Dýlat Isabekov. Belesterge bet túzegen qazaq kınosy

Keńes Odaǵynyń keńistiginde kome­dııalyq janrda tizgin úzdi (shedevr) kınolenta retinde kúni búginge deıin bárimizdiń túımemizdi úzgenshe kúletin «Kavkaz tutqyny nemese Shýrıktiń basynan keshkenderi», «Mımıno», «Taǵdyrdyń tálkegi nemese jeńil býyńyzben», «Gaýhar bilek» («Brıllıantovaıa rýka») fılmderi shetel kórermenderin kúldirmek túgili sendirmeıdi de. Kórermen zalynan olardyń kópshiligi ıyqtaryn qozǵap shyǵyp ketip jatady. 

Reseıdiń tarıhı fılmderiniń de kórgen kúnderi osyǵan shamalas. A.Tarkovskııdiń «Andreı Rýblev» atty fılminen basqa «Aleksandr Nevskıı», «Ivan Groznyı», tipti, I.Stalın 34 ret kórgen «Chapaev» fılmderiniń de orys ultynan basqa el úshin eshqandaı quny joq. Tarıhı jaǵynan da, kórkemdik jaǵynan da Reseı tarıhynda «Muz qyrǵyny» atalyp ketken A.Nevskııdiń shved áskerlerine muz bop qatyp jatqan Chýd kóli arqyly tutqıyldan tıisip, olardy aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratqany, óziniń ókil ákesi Mamaıǵa qarsy qylysh kótergen D.Donskoıdyń tarıhta belgili «Kúlik shaıqasy» («Kýlıkovskaıa bıtva»), Ioan Tórtinshiniń (Ivan Groznyı) Altyn Ordanyń sońǵy tiregi Qazan qalasyn basyp alyp, halyqty qanǵa bóktirgeni Reseı úshin qaharmandyq pen patrıotızmniń sımvoly bop baǵalanǵanymen basqa jurt úshin qanquıly ımperııalyq saıasattyń kezekti bir kórinisi bop qabyldanady. Aleksandr Nevskııdiń osy attas fılminiń fınalynda joǵarǵy pafospen aıtatyn áıgili: «Kim bizge qylyshpen kelse – qylyshtan ajal qushady!» degen sózi orys úshin kıeli sóz bop qabyldanǵanmen, ózgeler úshin ásire patrıottyq uran ǵana. Tarıhı taqyrypqa arnalǵan fılmderdiń ulttyq-patrıottyq-qaharmandyq ıdeıasynan ózge emosıonaldyq qýaty bolmasa, ony kórip otyrǵan kez kelgen basqa ulttyń ókili bas qaharmannyń qaı etnostyń tulǵasy ekenin umytyp, onyń taǵdyrymen bite qaınasyp, óz eliniń, óz taǵdyrymen ortaq tamyryn sezingendeı bop, bas keıipkermen birge qaıǵyryp, birge tebirenip, katarsıstik prosesti basynan keshirmese, ol shyǵarma sol eldiń qansha jerden maqtanyshyna aınalǵan týyndy ekenine qaramastan, adamzatqa ortaq qundylyqtarǵa ıe bola almaıdy. Árbir shyǵarmada, ásirese, tarıhı taqyrypqa jazylǵan shyǵarmada taqyryp degen uǵym bar da, qarsy taqyryp degen uǵym taǵy bar. Geroı degen uǵym bar da, antıgeroı degen uǵym taǵy bar. Antıgeroı kúshti bolmasa, basty geroı jel dıirmenmen alysqan Don Kıhot sııaqty jalań patrıottyq pafosqa malshynǵan qaýqarsyz obrazǵa aınalyp shyǵa keledi. 

Al túriktiń «Súleımen patsha» (orysshasy «Sýlaıman Velıkolepnyı») serıalyn bárimiz ne úshin qunyǵa kórdik? Orys baspasóz betterinde bul fılm jaıly kınotanýshylar ne sebepti qyzǵanyshy men qyzyǵýshylyǵy aralas maqalalar jarııalap jatty? Ne úshin? Túrikterdiń arǵy atasy Osmannyń azǵantaı ǵana túrki taıpasyn azýly, jaýynger ultqa aınaldyryp, onyń birte-birte kúsheıip, aqyr sońynda irgesi myzǵymastaı kóringen Vızantııa ımperııasyn qulatyp, olardyń astanasy Konstantınopoldy Ystanbulǵa aınaldyryp, búkil Balqan elderi men Qyrym jaǵalaýyn uly túrik ımperııasyna aınaldyrǵany úshin be? Joq, árıne! Jırınovskıı sııaqty shovınıstik kózqarastaǵy saıasatkerler bolmasa, kıno mamandary fılmniń joǵary tehnıkalyq sapasyn, akterler ansambliniń tutastaı sheberligin, taqyryp ishindegi taqyryptardyń kórinis saıyn shıryǵyp, kórermendi ekrannan moıyn burǵyzbaı qadaǵalap qarap otyrýǵa májbúr etetin shıyrshyq atqan oqıǵalar tizbegi, ár keıipkerdiń úlken ansambldegi ózindik jarqyn beınesi, saraı ishindegi san-sapalaq ıntrıga, keıipker men qarsy keıipker arasynda ótip jatatyn taıtalas, baq pen taq úshin astyrtyn júrip jatatyn psıhologııalyq arbasý, sulý bıkeshter, áserli mýzyka... Dosyn súıindirip, qasyn kúıindirip otyratyn sezimder alma-kezek aýysyp, qansha jerden qyzǵanyshpen qarasań da fılmniń kórkemdik qýatynyń kúshtiligi kimdi de bolsa súısindirmeı qoımaıdy. Geroı men antıgeroı qaǵıdasy bul fılmde klassıkalyq deńgeıge kóterilgen. Súleımen patshanyń týystary, keıde, Súleımenniń ózi de bir ǵana adammen kúresip júr. Biraq, bári ony jeńe almaıdy, kerisinshe, shetinen jeńilip, keıbiri ólim qushyp jatady. Ol antıgeroıdyń aty – Hıýrrem hanym, Súleımenniń áıeli, tegi – serbııalyq. Ol – aılaker, qý, zálim, aqyldy ári jaýyz da. Eger fılmnen Hıýrremdi alyp tastap kórińizshi, ne bolar eken? Saqyrlaǵan saǵyrdam saraı oqıǵalarynyń tizbegi ǵana qalyp, eki-úsh serııadan soń kórermendi eliktirip otyratyn oqıǵa sarqylyp, qyzyqsyz hronıka ǵana bop qalar edi. 

Qytaı kınematografısteri túsirgen otyz serııaly «Shyńǵys han», «Qubylaı han», arab elderi birigip shyǵarǵan «Sultan Beıbarys», túriktiń «Súleımen patshasy» jáne «Er Tuǵyryl» fılmderiniń qundylyǵy nede? Tek tarıhı oqıǵalardy ekran tilinde sóı­let­keni me? Álbette, joq! Tarıhı basty oqı­­ǵalardy saqtaı otyryp, keıipkerler arasyndaǵy konflıktini kórkemdik shyndyq tur­ǵysynda shegine jetkizip bere bilýinde, kórermenge kúdik týdyratyn nemese nanym­syz bop kórinetin basy artyq birde-bir kóri­nistiń atymen joqtyǵynda, taqyryp ıdeıasy men kórkemdik krıterıılerdiń tutas­tyǵynda, basty taqyryp pen qarsy taqy­ryptyń, geroı men antıgeroıdyń kórermenge berer energetıkalyq kúsh-qýat­tarynyń moldyǵynda. Bizdiń osy kınotýyn­dylardan úırenýge tıis basty erekshelik – basty taqyryp pen basty keıipkerdiń ómir jolyn jazýǵa kirispes buryn sol keıip­kerge qarsy turatyn antıgeroıdy tańdaı bilýimiz kerek. Negizgi ıdeıaǵa qarsy kúre­setin kúsh neǵurlym qýatty bolǵan saıyn shy­ǵarma oqıǵasy solǵurlym shymyr, kórkem­dik qundylyǵy solǵurlym salmaqty bola túspek. Dúnıede birdeı oılaıtyn eki adam bol­maıtyny sııaqty, bir túsinikte, bir talǵam­da ómir súretin eki ulttyń da bolýy múmkin emes. Osy turǵydan qaraǵanda, joǵaryda atalǵan fılmderdiń sana satysyndaǵy ártúrli ulttar men ulystardyń, ártúrli konfessııa men konvensııalardyń basym kópshiligin tek tanymdyq jaǵynan ǵana emes, tatymdyq jaǵynan da qyzyqtyra bilgenin eske saqtaýymyz kerek. Ol úshin ulttyq degen uǵym men jalpyulttyq degen prınsıpterdi ajyrata biletin, biriktire biletin, kez kelgen óner túrinen talap etiletin kór­kemdik shyndyq pen ómir shyndyǵyn bir maqsatqa, bir ıdeıaǵa qabystyra biletin qabi­let kerek. Ol qabilettiń aty – sheberlik, al sheber­liktiń arǵy atasy – talant.

Qazaq kıno ónerine áli kúnge deıin qabyrǵasy qatpaǵan balań óner túrine qaraǵandaı taptaýryn kózqarastan aryla almaı kelemiz. Qazaq kınosy jas emes. Ol ósýdiń, damýdyń, qalyptasýdyń talaı-talaı asýlarynan asty. «Lenfılmmen» birigip túsirgen alǵashqy kórkem fılm «Amangeldiden» beri qaraıǵy ýaqytta qazaq kıno óneri kásipqoı mamandarmen tolyǵa tústi. Talaı-talaı rejısserler men ssenarıster Máskeýde, Lenıngradta joǵary bilim alyp, Reseı kınematografısteriniń sheberlik shyńdaý mektepterinen bilim men tájirıbe jınaqtap, qazaq kınoóneri óz aldyna otaý tigip, kúni búginge deıin júzdegen kórkem lentalardy dúnıege ákeldi. Olardyń biraz bóligi burynǵy odaqtyq, qala berdi, álemdik ekrandarǵa jol tarta bastady. Halyqaralyq kınofestıvalderge qatysa qalǵan «Qazaqfılm» týyndylary ózgelerden oza shaýyp, qomaqty júldelerdi ıelene bastady. Demek, qazaq kınoónerine mesheý balaǵa qaraǵandaı kózqarastan arylyp, jetilgen, ýaqyt jaǵynan alǵanda tarlan ashatyn jasqa jetken, kınoónerine qoıylatyn eń joǵarǵy talaptardyń qandaı túrin artsań da beli qaıyspaı kóteretin kezge jetkenin este ustaýymyz kerek. Ásirese, Qazaq eli Táýelsizdik týyn kótergen kezden bastap, qazaq kınoóneri de ıdeologııalyq qursaýdan bosap, óz jolyn ózi tańdaıtyn, óz qolyndaǵy kınokameranyń obektıvin bireýdiń nusqaǵan jaǵyna emes, óziniń qalaǵan jaǵyna bura alatyn erkindikke ıe boldy. Buǵan deıin de talaı-talaı taqyryptyń basyn qaıyryp, kórkem kınolenta túsirýde kóptegen dúnıe tyndyryp tastaǵandaı toqmeıil kóńilde júrip kelgen qazaq kınematograftarynyń aldynan erkindiktiń jańa kókjıegi ashylyp, sol erkindik ssenarıster men rejısserlerdiń aldyna jańa taqyryptar men jańa talaptardy lek-legimen úıip tastady. Qazaq kórermenderi sýsap otyrǵan sondaı lek-lek taqyryptyń biri – tarıhı taqyryp bolatyn. Qazaq prozasy men dramatýrgııa salasynda bul taqyrypta birshama tolymdy dúnıeler paıda bolǵan edi. M.Áýezovtiń «Han Kene», T.Ahtanovtyń «Ant», Q.Bekhojınniń «Ulan asý» atty dramalary keńestik kezeńde-aq ómirge kelse, I.Esenberlınniń «Qahar», «Almas qylysh», Á.Kekilbaevtyń «Eleń-alań», M.Maǵaýınniń «Alasapyran», S.Smataevtyń «Elim-aı» romandary tarıhı kórkem shyǵarmaǵa sýsap otyrǵan oqyrmandardyń aıyzyn qandyrǵan týyndylar edi. Al kıno salasynda Táýelsizdikke deıin túsi­rilgen «Shoqan Ýálıhanov» («Ego vremıa prı­det»), «Otyrardyń kúıreýi», «Sultan Beı­barys» fılmderi bolmasa, qazaq halqynyń túp-ta­my­ryna úńilgen kınotýyndylar joqtyń qasy edi. 

Táýelsizdik alyp, Táýelsizdik rýhy sana­myzǵa jaıǵasyp, oń-solymyzdy tanyǵan shaqta qazaq kınogerleriniń aldynan úlken bir suraq atoı salyp shyǵa keldi. Ol suraq: «Biz kimbiz osy? Qaıdan shyqtyq? Qandaı oqıǵalardy bas­tan keshirdik? Memlekettiliktiń irge tasy qashan qalanǵan? Qazaq handyǵy qashan quryldy? Onyń basynda kimder turdy? Kimdermen jaýlastyq, kimdermen jaǵa jyrtystyq? Jarty Eýropa erkin syıyp ketetin myna Qazaqııa dalasyna biz qalaısha ıe bolyp qaldyq? Búgingi tańdaǵy zaıyrly memleket dárejesine qalaı qol jetkizdik?». Osy jáne basqa da tolyp jatqan saýaldar qazaq kıno­gerleriniń aldyna úlken mindet júktedi. Aǵa býyny, orta býyny, «Jańa tolqyn» dep atalatyn jas býyny bar rejısserlerimiz jurt shólirkep otyrǵan tarıhı taqyrypqa jan-jaqtan kirise bastady. Sondaı izdenisterdiń nátıjesinde qazaq kınoqory birneshe týyndylarmen tolyqty. 

Áýeli ekranǵa jarnamasy jer-dúnıeni jańǵyrtqan «Kóshpendiler» shyqty. Kúlli Qazaq eliniń basyn biriktirip, ejelgi dushpanǵa oısyrata soqqy berip, Qazaq memlekettiliginiń irgesin nyǵaıtqan aılaly da aqylman Abylaı handy ekrannan kóremiz dep asyǵa kútken kórermenniń úmiti sý sepkendeı basylyp, uıalǵannan jer shuqyp qaldy. Doshan Joljaqsynovtan basqa bir de bir qazaq akteri qatyspaǵan (onda da qalmaq Sharyshtyń rólinde) kınony qazaq kınosy dep ataýǵa bolatyn ba edi? Onyń áýelgi rejısseri amerıkalyq (Gollıvýdtan), ol bárine qolyn bir-aq siltep kelgen izimen keri qaıtyp ketken soń orys rejısseri S.Bodrov jalǵastyrsa, Abylaıdan bastap basty rólder shetinen sheteldik akterlerge berilse, ssenarııin jazý Ázerbaıjan dramatýrgine tapsyrylsa, qosalqy rejısser bolyp tarıhtan múldem beıhabar T.Temenov bekitilse, ol kınonyń jurtty jerge qaratýdan basqa «lajy» joq ekeni áý bastan-aq belgili bolatyn. 

Eger dál osyndaı mol qarjymen dál osyndaı, aıtalyq, «Ivan Groznyı» fılmi túsirilgen bolsa, eń áýeli búkil orys qaýymy óre túregelip, kıno synshylary ony tas-talqan etip synap, memlekettik Dýmanyń keıbir depýtattary men pravoslavtyq shirkeý qyzmetkerleri kınojasaýshylardyń isin zań oryndaryna tapsyryp, bas-aıaǵy eki-aq serııaǵa ketken kól-kósir qarjyny memleketke qaıtarýdy talap etken bolar edi. Otyz serııaly «Shyńǵys han» fılmine qytaılyqtar 16 mıllıon dollar jumsasa, bizdiń kınogerlerdiń balalarǵa arnalǵan eki serııaly «Kóshpendiler» dep atalatyn blokbasterdiń quny 36 mıllıon dollar eken. Uıattan basqa bereri joq kınolentaǵa uıalmaı osynsha qarjy jumsappyz! Tarıhı shyndyq ataýlydan jurdaı, kórkemdik qundylyǵy joqqa tán fılmdi, ókinishke oraı, sol fılmdi jasaýǵa qatysy bar adamdardan basqa bir de bir jan jaqtaı almady. 

Reseı ımperatory Nıkolaı II-niń bıshi Matıldamen ińkárlik sezimin kórsetkeni úshin búkil orys qoǵamy, basy patrıarh Kırıllden bastap bolashaq Reseı ımperatorynyń ar-namysyna tıgeni úshin memlekettik Dýmanyń depýtaty N.Poklonskaıa, shirkeý ókilderi, tipti, Ingýshetııanyń basshysyna sheıin bul kınolentanyń ekranǵa shyǵýyna tyıym salýdy prokýratýradan talap etip, rejısser A.Ýchıteldi júndeı tútip jatyr. Al bizdiń depýtattarymyz ben basqa da qaıratkerlerimiz kıno salasyndaǵy ult namysyna tıetin týyn­dymen sharýalary da bolmady. Tarıhı taqyryptaǵy osyndaı oısyraǵan olqylyqtan soń rejısserlerimiz kópke deıin bul mańaıǵa jolaýdan aıaqtaryn tartyp qaldy. 

Sheteldik kınomamandarmen birigip ju­mys istesek paıdaǵa shash-etekten kenelemiz dep jurtty sendirip kelgen túsirýshi toptyń álgindeı sazǵa otyryp qalǵan keıpinen keıin araǵa biraz ýaqyt salyp jas rejısser Aqan Sataev táýekel dep tarıhı taqyrypqa qaıta tizgin burdy. Fılmniń aty – «Jaýjúrek myń bala». Bul fılmniń de jarnamasy «Kóshpendilerden» kem bolǵan joq. Alaıda, túsirýshi top ta, «Qazaqfılm» kınostýdııasy da sheteldik aýrýǵa shaldyqpaı ulttyq top qura bildi. Aqan Sataev jastyǵyna qaramaı el azattyǵy úshin kózsiz erlikke bel býǵan órimdeı jastardyń ósý, eseıý, erjetý, el qorǵanyna aınalýǵa deıingi aralyqtaǵy ómirlerin san qyrynan kórsete bildi. Tarıhı drama dep atalǵan bul fılm XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda jońǵar basqynshylaryna qarsy kúreste taý-taýdy, saı-salany, shashyrap jatqan aýyl-aýyldaǵy órimdeı jas jetkinshekterdiń basyn qosyp, ózderinen kúshi áldeqaıda basym jaýǵa qarsy kótere bilgen Sartaı batyrdyń janqııarlyq erlik isteri «Kóshpendilerden» soń sý sepkendeı bolǵan kóńilimizdi qaıta kóterip, ótken ómirimizde búgingi urpaq maqtanarlyqtaı bolǵan batyrlarymyz ben aqylgóı abyzdarymyzdyń bolǵanyn, aq taban shubyryndydan soń eńseleri ezilip, eresekter jaǵynyń ózi áli es jııa almaı eseńgirep jatqan shaqta Sartaı týynyń astyna jan-jaqtan kelip qosylyp, at jalyn tartyp minýge jaraǵan jastardyń erlik shaıqasy rýhymyzdy kóterip ketken edi. 

Bul fılm jaıly kezinde orys tilindegi gazetterdiń birinde («Vremıa») jas rejısserdiń qıyn da kúrdeli taqyrypqa batyl baryp, kórermen kóńilin bir serpiltip tastaǵan sátti týyndy bolǵanyn atap ótkendikten, ol pikirimizdi qaıtalap jatýdy jón sanamadyq. Fılm túsirilip bite salysymen 2012 jyly Fransııada ótken aqyly Kann kınofestıvaline qatysyp, sátti týyndylardyń biri retinde atalyp ótti. Odan soń Tegeran halyqaralyq kınofestıvalinde júldeli orynǵa ıe boldy. Al, dál osy jyly ol ulttyq patrıottyq taqyrypta túsirilgen fılm retinde ulttyq kınematografııalyq «Qulager» syılyǵymen marapattaldy. Tarıhı jáne ulttyq salt-dástúr turǵysynan qaraǵanda kóptegen kórermenniń bul fılmge aıtar nazy da joq emes. Tarıhı turǵydan kelgende – Sartaı ómirde bolǵan adam. Ol qartaıyp, óz ajalynan qaıtys bolǵan. Al, salt-dástúr jaǵynan keletin bolsaq, qazaq eshqashan áıel adamǵa shańyraq kótertpegen. 

«Qazaqfılm» kınostýdııasy sońǵy úsh-tórt jyldyń ishinde jańa ataýlarmen tolyǵa tústi. Ulttyq kınematografqa degen kózqaras ózgerip, ony san jaǵynan da, sapa jaǵynan da qoldaý saıasaty qyzý qolǵa alyna bastaǵany kóńilge qýanysh ornatady. Kıno salasyna qoldaý kórsetý Elbasy N.Á.Nazarbaevtan bas­taý alǵany da qazaq kınogerleriniń aldyna jańa mindetter júktep ótkendeı boldy. Ásirese, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn búkil el bolyp toılaý qarsańynda Prezıdentimiz dál osy máselege erekshe kóńil bólip, bul taqyryptyń kıno salasynda erekshe izdenispen kórinis tabýy tıis ekenine toqtalyp ótip edi. Sonyń nátıjesinde keń tynysty, kóp serııaly tarıhı tuńǵysh teleserıal jobasy qolǵa alyna bastady. Joba avtory – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly. Alǵashqy kezeńdegi joba boıynsha fılm 20 serııaly bolyp jos­parlanǵan bolatyn. Ssenarıı avtorlary bolyp belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı men buǵan deıin «Jaýjúrek myń bala» fılmi arqyly tanylǵan kınossenarıst Tımýr Jaqsylyqov bekitildi. 

«Teatr dramatýrgtiń jazý stolynan bastalady» demekshi, fılm de ssenarıstiń jartylaı bolsa da jazý stolynan bastalady. Jartylaı deıtin sebebim – jazý stolynda aqtyq núktesi qoıyldy dep eseptelgen ádebı nusqa rejısserdiń qolyna túsip, ol túsirý alańyna jetkenshe san túrli ózgeristerge ushyraıdy. Qoıýshy rejısser men ssenarıı avtorlarynyń arasyndaǵy kelisý men ketisý aralyǵyndaǵy daý-damaı osy kezeńde sharyqtaý shegine jetedi. О́ıtkeni, jazýshynyń óz rejıssýrasy bar da, túsirýshiniń óz rejıssýrasy bar. Keıde bul kózqarastar ot pen sý sııaqty oksıýmoron deńgeıine deıingi alshaqtyqqa aparyp, onyń zardaby kınotýyndynyń sapasyna keri áserin tıgizetinin talaı kórgenbiz. Bul joly joba avtory retinde ári Mádenıet mınıstri retinde serıaldyń alǵashqy kadrynan bastap, «fılmniń sońy» degen tıtrdaǵy jazýǵa deıin jaýapty bolatynyn sezingen Arystanbek Muhamedıuly shyǵarmashylyq toppen áldeneshe ret kezdesip, olarǵa aqyl-keńesin berip, bul serıalǵa ózgerister engizip, 20 serııany 10 serııaǵa deıin qysqartýdy usynyp, basty róldegi akterlerdiń ózderine senip tapsyrylǵan keıipkerge qanshalyqty daıyn ekenine deıin kóńil bólip, qadaǵalap otyrdy. Buǵan deıin «Elbasy joly», «Quraq kórpe», «Stalınge syılyq» atty fılmderi arqyly kórermenderge kánigi rejısser retinde jaqsy tanylǵan Rústem Ábdirashev osy serıaldyń alǵashqy bólimi retinde Ilııas Esenberlın romanynyń jelisi boıynsha túsirilgen «Almas qylysh» fılmin jurtshylyq nazaryna usynyp úlgerdi. Onda Altyn Orda ydyraǵan soń Kereı men Jánibek Shaıban-shahpen bitispes taıtalasqa túsip, óz tóńiregindegi ulystar men taıpalardyń basyn biriktirip, Moǵolstan shekarasyna, Shý ólkesine kelip, birjolata qonystanady. Fılm qazaq tilinde túsirilgenmen, jońǵarlar men shaǵataılardyń óz tilderinde sóıleıtin sátteri de bar. Qazaq kórermenderi úshin bul oǵash bolyp kórinbeıdi, kerisinshe, sol zamannyń rýhyna saı erekshelik retinde jatsynbaı qabyldanady. 

Kereı men Jánibektiń arpalysar jaýy da osal emes, ol – qazaq halqyn ýysynan shyǵarmaýǵa tyrysyp, jaýyzdyqtyń qaı túrinen bolsa da taıynbaıtyn, qaıratty, jigerli, aılaker Ábilqaıyr Shaıban-shah beınesin Doshan Joljaqsynov sheber oryndap shyqqanyn basa aıtýǵa tıispiz. Maqalanyń bas jaǵynda aıtylǵan geroı men antıgeroı qaǵıdasy teorııalyq jaǵynan da, praktıkalyq jaǵynan da kórkemdik sheshimin taba bilgen. Fılmde Jánibek hannyń obrazy Erkebulan Daıyrovtyń oryndaýynda meılinshe nanymdy, ári áserli shyǵypty. Kimniń kim ekenin ajyratyp bolmaıtyn, árkim ár jaqqa tartqan qym-qýyt zamanda olardyń basyn bir maqsatqa biriktirý úshin naızanyń ushy men qylyshtyń júzi azdyq etetinin, endi aqyl men aıla, paıym men parasat, senim men jiger, túp qazyǵy táýekelge aparyp tireıtin qajyr men qaırat qajet ekenin tereńnen tolǵap túsingen Jánibektiń ishki arpalysyn meılinshe ashyp kórsete bilgen Erkebulannyń akterlik sheberligi bul beıneni somdaýda erekshe ashylypty. Onyń árbir qımyly, sóz sóıleý máneri, daýys yrǵaǵy, jiger men senimge toly ótkir janary kóz aldyńa tarıhı tulǵanyń tiri beınesin elestetip ótkendeı áserde bolasyń. 

Bizdiń barlyq tarıhı fılmderimizde ortaq bir kemshilik bolsa, ol – iri plan arqyly keıipkerdiń jan dúnıesine endep ene almaý bolatyn. Túsirilý kezindegi kameralardyń jetispeýshiliginen be, iri plandy alar kezde akter júzine túsiriletin jaryq qýatynyń álsizdiginen be, álde akterlerimizdiń ózi somdap júrgen keıipkeriniń ishki jan dúnıesin tolyǵymen túsine almaýynan, dálirek aıtqanda, rejısserdiń neni oınaý, qalaı oınaý kerek ekendigin túsindire almaıtyndyqtarynan ba, ishki sezim arpalystaryn akterdiń kóz janary men bet-álpeti arqyly tanyta bilýde kıno óndirisi damyǵan basqa elderdiń tehnıkasynan kemshin shyǵyp jatatyn. Bizdiń kınosynshylarymyz bul máseleni prob­lema dárejesine deıin kóterip, maqala arqyly da, belgili bir kınotýyndyny kópshilik bolyp taldaý kezinde de talmaı aıtyp-aq, jazyp-aq keledi. Osy syn-eskertpelerdiń áseri boldy ma, álde, kıno túsirý tehnıkasy men tehnologııasy áldeqashan damyǵan elderdiń keıipker psıhologııasyn ashýda kamerany adamnyń ishki jan dúnıesine úńilte bilý tájirıbesinen kesh te bolsa úırene bastady ma, álde jas tolqyn rejısserler men operatorlarymyz zamandyq kıno ónerine qoıylar zamandyq talaptardy óz sanalarymen sezine bildi me, rejısser men operator bul fılmde iri plandy kóbirek paıdalanyp, keıipker psıhologııasyn ashýda osy ádisti utymdy paıdalana bilipti. Kereı han rólindegi Qaırat Kemalovtyń, Shaıban-shah báıbishesiniń róline Qytaıdan shaqyrylǵan Janar Saǵattyń, Qarǵa boıly Qaztýǵan rólindegi Bekbolat Tileýhannyń este joq eski beınelerdi tiriltýge tyrysyp, zaman kelbetine úndes obrazdar jasaı bilgenderi qazaq kınosynda tarıhı tulǵalardy somdaýdaǵy jańa betburys dep baǵalaýymyz kerek. Serıaldyń alǵashqy bólimderi endi bas­taldy. Ssenarıı boıynsha kórermendi alda talaı-talaı shyrǵalańǵa toly oqıǵalar kútip tur.

Qazaq kınoóndirisinde qansha aıtylsa da eskerilmeı kele jatqan bir ádet bar. Ol – kıim úlgisi. Syrttaı qaraǵanda qazaqta jazdyq kıim degen atymen joq sııaqty. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildeniń shyrqyrap turǵan keziniń ózinde bizdiń qazaqtardyń ústinen túlki tymaq pen jaǵaly ishik túspeı-aq keledi. Qazaqta jazǵy kıimderdiń alýan túri bar emes pe edi? Dızaınerlerimiz sony nege eskermeıdi? Jaýgershilik kezinde bolsa amal joq, ondaı kezde dýlyǵa men saýyt-saıman sııaqty joryq aksessýarlary sarbaz ómiriniń qajetti formasy. Al beıbit kezde, aptap ystyqtyń kezinde ol baıǵustardy tulypqa tumshalaı bermeı, ústerine jazdyq jeıde men jelbegeı kıgizsek oryndy-aq bolmas pa edi? Bul da kórermenniń fılmnen alar estetıkalyq katarsısine áser etpeı qoımaıtyn elementterdiń biri ekenin umytpaýymyz kerek.

Kóńilaýdararlyq taǵy bir eleýli oqıǵa – Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha «Qazaq eli» dep atalatyn tolyq metrajdy anımasııalyq fılmniń dúnıege kelýi dep aıta alamyz. Balalarǵa arnalǵan bul fılmniń negizgi jelisi Qazaq handyǵynyń irgesin qalaǵan Kereı men Jánibektiń balalyq shaǵynan bastap handyq qurǵan kezine deıin balalardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn tartymdy, áserli sıýjet arqyly órilip otyrady. Eldi basqarý úshin qylyshtasý men naızalasýdy ǵana meńgerip qoıý azdyq etetinin bilgen aǵaıyndy eki balanyń ustazdary olardy Otyrar kitaphanasyna bilimin kóterý úshin jiberedi. Shaıban-shahtyń ozbyrlyǵyn kórip ósken eki jas sultan eseıe kele Qazaq handyǵyn qurý kerektigin túsinedi. Sol jolda bul ekeýi san túrli oqıǵalardy bastarynan keshirip, aqyry maqsattaryna jetedi. Aty anımasııalyq fılm degeni bolmasa, «Saq» kınostýdııasy túsirgen bul fılmniń kórermenge jaǵymdy áseri mol, ári balalar úshin tarıh tanýda sapaly sabaq bolary sózsiz. Balalar ǵana emes, eresekter de qyzyǵyp kóretin bul mýltıplıkasııalyq fılmniń treıleri «Kann» kınofestıvalinde kórsetilip, sheteldik mamandardyń joǵary baǵasyna ıe boldy. Qarapaıym da tartymdy sıýjetke qurylǵan bul shyǵarmany eń alǵash Elbasy Nursultan Nazarbaev tamashalap, oǵan oń baǵasyn berýi de «Saq» kınostýdııasynyń shyǵarmashylyq izdený jolynda ekeniniń kýási bolsa kerek.

Túsirýge kirispes buryn Mádenıet mınıstri Arystanbek Muhamedıuly qoıýshy-rejısser Batyrhan Dáýrenbekke fılmniń sol zamanǵa laıyq tildik, stıldik erekshelikterin qadaǵalaý úshin meni bas keńesshi retinde shaqyrýdy usynǵan eken. Men ol tilekti qýana qarsy aldym, sebebi «Saq» kınostýdııasy osyǵan deıin meniń «Muńlyq-Zarlyq» atty ssenarııim boıynsha anımasııalyq lenta túsirip, kóptiń kóńilinen shyqqan edi. Onyń ústine, Qazaq handyǵynyń negizin salýshy Kereı men Jánibek zamanyndaǵy tarıhı oqıǵalar men olardyń leksıkonyndaǵy tildik erekshelikterdiń saqtalý mádenıetin qadaǵalaýdy jón kórdim. О́ıtkeni, balalarǵa arnalǵan spektaklder men mýltfılmderde eresek adamnyń ózi áreń túsinetin sózder men sóz oramdary kóp kezdesip jatady. Osyndaı tildik orasholaqtyqtar bul fılmde de qaıtalanyp jatpasyn degen oımen ssenarııdi bastan-aıaq áldeneshe ret oqyp shyǵyp, óz bilgenimshe qalam tıgizgen jaıym bar edi. Qazaq tiliniń baılyǵyn mensiz de jaqsy túsinetin Batyrhan Dáýrenbek bul fılmdi halyqaralyq talǵamǵa tatıtyndaı dárejede túsirip, balalar úshin tanymdyq jaǵynan da, kórkemdik jaǵynan da qundy týyndy jasap shyqty. Sóıtip, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq toıyna oraı túsirilmek bolǵan «Qazaq eli» atty úlken jobanyń júzege asýyna «Saq» kınostýdııasy anımasııalyq janrda súbeli úles qosyp úlgerdi.

Sońǵy jyldardaǵy qazaq kınoóneriniń úlken tabystarynyń biri – rejısser Sábıt Qurmanbekov túsirgen «Oralman» fılmi bolǵanyn yrza kóńilmen atap ótýimiz kerek. Qazaqstan Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha túsirilgen bul fılm ústimizdegi jyly ótken HIII Halyqaralyq «Eýrazııa» kınofestıvalinde bas júlde – Gran-prıdi jeńip aldy. Negizi 1998 jyly qalanǵan «Eýrazııa» kınofestıvali Ortalyq Azııadaǵy eń iri kınoforým bolyp sanalady. Bıylǵy jyly ótken kınoforýmǵa qatysýshylardyń sany rekordtyq kórsetkishke ıe boldy. Tolyqmetrajdysy men qysqa metrajdysy bar, avtorlyq jáne janrlyq fılmderi bar, bárin qosqanda, festıvalde 296 kartına baq synasypty. Barlyq Azııa elderiniń jańa týyndylary ishinde Iranda ótken bul dodaǵa qatysqan jalǵyz ǵana qazaq kıno týyndysy komıssııa músheleriniń tarapynan biraýyzdan joǵary baǵasyna ıe bolyp, oǵan festıvaldiń Bas júldesin berýge sheshim qabyldaýy – sóz joq, otandyq kınoónerimizdiń úlken jeńisi. 

Fılmniń negizgi oqıǵasy – qıly-qıly zamanda týǵan jerin tastap, beti aýǵan jaqqa aýa kóshýge májbúr bolǵan qandastarymyzdyń arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótken soń elge qaıta oralǵan kezeńi jaıly baıandalady. Áý basta dúıim jurt bolyp shetel aýǵan qandastarymyzdyń jartysynan kóbi jolda qyrylyp, aýǵan jerine otyz-qyryq qana adam aıaq basty. Azap pen qorlyqtyń neshe túrli quqaıyn kórgen sol az ǵana top Qazaq eli Táýelsizdik aldy degendi estigende júrekteri jaryla qýanyp, kózderine jas alyp, elge qaıtýǵa qamdana bastady. Bir qaýym eldiń shetelge údere kóshýine basshylyq etken top bastaýshylardan kúni búginge deıin aman jetken aqsaqal júrýge jaramasa da kári sulbasyn súıretip, «elge jetip ólsem armanym joq» dep jolǵa shyqty. Jol azabyn molynan tartyp júrip, aqyry qazaq shekarasyna da jetti-aý! Shekara beldeýinen óte salysymen: «Myna jer endi Qazaqstan ba?»» degen suraǵyna «ıá» dep jaýap alǵan Bazarbaı aqsaqaldyń aıaq-qoly dirildep, qaltyraǵan saýsaqtarymen qarly topyraqty sıpalap, jata qalyp súıgeni kimdi bolsa da tebirentpeı qoımaıtyn kórinis. Qarly jerdi sıpalaý men ony jata qalyp súıýdiń qas-qaǵym sáttik arasynda qanshama azapty taǵdyr, aýyzben aıtsa taýsylmas qanshama muń men sher jatyr deseńshi! Jazý arqyly sýrettelse kem degende jarty betten asatyn kórinisti kınotili jarty mınýtta jerine jetkizip aıta bildi. Qalam men kınokameranyń aıyrmashylyǵy da osynda. Kitap betinde uzaq túsindirýdi qajet etetin erekshe sátti akter oıyny arqyly operator bir sátte-aq túsindirip bere alady. 

Kıno kóp sóz túgili, artyq bir sózdiń ózin aýyrsynatyn óner túri. «Dramatýrg – meılinshe qatygez otashy, ol shyǵarmaǵa qajetsiz múshelerdi aıaýsyz kesip tastaı bilýi kerek» degen uly rejısser Nemırovıch-Danchenkonyń bul talaby kınoǵa da tikeleı qatysty dep kelisýimizge týra keledi. Sahnada bolsyn, ekranda bolsyn Dýlyǵa Aqmolda somdaǵan beıneniń akter oıy­ny ekenin umytyp, ózinshe ómir súrip júrgen tiri tulǵa retinde qabyldaýǵa beıim turamyz. Ol oınamaıdy, keıipkeri sekildi ómir súredi. Fılmge qatysqan basqa da akterler Esim Segizbaev, Erjan Túsipov, Shynar Asqarova, Baıan Qajnabıeva syndy akterlerdiń fılm ıdeıasyn kórermenge jetkize bilýdegi sheber oıyndaryn atap ótýge tıispiz. Talaı-talaı jan azaby men jol azabyn artta qaldyryp, óz eline, óz jerine jetken Bazarbaı aqsaqaldyń otbasy munda da baqytqa kenele almady. Olar óz eline bóten bolyp qalypty. Eshkim olardy qushaǵyn jaıyp, qýana qarsy alǵan joq. Uly Saparqul bolsa úkimettik saıajaıdyń kúzetshisi degen qyzmetke áreń ornalasty. Osylaı ólmeshi tirlik keship júrgen kezde Bazarbaı aqsaqal ajaly jetip qaıtys bolady. Shyn tragedııa endi bastaldy. Ony aqyret saparǵa shyǵaryp salýǵa eshkim kelmedi. Balasy ákesin jalǵyz ózi jerledi. Onyń molasyn qazyp jatqanda orys ofıseri kelip, bul qorymǵa jergilikti turǵyndardy jerleýge ruqsat joq ekenin, bul qorym Baıqońyr aýmaǵyna kiretin Reseı baqylaýyndaǵy jer ekenin aıtyp, ólikti basqa jaqqa aparyp jerleýin talap etedi. Orys ofıserin tym qatygez etip kórsetýde áldeneden qaımyqty ma, ssenarıı avtorlary Nurlan Sanjar men rejısser Sábıt Qurmanbekov ony aıaq asty «jibitip», Aýǵanstannan kóship kelgen oralman retinde oǵan bir jolǵa ruqsat bergizedi. Bir jaǵynan qaraǵanda, Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» («Býrannyı polýstanok») povesindegi Qazanǵapty jerleý kezindegi oqıǵany qaıtalaý bolyp kórinetin bul epızod, ekinshi jaǵynan alǵanda, keńestik kezdegi orys ústemdiginiń áli de ózgere qoımaǵanyn bildiredi. «Oralman» fılminiń qazaq kınosyn álemge tanytýdaǵy jetistigine qýana otyryp, óz eline kelip kóz jumǵan Bazarbaı aqsaqaldy jerleý kezinde balasynan basqa bir adamnyń bolmaǵany kóńilge kúdik ornatady. Kıno avtorlary ógeısitý motıvin tym ásirelep jibergen sekildi. Eger bul kóriniske «rejısserdiń sheshimi ǵoı» dep keshirimmen qaraıtyn bolsaq (solaı qaraýymyzǵa týra keledi), «Oralman» fılmin sońǵy kezdegi «Qazaqfılm» stýdııasynyń zor tabysy dep baǵalaýymyzǵa laıyq.

Sońǵy jyldardaǵy qazaq kınoóneri birneshe ataýlarmen tolyqqanyn atap ótýge tıispiz. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha túsirilgen «Anaǵa aparar jol» fılmi Aqan Sataevtyń taqyryptyq izdenistegi taǵy bir belesi dep baǵalaýǵa turarlyq tolymdy dúnıe. Prodıýseri – Álııa Nazarbaeva. Hronometrajy 3 saǵattyq kınodrama qazaq halqynyń basyna túsken 30-shy jyldardaǵy náýbetten bastap, soǵystan keıingi jyldar aralyǵyn qamtıdy. Basty keıipker Ilııastyń kórmegen azaby joq: balalar úıi, surapyl soǵys, tutqynǵa túsý, lager... Osy qıynshylyqtardyń bárinde ol moıymady, jasymady, úmitsizdikke salynyp mújilmedi. Anaǵa degen uly mahabbat ózin saryla kútken anasyn qalaı da aman kórý armany – onyń muqalmas tózimdiligi men qajyr-qaıratynyń kózi. Aqyry, ol degenine jetti – anasyn aman kórdi. Fılmde hronıkaldy-derekti janrdyń elementteri tóbe kórsetip otyratynyna qaramastan, «Anaǵa aparar jol» ult taǵdyry men adam taǵdyryn bir-birimen qabat alyp, qaı kezde de rýhy kúshti, óz senimine berik adam ǵana maqsatyna jete alady degen ıdeıany jeke tulǵanyń ómir joly arqyly shyndyq sheńberinde nanymdy baıandap bere bilgen kórkem kınolenta. Túsirilimi Qazaqstan, Ázerbaıjan, Belarýs (Brest) jerlerinde ótken bul fılmdegi basty rólderde oınaǵan Altynaı Nógerbek, Ádil Ahmetov, Erkebulan Daıyrov, Arýjan Jazylbekova syndy akterlerdiń kez-kelgen kúrdeli obrazdardy somdaýǵa ishki áleýet­teri molynan jetetindeı sheberlik deńgeıine kóterilip qalǵandyqtaryn tanytyp ótti.

Satybaldy Narymbetov qazaq kınorejıssýrasynda aǵa býyn ókili retinde qalyptasqan kánigi kınotarlandardyń biri. Onyń 2015 jyly ekran betin kórgen «Amanat» tarıhı dramasy da qazaq kınosyndaǵy eleýli týyndylardyń biri bolyp baǵalandy. Fılmde birneshe oqıǵa qatar baıandalady. Birinshisi, HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen Kenesary hannyń taǵdyry, ekinshisi, Kenesary han týraly atyshýly kitap jazǵan Ermahan Bekmahanovtyń qýdalaýǵa ushyraǵan aýyr kezeńi, úshinshisi, Bekmahanovtyń ómirin zerttep júrgen jas jýrnalıstiń bastan keshken oqıǵalary. Shıeleniske toly bul tarıhı drama birshama tartymdy bolyp shyqqanmen, úsh oqıǵa birinen soń biri alma-kezek baıandalyp, kórermenniń qabyldaýyna aýyr tıer tustary barshylyq. Alaıda, qazaq kınematografynda eskerýsiz qalyp kele jatqan uly tarıhshy Bekmahanovtyń ómirin, onyń ıdeıasyn rýhanı amanat bıiginen qarap túsirilgen bul fılm tarıhymyzdy túgendeýde jasalǵan sátti qadamdarymyzdyń biri.

Halyqaralyq kınofestıvalde «Qazaq­fılm­niń» taǵy bir týyndysy úlken marapatqa ıe boldy. Ol kınotýyndynyń aty – «Jańǵaq tal». Qoıýshy-rejısseri Erlan Nurmuhambetov. Fransııanyń Vezýl qalasyndaǵy Azııa kınolarynyń 22-halyqaralyq festıvalinde ol eki birdeı júldege ıe boldy: qazylar alqasynyń jáne kınosynshylarynyń arnaý­ly júldesine. Konkýrsqa Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Iran, Fılıppın jáne Túrkııa elderinen uzyn sany 90-ǵa tarta kınotýyndylar usynylǵan bolatyn. Solardyń arasynan qazaq rejısseriniń týyndysy oza shaýyp, kórermender men synshylardyń ystyq yqylasyna bólendi. Eske sala ketsek artyq bolmas, Erlan Nurmuhambetovtiń bul fılmi budan buryn Koreıanyń Pýsan festıvaline qatysyp, álemdik premerasyn ótkizgen bolatyn. «Jańa aǵym» nomınasııasy boıynsha «Jańǵaq tal» onda da júldeli orynǵa ıe boldy. Doshan Joljaqsynov túsirgen ómirbaıandyq «Qunanbaı» fılmi de kınoqorymyzdy ba­ıyta tústi. Qunanbaı beınesin somdaǵany úshin Doshan Joljaqsynov ekinshi ret Memlekettik syılyqqa ıe boldy.

Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy sońǵy eki-úsh jylda óz kórer­menderimiz ben shet jurttyń kórermenderine uıalmaı kórsetetin birneshe kınotýyndyny ekranǵa shyǵardy. Olardyń birazy halyqaralyq kınofestıvalderde jeńimpaz atanyp, qazaq kınosyna degen jańa kózqaras qalyptastyra bastady. Osy jańa kózqarasty úzip tastamaı, jańa kınotýyndylarmen bekite túsýimiz qajet. Shynaıy ónerge sýsap otyrǵan halqymyzdy mándi de maǵynaly, kórkemdik sapasy joǵary fılmdermen qýantaıyq. Ekrandaǵy nársiz, sólsiz dúnıelerdi toqtatyp, rýhanı qundylyǵymen kórermendi baýrap ta, jaýlap ta alar jaýhar kınolarymyzdy kóbeıtkenimiz abzal. Biz jylyna 5-6 fılm túsirsek, sonyń ózine qanaǵat tutatyn sııaqtymyz. Jáne sol 5-6 ataý ózine jumsalǵan shyǵyndy óteı almady dep, kınoónimge kiná artatyn ádetimiz bar. Kıno ónimge kúndelikti, tutyný taýaryna qaraıtyndaı toǵyshar kózqaraspen qaraýdy qoıatyn kez áldeqashan jetken. Halqynyń sany bizden on esege jýyq kóp Reseıde 2016 jyly 68 kınofılm túsirilipti. Sonyń tórteýi ǵana ózine jumsalǵan shyǵyndy óteı alǵan, qalǵan 64-i shyǵynǵa ushyraǵan. Soǵan qarap, Reseıdiń qarjy mınıstrligi kınoóndirisine degen qarjy kólemin «paıda tappaısyńdar» dep qysqartýdy emes, ony aldaǵy jyly bir jarym esege kóbeıtýdi oılastyryp otyr. Halqymyzdyń sany 18 mıllıon ekenin, onyń ishinde qazaq kınosyna qyzyǵýshylyq bildiretin qazaqtildi kórermenderimiz bir-eki mıllıonnan aspaıtynyn eskersek, kez kelgen shedevr fılmderimizdiń ózi ishki prokatta paıda taba almaıdy. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» degen áıgili maqalasyndaǵy «Álem bizdi qara altynmen ǵana emes, mádenı jetistikterimizben tanýy kerek» degen tujyrymdamasynda, sóz joq, óner men mádenıet, sonyń ishinde kınoóneri de memleket qamqorlyǵynda bolýy kerek degen oıdy bildirse kerek.

Úsh jyldyń ishinde halyqaralyq kınofes­tıval­derden bir Gran-prı, tórt arnaıy júlde­lerge, bir Memlekettik syılyqqa ıe bolǵan «Qazaqfılm» stýdııasynyń shyǵarmashylyq múmkindikterine budan keıin de keńirek jol ashyp, oǵan memleket tarapynan udaıy qamqorlyq kórsetilip otyrsa, qazaq kınoóneriniń shyǵar bıigi búgingiden de joǵary bolary haq.

Dýlat ISABEKOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy-dramatýrg ALMATY