyn zııarat ornyna aınalǵan. Búginde «Dádem ata» jeke qory resmı tirkelip, zııarat ornynda meshit, qonaq úı salynǵan.
Ǵumar Qarash zıratyBelgili aqyn, oıshyl-aǵartýshy, Alash qaıratkeri Ǵumar Qarash – zamanynyń ozyq oıly ókilderiniń biri. Tóńkeriske deıin-aq «Shaıyr...» jáne «Kóksilder» jınaǵyn, «Oıǵa kelgen pikirlerim», «Bala tulpar» (Ýfa, 1911), «Qarlyǵash» (Qazan, 1911), «Týmysh» (Ýfa, 1911), «Aǵa tulpar» (Orynbor, 1914) kitaptaryn shyǵarǵan, 1911 jyly qazaqtyń tuńǵysh basylymdarynyń biri «Qazaqstan» gazetin shyǵarysqan, 1919 jyly tuńǵysh pedagogıkalyq «Muǵalim» jýrnalyn shyǵarǵan qaıratker. 1917 jyly Alash qozǵalysyna belsene aralasyp, birinshi jáne ekinshi jalpyqazaq sıezine qatysqan, qazı saılanǵan. Ǵumar Qarashty 1921 jyly 12 sáýirde Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdany, Jaqsybaı aýyldyq okrýgi jerindegi Qunanshapqan degen jerde jaýlary qylyshtap óltirgen.
Jympıty – Kúnbatys Alashorda astanasyAlashorda úkimetiniń batys qanaty – Kúnbatys Alashordasynyń ortalyǵy bolǵan Jympıty selosynda Alash tarıhymen baılanysty birneshe ǵımarat saqtalǵan. Onyń biri – Kúnbatys Alashordanyń keńsesi, ekinshisi – HIH ǵasyrǵa tıesili musylmandar meshiti. Alash jurty azattyqqa qol sozǵan 1917-1918 jyldary Alashordanyń batys qanaty eń uzaq: 19 aı – 578 kún boıy ómir súrgen. Búginde Jympıty aýylynda Alash alleıasy, Alashorda mýzeıi jumys isteıdi.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»