Elordada Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń birinshi sammıti ótýde
Keshe elordada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıti bastaldy. Eki kúnge sozylatyn alqaly jıynǵa 15 memlekettiń basshylary men úkimet basshylary, 37 eldiń delegasııasy, 30 halyqaralyq uıymnyń basshylary men ókilderi qatysýda.
Qazaqstan Prezıdenti sammıttiń plenarlyq otyrysynyń ashylý saltanatynda sóz sóılep, bul basqosý ıslam tarıhynda erekshe iz qaldyratynyna senim bildirdi. Nursultan Nazarbaev qazaq halqynyń ıslam álemimen qarym-qatynasy ejelgi zamannan tamyr tartatynyn aıtty.
– Bizdiń baıtaq dalamyzǵa Islam dini budan myń jyldan astam ýaqyt buryn keldi. Elimiz ıslam men batys órkenıetteri arasyndaǵy dostyq dıalogqa dáneker bolyp otyr, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
О́z sózinde Memleket basshysy qazirgi tańda musylman úmbeti betpe-bet kelip otyrǵan syn-qaterlerge toqtaldy.
– Birinshiden, ekstremıstik jáne terrorıstik uıymdar keńinen etek alýda. Olardyń lańkestik áreketteriniń nátıjesinde, birinshi kezekte musylman álemi elderiniń azamattary zardap shegip otyr. Ekinshiden, ıslamofobııalyq pikir qoǵam ishinde keń taralýda. Batys elderinde musylmandarǵa qarsy qylmystyq áreketter jyl saıyn kóbeıip barady, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdenti Mıanmada bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty alańdaýshylyq bildirip, barlyq tarapty bul problemany BUU alańyndaǵy dıalog aıasynda tek beıbit jolmen sheshýge shaqyrdy.
– Úshinshiden, 1 jarym mıllıardtan astam adamdy biriktiretin ıslam álemi búginde, ókinishke oraı, aýyzbirlik tanyta almaı otyr. Sodan biz kóp utylyp otyrmyz. Musylmandar arasyndaǵy bytyrańqylyq pen konfessııaǵa bólinýdi syrtqy kúshter óz múddesine paıdalanýda. Biz muny artta qaldyrýymyz kerek. Tórtinshiden, álemniń ózge óńirleri qarqyndy damyp jatqanda kóptegen musylman elderi kósh sońynda qaldy. Keıbir synshylar ıslam dúnıesiniń artta qalýy dinniń ózimen baılanysty dep sanaıdy. Alaıda, bul aqıqatqa múlde janaspaıdy. Eger tarıhqa júginetin bolsaq, ıslam órkenıeti óz kezeńinde álemniń neǵurlym damyǵan ortalyǵy boldy. Ol búkil adamzattyń órkendeýine zor úles qosty. Qazirgi sıfrlyq ekonomıkanyń úsh tuǵyry bar. Iаǵnı, sandar, algebra, algorıtm. Bul úsh tuǵyr bir ǵalymnyń esimimen baılanysty ekenin atap ótken jón. Ol 12 ǵasyr buryn bizdiń óńirde Amýdarııanyń salasynda týǵan Muhammed ıbn Musa ál-Horezmı bolatyn. Algorıtm termıni ál-Horezmı esiminiń latyn tilindegi transkrıpsııasy bolyp tabylady. Qazir damýdyń jańa uıymdastyrýshylyq satysyna ótýge múmkindik týdy, osyny paıdalanýymyz kerek. Paıǵambarymyzdyń hadısterinde mynadaı joldar bar: Kimde-kim bilim izdeý jolyna tússe, Alla taǵala onyń jánnatqa barý jolyn jeńildetedi,– dedi Elbasy.
Memleket basshysy atap ótkendeı, ıslam – búginde qarqyndy damyp kele jatqan din. HHI ǵasyrda ol álemdegi eń kóp taraǵan dinge aınalady. Paıǵambar hadısinde «Besikten qabirge deıin bilim izdeńder» dep aıtylǵan. Olaı bolsa, basty mindet – ıslam órkenıetine qyzmet etetin jańa ıdeıalardy júzege asyratyn ıntellektýaldy jańa elıtany tárbıeleý. Alaıda, musylman memleketteri ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge ortasha alǵanda jalpy ishki ónimniń jarty prosentin ǵana biledi. Ol 2,3 prosentti quraıtyn álemdik kórsetkishten áldeqaıda tómen. Qoǵamdastyq memleketterinde 1 mıllıon turǵynǵa shaqqanda zertteýshilerdiń sany 615 adamdy quraıdy. Ol álemdik ortasha kórsetkishten 2 jarym ese az. Osy jaǵdaıdy kúrt ózgertý kerek. Qazir ıslam áleminde rýhanı silkinis, jańǵyrý qajettiligi týyndaýda.
– Adamzat tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııa qarsańynda tur. 2017 jyl ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damýdyń jaqsy kórsetkishterine qol jetkizgen Islam yntymtymaqtastyǵy uıymynyń elderi az emes. Muny ǵalamdyq ınnovasııalar ındeksi arqyly kórip otyrmyz,– dedi Elbasy. –
Nursultan Nazarbaev musylman elderindegi ǵalymdardyń izdenisterine qoldaý kórsetýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdaryp, uıym aıasynda ǵylym men tehnologııalardy damytýǵa qosqan úles úshin syılyq taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldanǵanyn aıtty.
– Innovasııalyq klasterler ǵylymdy qamtıtyn ornyqty ekonomıkany qalyptastyrýdyń negizi bolyp sanalady. Qazaqstan osyndaı klasterlerdi Nazarbaev Ýnıversıteti men Innovasııalyq tehnologııalar parki bazasynda belsendi damytýda. Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń barlyq elderiniń ǵalymdary men zertteýshilerin osy jumystarǵa belsendi atsalysýǵa shaqyramyn, – dedi Memleket basshysy.
Budan bólek, Qazaqstan Prezıdenti ǵylym men ınnovasııany ıslamdyq qarjylandyrýdyń rólin arttyrý mańyzdy ekenin atap ótti.
– Biz EKSPO-2017 kórmesin ótkizdik. Endi onyń aýmaǵynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumysyn bastaıdy. Sizderdi ıslam qarjysy salasyndaǵy yntymaqtastyqty arttyrýǵa shaqyramyz. Bul rette Islam damý bankiniń ǵylym jáne ınnovasııalardy qarjylandyrý jónindegi áleýeti óte zor, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy jasyl tehnologııalardy damytý máselesine toqtalyp, jasyl tehnologııa men ınvestısııany damytý jónindegi halyqaralyq ortalyqtyń áleýetin tıimdi paıdalanýdy usyndy. Atalǵan ortalyq úsh aı boıy álem nazaryn Qazaqstanǵa aýdarǵan EKSPO halyqaralyq kórmesiniń bazasynda qurylatyn bolady. EKSPO kórmesinde energetıka salasyndaǵy jańa ıdeıalar, zertteýler men tehnologııalar kórinis tapty. Islam yntymaqtastyǵy uıymy sammıtiniń osy kórme aıasynda ótýiniń sımvoldyq máni bar deýge bolady.
– Bizdiń elderimiz úshin agrarlyq saladaǵy yntymaqtastyq asa mańyzdy. Bárimiz birlesip agrarlyq ǵylymdy damytyp, jańa tehnologııalardy engizýimiz kerek. Bul tek aýyl sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa emes, budan da tyǵyz ıntegrasııa men azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin de qajet. Qazaqstannyń óz tarapynan azyq-túlik ónimin arttyrýǵa, ony ıslam elderine shyǵarýǵa barlyq jaǵdaı men múmkindikteri bar, – dedi Elbasy.
Osy jıynda Memleket basshysy Islam álemindegi mańyzdy ǵylymı-ekonomıkalyq máselelerdi sheshý úshin G20 forýmy syndy beıresmı top qurý týraly oıymen bólisti.
– Islam uıymynyń aldyńǵy qatarly on bes memleketi birigip, ony OIC15 dep atasaq durys bolar edi. Islam úmmetine ǵylym men tehnıkalar salasyn da damytý máselesi óte mańyzdy bolyp otyr. Osyǵan oraı aldyńǵy qatarly batys elderimen turaqty ári jemisti baılanystar ornatý qajet. Olarmen ózara baılanysta bolýymyz túbi ıslam elderiniń ilgerileýine paıdasyn tıgizetini anyq,– dedi Elbasy.
Plenarlyq otyrysta Qazaqstan Prezıdenti kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamda dinaralyq kelisimdi saqtaýdyń qazaqstandyq tájirıbesin bólisýge ázir ekendigin jetkizdi. Jıynǵa qatysýshylardyń barshasyn 2018 jyly ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń altynshy sezine kelýge shaqyrdy.
– Sóz sońynda, urpaqtarymyz ıslam áleminiń birligine, yntymaqtastyǵy men bolashaǵyna arnalǵan búgingi tarıhı forýmǵa joǵary baǵa beredi dep oılaımyn, – dedi Memleket basshysy.
Sammıttiń plenarlyq otyrysynda Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan sóz sóılep, qatysýshylardy Mıanmadaǵy kúrdeli ahýaldy retteýge atsalysýǵa shaqyrdy.
– Mıanmadaǵy baýyrlarymyz qıyn jaǵdaıda. Olar óz úılerin tastap, jan-jaqqa bosyp ketýge májbúr. Biz osy bir ádiletsizdikti birge toqtatýymyz qajet. Bangladesh pen Mıanma úkimetterimen kelise otyryp, ol jerdegi «adamzat dramasyn» sheshken jón. Barlyq musylman memleketteri birigip, baýyrlarymyzǵa qol ushyn sozýymyz kerek, – dedi Erdoǵan.
Al О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev óz elinde jas ǵalymdardyń Halyqaralyq ıslam ortalyǵyn ashýǵa daıyn ekenin bildirdi.
– Bul ortalyq bilim men tájirıbeniń ordasyna aınalatynyna senemin. Ortalyqta birlesken zertteýler júrgizýge bolady. Sondaı-aq, ǵulama Ál-Horezmıge arnap jas matematıkterdiń halyqaralyq Olımpıadasyn ótkizýdi usynamyz. Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń musylman álemindegi ǵylymı jetistikteri úshin arnaıy nagrada taǵaıyndaý da durys bolatyn edi,– dedi Sh.Mırzııoev.
IYU Bas hatshysy Iýsef ben Ahmad ál-Oseımınniń paıymdaýynsha, ıslamofobııaǵa qarsy ǵylymnyń kómegimen kúresý jemisti bolady. Qazirgi ahýal musylman áleminiń aldyna syn-qaterler týyndatyp otyr. Terrorızm, ekstremızm, ıslamofobııa órship barady. Buǵan qosa, bizdiń elderimizde jumyssyzdyq, saýatsyzdyq pen kedeıshilik syndy problemalar da bar. Osy problemalardy sheshý úshin ǵylym men ozyq tehnologııalardy qoldanýǵa tıispiz. Iаǵnı, qoǵamymyzǵa sapaly bilim berýimiz kerek,– dedi ol.
Sammıt barysynda Pákistan Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Mpınkı Hýseın, Mavrıtanııa Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Mohammed ýld Ábdel-Ázız, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń prezıdenti Ilham Álıev, Gvıneıa Prezıdenti Alfa Konde, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanı syndy mártebeli tulǵalar da sóz sóılep, óz paıymdaryn ortaǵa saldy, usynystaryn jetkizdi. Memleket basshysy olarǵa Qazaqstan týraly aıtqan jyly lebizderi úshin alǵys bildirip, ǵylym men tehnologııalardy damytý jolyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń ózekti ekenin atap ótti.
Birinshi jumys sessııasynyń sońynda sammıttiń qorytyndy qujaty – Astana deklarasııasy qabyldandy. HHI ǵasyrdaǵy qoǵa ómirinde ǵylymnyń yqpalynyń artýy barsha adamzat úshin mańyzdy ekenin atap kórsetken Elbasy:
– Salany damytý úshin bul máselege qatysty birligimiz berik ekenin ózge elderge tanyta bilýimiz kerek. Sammıttiń saıası qorytyndy qujaty Astana deklarasııasynyń qabyldanýy sol birligimizdiń dáleli bolýǵa tıis dep oılaımyn. Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıt deklarasııasynyń qabyldanýy bárimizge qutty bolsyn!– dedi.
Sondaı-aq, osy basqosýda Túrkııa tarapynyń usynysy nazarǵa alynyp, memleketter men úkimetter basshylary otyrysy tóraǵasynyń qorytyndy esebi ázirlenin aıta ketken jón.
Plenarlyq otyrys túıindeler tusta Nursultan Nazarbaev Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń bas hatshysymen birge ıslam elderiniń kórnekti ǵalymdaryn Ǵylym men tehnologııalardy damytýǵa qosqan úlesi úshin beriletin arnaýly syılyqpen marapattady. Memleket basshysy syılyqty Stambýl tehnıkalyq ýnıversıteti hımııa fakýltetiniń professory Iýsýf Iаgchyǵa, Saýd Arabııasy Korodiginiń Korol Abdalla atyndaǵy tehnologııalyq ýnıversıtetiniń professory Muhammed-Slım Aloýınıge, Gambııa medısınalyq zertteý ortalyǵynyń aǵa menedjeri Assan Jaıege, Morokkodaǵy Y Muhammed atyndaǵy ýnıversıtettiń professory Raııa Chırkaoýı ál-Mýrslıge, QR BǴM Ǵylym komıteti «Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy» RMK-nyń bas dırektory Erlan Ramanqulovqa tabystady.
Eki kúnge sozylatyn Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıtiniń plenarlyq otyrysynyń sońynda Memleket basshysy qatysýshylardy EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń jabylýyna arnalǵan saltanatty rásimge shaqyrdy. Sammıt búgin jalǵasyn tabýda.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»