A.Kvochýr, Reseı batyry: Kenen bilimdi, qyran qaıratty

A.Kvochýr – Reseı batyry, KSRO-nyń eńbek sińirgen synaqshy-ushqyshy, Reseı Federasııasynyń «Ushý-zertteý ortalyǵy» federaldy memlekettik birtutas kásipornynyń Bas konstrýktory. Batyrmen ótken jyly Astanada, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń mereıtoıynda tanysqan edik. Reseı batyry sonda tildeı málimet paraqshasyn usynyp, bolashaqta habar alysyp turýǵa qulyqty ekenin aıtqan. Jaqynda Anatolıı Nıkolaevıchtiń elektrondy mekenjaıyna hat jazyp, eger ýaqyt tapsa kásibı maman bir kezdegi úzeńgiles dosy, ustazy Toqtar Áýbákirov týraly eki-úsh suraqqa jaýap berse degen ótinish jasaǵanbyz. 

Máskeýden telefon shalyndy. Reseı batyry birden qazaq batyry týraly bylaı dedi: «Teńdesi joq ustazym – qazirgi zamannyń naǵyz qaharmany Toqtar Ońǵarbaıuly týraly lebiz bildirýge men qaı kezde de ýaqyt tabamyn!..». Mundaı júrekjardy syr ashýdy shynynda da kútpegen edim, qýanǵanymdy jasyra almaı halyqaralyq baılanys jelisiniń qymbat tarıfin eskerip, «Trýbkany qoıyńyz, men ózim habarlasaıyn...» degen ıshara jasadym. «Jo-joq, o ne degenińiz. Tús aýa ózim habarlasamyn. Qazir Úkimettiń óte bir mańyzdy jınalysyna ketip bara jatyr edim» degen reseılik Bas konstrýktor ýádesinde turdy.

– Toqtar Áýbákirovpen eń alǵashqy kezdesken sátińiz esińizde me? Esińizde bolsa, beıta­nys aza­mattyń boıynan sol sá­tte qan­daı erekshelik belgiler kór­dińiz?

– Jýkovskııdegi (Máskeý) synaqshy-ushqyshtar mektebine emtı­han tapsyrýǵa kelgenmin, umyt­pasam, 1976 jyl edi. Bıýrodaǵy qyzmetkerler arasynan suńǵaq boıly jap-jas, óte óńdi ári jyly shyraıly azamattyń sulbasy bir­den kózge uryp turatyn. Onyń sálem­de­sý ısharasy esimde saqtalyp qa­ly­pty, áriptesterine ózgeshe bir qurmet kórsete turyp, hal-jaǵ­daı surasatyn. Eki jyldyq oqý­dan soń Amýrdaǵy Komsomolsk qa­la­syna sapar shegip, ondaǵy synaq­shy­lar bazasynan tájirıbıden ótip, Jýkovskııge qaıta oraldym. Toqtar Ońǵarbaıulymen aramyzdaǵy jas aıyrmashylyǵyna qaramastan bir-birimizge degen dostyǵymyz sol 1981 jyldan qalyptasty.

– Konstrýktorlyq bıýroda sizd­er­di jaqyndastyrǵan «MıG-29K» (kora­bldik) áskerı ushaǵynyń «Tbılısı» (qazirgi – «Admıral Kýznesov») avıatasymaldaǵysh ke­mesine qonyp, ushyp shyǵýy ekeni daýsyz. Iаǵnı sol kezdegi bas konstrýktor E.Menıskııdiń tilimen aıtqanda, «teńiz jobasy» emes pe edi?

– Keńes odaǵynyń áskerı teńiz flotynda bul «teńiz jobasynyń» mańyzy aıryqsha zor boldy. Baǵyma qaraı ol jobaǵa qatystym. Joba jetekshisiniń biri – Toqtar Ońǵarbaıulymen qoıan-qoltyq aralasyp qyzmet ettik. Eń alǵash 1986 jyly umytpasam, qazan aıynda, Toqtar Ońǵarbaıuly «Tbılısı» avıa­ta­sy­maldaǵyshyna «MıG-29K» usha­ǵyn qondyrdy. Qondyryp qana qoı­maı, qaıtadan ushyp shyqty. Teń­des­siz erlik jasady. Kúzdiń qara sý­yǵy bet qaratpaı turǵan kezi tol­qyǵan teńizde teńselgen korabl­ge eń tómengi jyldamdyǵy 270 shaqy­rym­­dyq áskerı ushaqty qarý-jaraǵy sy­qıǵan kúıi qondyrýdyń adam aıtqysyz qıyndyǵyn bizder, onyń áriptesteri ǵana túsiner edik. Toqtar Ońǵarbaıuly bul mindetti tamasha sheberlikpen oryndap shyqty. Keıin ýa­qyt óte Toqtar Ońǵarbaıulynyń izi­men men ol áskerı ushaqty kemege tún mezgilinde qondyrdym. Bul ara­­da da Toqtar Ońǵarbaıulynyń tá­ji­rıbesiniń tıgizgen paıdasy az bol­mady.

– 1989 jylǵy 8 maý­sym­da­ǵy ataqty Le-Býrje avıa­sa­lo­nyndaǵy (Fransııa) «Mıg-29» áskerı ushaǵynyń apatqa ushyraýyn, sizdiń tosynnan aman qalǵanyńyzdy áriptesińiz Toqtar Áýbákirov qalaı qabyldady?

– «Kemedeginiń jany bir» deıdi ǵoı, árıne, Le-Býrjede Toqtar Ońǵarbaıulynyń qandaı kóńil kúıde bolǵanyn men aıta almaımyn... (Kúldi.) Ol eldiń basqa qıyrynda júrgen. Bir ǵana aıtarym, ondaı apatty oqıǵa bizderge, synaqshylarǵa tańsyq emes. Alaıda sońǵy sekýndqa deıin ushaqty aman saqtaý – mindet sanalady.

– Toqtar Ońǵarbaıulynyń azamattyq qalpyndaǵy qandaı adamı qasıetterin erekshe baǵalar edińiz?

– Bir qaraǵanda, keıde onyń túsi sýyq ári susty bolyp kórinedi. Biraq onyń jan júreginiń únemi meıirim shashyp turatynyn kópshilik birden ańǵara qoımaıdy. Toqtar Ońǵarbaıuly naǵyz jigittiń jigiti ǵoı! Bilimine túri, qabiletine isi saı ondaı azamattar jer betinde sırek. Ol týraly konstrýktorlyq bıýroda «kenen bilimdi, qyran qaıratty Áýbákirov» degen sóz qalǵan. Aqyl-oıyna atletter sekildi qoladan quıǵandaı músini saı kelip, jarasyp turar edi.

– Eńbegi sińgen synaqshy-ush­qysh retinde aıtyńyzshy, Toq­tar Ońǵarbaıuly konstrýk­tor­­lyq bıýromen qoshtasyp, «ǵa­rysh ıgerýge» attanǵanda ishińiz ashy­ǵan joq pa?

– Men joǵaryda aıttym, Toqtar Ońǵarbaıuly erekshe qabiletti jan. Bıýroda júrgende de ol eń joǵary laý­azymdy qyzmetti atqardy. Bo­l­a- ­sha­qta onyń odan da joǵary laý­azym­dyq mindetter atqaratynyna áriptesteri sendi de. Tabıǵaty ózgeshe konstrýktorlyq bıýroda ondaı talantty azamattar erekshe baǵalandy. Toqtar Ońǵarbaıulynyń bilimi men kásibı biliktiligi óte tuńǵıyq te­reń­de ekenin sezetinbiz. Bizder tá­ji­rı­beli jetekshimiz – KSRO-ǵa eń­begi sińgen synaqshy-ushqyshy Toqtar Ońǵarbaıulyna elikteı jú­rip, onyń ustaz retindegi aıtqan aqyl-keńesterine, úıretken tálim-tár­bıesine tánti boldyq. Men ol kez­de áldeqaıda jas edim. О́ziniń sy­naqshylyq ǵumyrynda ólimmen san ret betpe-bet kelse de jalt ber­megen, jeńilmegen júrekti aǵa-dosymnyń boıynda alapat tasqyndy kúsh-jigermen qatar, áldeqandaı bir fılosofııalyq tylsym kúshtiń, tereń oı ıirimderiniń baryn baıqaıtynmyn. Sózimniń dáleli – ol keıin Táýelsiz Qazaqstannyń Ás­­kerı áýe kúshterin basqardy, qor­­ǵanys mınıstriniń orynbasary, Qazaqstanda qurylǵan ǵarysh agent­tiginiń tuńǵysh tóraǵasy boldy emes pe?!

– Anatolıı Nıkolaevıch, ár mınýtyńyzdyń qymbat ekenine qa­ramastan gazet oqyrmandary úshin ýaqyt bólgenińizge myń da bir rahmet! Munyń bári sizdiń ózińiz aıtqandaı – ustazyńyz ári baýyryńyz Toqtar Áýbáki­rov­ke, qazaqtyń birtýar azamaty­na kór­setilgen qurmet dep qabyl­daı­myz. Degenmen oraıy kelip qaldy ǵoı, sońǵy bir suraǵyma jaý­ap berińizshi... Sol Le-Býr­jedegi qulaǵan «MıG-29» usha­ǵy­nan sońǵy sekýndtarda myl­tyq­­tan atylǵan oqtaı bolyp ush­qa­nyńyzdy dúnıe júziniń hal­qy kórdi. «Sol ushýdyń» keıin den­saýlyqqa zııany bolmady ma? Esi­ńiz­ge túskende shoshynbaısyz ba?

– Apatqa nebary 2-aq sekýnd qalǵanda katapýlttiń tutqasyn tartyp úlgerdim. Eń bastysy, bura tartqan ushaqty qalyń kórermennen aýlaq jerge sonshalyqty arpalyspen alyp kelgen edim. Aqyrǵy sátte... snarıad sekildi atyldym. Aman­myn. Qazir siz esime saldyńyz. Jaı kezde umytyp ketemin. synaq­shy-ushqyshtardyń úırenshikti ómiri ǵoı...

Áńgimelesken

Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY