Danalyq uǵymyn ananyń aq jaýlyǵymen astastyrǵan halyqpyz. Jer betindegi barlyq meıirim men mahabbatty osy aıaýly jandardyń janarynan izdeıtinimiz de buljymas zańdylyq. Sebebi, ulylyq – ananyń tabanynyń astynda.
Batyrdy da, hákimdi de ómirge ákelgen, ulaǵatty urpaq sanatyna qosqan osynaý darqan júrektiń ıeleri. Sondyqtan bolsa kerek, «Zere» dramasy sahnaǵa shyǵady degende, barlyǵymyzdyń áldeqaıda, sonaý balalyq shaǵymyzdyń kelmes kúnderiniń qatparynda móp-móldir saǵynysh bolyp qalyp qoıǵan qaıtalanbas shaqtarǵa qaıtyp oralardaı órekpip, eleń etise qalǵanymyz ras.
Sonymen taǵatsyzdana kútken sát te týdy. Astana jurtshylyǵy jeke, derbes kórkem beıne retinde sahna keńistigine tuńǵysh ret shyqqan «Zere» qoıylymynyń tusaýyn kesti. Avtory – aqyn, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ulyqbek Esdáýlet. Spektakldiń qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı.
«Zereniń» Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatryna qadam basýynyń ulaǵatty sebebi – Qazaqstannyń halyq ártisi Gúljan Áspetovanyń sahnadaǵy syndarly ǵumyryna tup-týra jarty ǵasyr tolǵan mereıtoıy. «Halyq qaharmany» Ázirbaıjan Mámbetovtiń shaqyrýymen Qaragóz bolyp 1967 jyly eń alǵash teatr tabaldyryǵyn attaǵan boıjetken, búginde kemeldenip, ázız analardyń róline enetin ǵıbratty jasqa keldi. Aktrısanyń endigi maqsaty – óskeleń urpaq boıyna óner tili arqyly ónege qaldyrý. «Bul – ujymymnyń meniń 70 jyldyq mereıtoıyma jasaǵan úlken syıy boldy. Mereıtoı tek dastarqan jaıyp, shaı ishýmen toılanbaıdy ǵoı. Aktrısa úshin eń úlken toı – onyń róli. Sóıtip osy «Zere» dramasy jazylǵan bolatyn. Zere degende, naqty bir keıipkerdiń minezin jasaǵym kelmedi. Men Zere arqyly kúlli qazaq áıelderiniń, dana, kemeńger ájeleriniń jıyntyq obrazyn týdyrýdy kóksedim. Sol arqyly keleshek urpaqqa, ásirese, ertegi tyńdamaı, qazaq tiliniń qunaryna qanbaı er jetip kele jatqan balalaryma, jas jetkinshekterge oı salǵym keldi» degen sózinen-aq aktrısanyń sahnadaǵy jarty ǵasyrlyq ǵumyrynyń ómirlik ulaǵatyn tanyǵandaı bolamyz.
Zere beınesi degende, eń áýeli oıǵa Abaı esimi oralady. Danalyq bıigine kóterilgen uly tulǵanyń bar tek pen tamyrynyń astarynda osy besikten daryp, aq jaýlyqqa túıilgen ananyń appaq ary men tereń taǵylymy jatyr emes pe? Abaıdy muqym qazaq rýhynyń prototıpi dep alsaq, demek, Zere beınesiniń negizgi kilti de arǵysy – Haýa ana men Domalaq ene, bergisi – Aıǵanym ájeler bastaǵan kúlli qazaq analarynyń jıyntyq beınesindeı bolyp kóńilge ornyǵa ketedi. Mine, qoıylymnyń osy qundylyq turǵysynan tarqatylar máıegin rejısser dóp tanyǵan. Nurqanat Jaqypbaıdyń sahnalyq jumystaryn júıeli túrde qadaǵalap júrgen kórermen rejısserlik qoltańbasy men sýretkerlik estetıkasyn birden tanıdy. Sahnanyń palıtrasy, ıaǵnı kostıým men dekorasııanyń boıaý gammasy negizinen aq túske qurylǵan. Aınalany kómkergen appaq álem, sóıtip, bir sátke ájeniń aq jaýlyǵyna aınalyp ketkendeı áserge bóleıdi. Sol arqyly sahnada aryn janynan artyq qoıǵan kúlli qazaq áıelderiniń kórkem beınesi bederlenedi. Ádette, qazaq turmysy dese, kıiz úı, oıýly tekemet, zerli shapan men búrmeli kóılekti kórip úırenip qalǵan kórermenge sahnalyq bul sheshim azdap tańsyqtaý da bolǵan shyǵar, bálkim. Biraq spektakl atmosferasyna ene kele tazalyq pen tektilik tunǵan osynaý appaq dúnıeden shyqqyńyz kelmeı qalatyn túsiniksizdeý sezimdi de bir sát bastan keshesiz. Bálkim, bul – bizdiń tazalyqqa degen sheksiz saǵynyshymyz ben máńgilik ańsarymyz shyǵar...
«Spektaklde kórinis bergen aq nur álem – Abaıdyń balalyq shaǵyna kýá bolǵan Jıdebaıdyń jelmen birge tolqyndala terbelgen aqseleý dalasymen astasady meniń uǵymymda. Sol arqyly tabıǵat pen adamdardyń arasyndaǵy ara-qatynasty kórsetkim keldi. Buǵan deıin aıtylyp, kórsetilip júrgen beınelerdi emes, sahnaǵa tek tazalyqty, ananyń úlken júregimen úndesken appaq álemdi ákelýge talpyndym» – deıdi rejısser Nurqanat Jaqypbaı.
Shynymen de, sahnadan til qatar aqshańqan appaq álemniń kórermenine aıtary kóp. Tek kiltin taýyp, oqı alsańyz boldy. Zerli tor ispettes kórinis birde ulttyq órnekke uqsap ketse, endi birde qazaq qoǵamynyń qaıshylyqtar men bitispes daý-damaıly ortasynan habar beretindeı. Álde ol rejısserdiń ózi aıtatyndaı, Jıdebaıdyń aqseleýli darqan dalasy ma eken?.. Múmkin, aıqysh-uıqysh shatasqan bul sýret adam aǵzasyndaǵy tamyr men tek arasyndaǵy qatynasty aıqyndaýshy allegorııa bolar... Tipti, munyń biri de emes, bulbuly saırap, zámzám bulaǵy syldyr qaqqan jumaqtyń máýeli baǵynyń beınesi shyǵar... Áıteýir, qaı qyrynan kelseń de, dekorasııa ózinshe sóılep, ózinshe maǵyna ústep shyǵa keledi. Bul – sýretshi Berik Bóribaevtyń eńbegi.
Iá, qalaı desek te, sahnada sulýlyq bar, sımvolǵa toly sýret bar. Kórip otyryp, kóńil marqaıady.
Teatr – ujymdyq óner degenimizben, sol shyǵarmashyl toptyń kósh basynda úshtik ansambldiń qııal jemisi jatyr. Ol – joǵaryda tilge tıek etip ótken Qazaqstannyń halyq ártisi Gúljan Áspetova, rejısser – Nurqanat Jaqypbaı jáne týyndy avtory – Ulyqbek Esdáýlet. Avtordyń sózine súıensek, Zere beınesin ashýda qalamger uzaq izdengen eken. «Ýaqytymnyń deni materıal jınaýǵa ketti. Zereni kóp áıeldiń biri retinde emes, uly adamdardyń tárbıeshisi, qoǵamnyń dińgegindegi úlken qaıratker retinde kórsetkim keldi» – deıdi aqyn Ulyqbek Esdáýlet.
Buǵan deıin «Qara pıma», «Qara kempir» sekildi birneshe týyndysynyń sahnalyq nusqasyn kórgenimizben, «Zere» dramasy – aqynnyń dramatýrg retindegi tyrnaqaldy týyndysy, ıaǵnı teatr tilimen aıtqanda – debıýti.
Pesanyń aqynnyń qolynan shyqqany birden baıqalady: oıy oramdy, tili shuraı-ly, jatyq. Ár tirkesi uıqasqa qurylǵan, aq óleń bolyp tógilip tur. Týyndydaǵy bul poetıkalyq boıaý belgili bir deńgeıde spektakldiń dınamıkasyna, jandylyǵyna áser etken. Qazaqtyń qunarǵa baı kórkem tilin, oralymdy oıyn tyńdaı bergiń keledi, tyńdaı bergiń keledi. Áıtse de, dramatýrgııa zańdylyǵynyń sózben qatar, oı áreketin, qaıshylyǵyn qýattaıtynyn moıyndaýǵa tıispiz. Muny tereń túısingen Shekspırdiń ózi dramaǵa qym-qıǵash ıntrıga dep anyqtama bermep pe edi?! Osy ólshem turǵysynan kelgende de, pesanyń aqynnyń qolynan shyqqany jáne baıqalady: sózge baı, qaıshylyǵy az. Sonyń saldarynan da qoıylym temporıtmi baıaýlap, spektakl sál shubalańqylyqqa jol bergen. Sóz ben áreket arasyndaǵy tepe-teńdik saqtalmaǵandyqtan, spektakl janry drama deýden góri, spektakl-leksııa anyqtaýyshyna suranyp turǵandaı. Ony qoıylymǵa qatysqan ár keıipkerdiń replıkasynan aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Biraq dramatýrgtiń oqıǵa túzýdegi bul fomasynyń teatrdy qazaqy qundylyqtyń, tildiń Mekkesi sanap keletin kórermen, ásirese, jastar úshin berer taǵylymy mol. Tushynyp tyńdap otyryp, ózi de sóz saptaýyna sán kirgizedi. Umytylyp bara jatqan nebir qazaqy uǵymdardy jandandyryp, qaıtadan tildik qoldanysyna engizedi. Demek, teatrdyń basty mıssııasy oryndaldy dep bilemiz.
Oqıǵa negizinen úsh taǵan: Zere, Qunanbaı, Abaıdyń aınalasynan órbıdi. Biraq dramatýrg pen rejısserdiń ortaq saraptaýy boıynsha, alǵashqy planǵa Qunanbaı shyqqan da, qalǵan keıipkerler osy beıneniń tabıǵatyn ashýǵa jumyldyrylǵan. Sonyń saldarynan keıbir tusta Zereniń beınesi kómeski tartyp, aqyl aıtyp, bata berýmen tynǵandaı áser etip, dramanyń basty ózegi – Zere men Abaı qarym-qatynasynyń negizgi boıaýy solǵyndaý shyqqanyn jasyrmaımyz. Sol sekildi Zere men Uljan qarym-qatynasynyń da bir qaınaýy ishinde ketkendeı sezimde qaldyrdy. Biz Qunanbaı desek te, Zere anany aýyzǵa alsaq ta, eń birinshi oıǵa Abaıdy oraltatynymyz zańdylyq. Zereniń ortalyq bas keıipker retindegi mineziniń músindelýine: ana men bala, áje men nemere, ene men kelin arasyndaǵy qarym-qatynas pen áreket lınııasyn aıqyndap alý úlken mańyzǵa ıe. Sondyqtan bolsa kerek, eń áýeli sahnadan áje men nemere arasyndaǵy kózge kórinbeıtin, biraq kóńil túısinetin názik te tereń baılanysty kórýge yntyqqanymyz.
baı (Janat Ospanov) men Qarataı (Asylbek Qapaev) arasyndaǵy dıalogtan góri, Zere men Abaı arasyndaǵy qatynasqa basymdyq berilse, bálkim, Zereniń dana Abaıdy tárbıelegen kemeńger áje retindegi tabıǵaty budan da góri tereńirek ashyla túser me edi degen tilek ketti ishimizde. Sondaı-aq, Zere men Uljan, ıaǵnı ene men kelinge qurylǵan sahna da Zereniń bir ǵana kózqarasymen bar jaıdy uqtyratyn el anasy retindegi qasıetin aıshyqtaýǵa taptyrmaıtyn múmkindik edi. Biraq Saıa Toqmanǵalıevanyń Uljan beınesin tym názik, lırıkalyq planda kórsetýi, ásire sezimtaldyqqa boı aldyrýy Zereniń áýlet anasy retindegi mysy men minezin ashýǵa qyzmet etpedi. Barlyǵyn qas-qabaqtan uǵyp, ishki tereń sezim men syrtqy sýyq aqyldy bir boıyna uıystyrǵan ıbaly kelin beınesi azdap ásireleýge urynǵandaı. Al kerisinshe, Qunanbaı – Syrym Qashqabaev pen Abaı – Janat Ospanov arasynda órbıtin sahnalar barynsha shynaıy, júrekke jetip jatty. Baıqaǵanymyz – qoıylymda Qunanbaı beınesin buǵan deıin oqyrman retinde tanyp kelgen tanym sheńberinde emes, barynsha erkin ashýǵa ekpin túsirilgen. Qunanbaı qatýly qabaǵymen jan-jaǵyn qaımyqtyrǵan qatal sultan emes, jylaı da, kúle de, qaıǵyra da alatyn et pen súıekten jaralǵan qarapaıym pende retinde kórinedi. Osy turǵydan kelgende, akter Syrym Qashqabaevtyń róldi ıgerýdegi izdenisteri kóńilge qonymdy. Áıtse de, grım jaǵy oılanýǵa suranyp tur. Sahnaǵa shyqqan Qunanbaı – Syrymnyń kóz aldymyzǵa tym-tym jıi Kenesary-Syrym beınesin ákele bergendiginiń basty sebebi osy grımnen ketken taptaýryndylyq dep esepteımiz. Budan bólek, Keńgirbaı rólindegi – Janqaldybek Tólenbaev, Abaı beınesindegi – Janat Ospanov, Bektemir – Keńesbaı Nurlanov, Yrǵyzbaı emshi – Oljas Jaqypbek, Tyrjyqgúl – Aıman Aımaǵambetova, Qarataı – Asylbek Qapaev, Qarahan – Jasulan Erbolat syndy qadaý-qadaý beınelerdegi minez músindeýler de kóńilge qurmet ornyqtyrady.
Jalpy, qoıylymǵa avtor men rejısserden bólek, akterler tarapynan da úlken kúsh, qajyr-qaırat jumsalǵany baıqalady. «Zeredeı» ulttyq-estetıkalyq, tárbıe-tanymdyq máni mol maǵyna-mazmundy qoıylym tolassyz eńbektiń nátıjesi ekeni sózsiz. Búginde sahnanyń ázız anasyna aınalǵan óner ıesine arnalyp osyndaı bir ról áldeqashan jazylýy kerek edi. Búgin sol tilegimiz oryndaldy. Zere bolyp sahnadan til qatyp, bolashaqqa aqylyn joldaǵan aktrısa óner tili arqyly áli talaı urpaqty tárbıe besiginde terbeıdi dep senemiz.
Nazerke JUMABAI, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri