Jasyratyny joq, búginde qaıbireýler aıtatyndaı, «Bárine tabıǵat kináli!» degen bir tirkes paıda boldy. Tórt túliktiń biri ólse de, eń dalada alańsyz jorytyp júrgen kıik qyrylsa da, Kaspııdegi ıtbalyqtar da, ózen-kólderdegi balyqtar da, tipti qar mol tússe de, sosyn eldi mekenderdi sý alsa da, daýyl tursa da, áıteýir, bárine tabıǵat kináli bolyp shyǵady.
Biraq tabıǵat-ana bárine kináli me? Tabıǵat – bizdiń úıimiz, asyraýshymyz, panamyz. Sol tabıǵattyń arqasynda tirshilik bar, ómir bar. Bile-bilsek, tipti aýa raıynyń paıdasyz kezeńi joq. Tek sol tabıǵattyń tirshilik úshin qajetti mezgilin, qubylystary men aýa raıyn adam ózine ǵana qolaıly etemin dep qarsylyqqa ushyrap otyr. Sonyń saldarynan jahandyq aýa raıy da ózgerdi. Basqasyn aıtpaǵanda, ózimizdiń Aral sýynyń tartylýy, kóp jaǵdaıdy bildiredi. О́zen, kólder las-tanýda. Máselen, kóktem kezinde bes oblystyń kóptegen aýylyn qyzyl sý basty. Eń dalany emin-erkin kezgen júzdegen kıiktiń qalaı ólgenin el jaqsy biledi. Al qoldaǵy tórt túlik maldyń jyl saıyn, áıteýir, bir keselge ushyrap qyrylatyny taǵy bar. Biraq sonyń bárine tabıǵatty kináli degisi keletinder kóp-aq.
Sol sııaqty nebir zymyrandardy ǵaryshqa ushyrý kezinde olardyń keıbiri apatqa ushyrap qulap jatqany taǵy jasyryn emes. Munyń tabıǵatqa tıgizer zalaly joq dep kim aıta alady? О́tken jazda Mańǵystaý oblysynyń Qarajanbas keń orny aýdanynda balyqtyń jappaı qyrylǵany bar. Tipti ár jıyrma shaqyrym saıyn 250-den asa óli balyqtar kezdesken. Mamandar bul jaǵdaıdyń syryn teksere kele anyqtaǵandaı, sýda munaı ónimderiniń qaldyqtary mólsherden tys kóp bolǵan. Jalpy bul arada bizdiń aıtpaǵymyz, tabıǵatta eshnárse ózdiginen búlinbeıdi. Joǵarydaǵy keltirilgen mysaldar aınalaǵa janashyrlyqtyń joqtyǵynan emes pe eken. Adamdardyń selqostyǵynan ǵoı. Demek, kináni tabıǵattan izdemeı, kerisinshe ony boldyrmaýdyń jolyn izdegen jón-aý. Máselen, «Qystaǵy qar – jerge yrys, jerdegi ylǵal – elge yrys» deıdi. Qardyń kóp túsýi, sýdyń mol bolýy tirshilikke nár beredi. Sýdy durys paıdalana bilmeý tabıǵatqa keri áserin tıgizedi. Táýelsizdikten keıin damyp kele jatqan ónerkásip pen sýarmaly eginshilik alqaptarynyń ulǵaıýy sýdy kóp qajet etedi. Al qazirgi qalyptasqan ekologııalyq jaǵdaıda ózen sýynyń lastanyp nemese sińip, ysyrap bolyp jatqany belgili. Kóktemgi kól-kósir qar sýy da lezde kózden bul-bul ushady. Máselen, ár kóktem saıyn tutas aýyldardy basyp qalatyn qar sýyn bógep alsa qaıtedi. Soǵan aldyn ala daıyndyq jasap, ana berekeli bolǵan «Kóksaraı» sekildi sý rettegishin, ıakı sý qoımalaryn ár oblystyń tıisti tustaryna ornatsa, nur ústine nur emes pe. Al bárinen buryn sý júretin, qyzyl sý jınalatyn jerlerge úı turǵyzbaǵany abzal.
Árıne, sý qorlaryn durys paıdalanbaý, óreskel qatelikter jiberý buryn da etek alǵany ras. Tipti birqatar aımaqta osyndaı qatelikter kesirinen topyraq qunarly qabatynan aıyrylyp qaldy. Topyraqtaǵy ózgerister ósimdik jamylǵysynyń túrlik quramyna, taralýyna keri áserin tıgizdi. Sol sııaqty kezinde tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý barysynda myńdaǵan gektar jer búlindi. Jyrtylǵan jerdiń borpyldaq topyraǵy jeldiń áreketinen qunarly qabatynan aıyryldy. Tabıǵat anaǵa qarsy jasalǵan osyndaı árekettiń aýyr saldaryn adamdar óz qolymen týdyrdy. Mundaı jaǵdaı áli de jalǵasa ma degen qaýip te joq emes. О́ıtkeni kinániń bárin jeme-jemge kelgende tabıǵatqa aýdara salý ońaı ǵoı.
Sondyqtan bul máselede Úkimetimiz aıryqsha belsendilik tanytýy qajet dep oılaımyz. Tabıǵatty qorǵaý men tabıǵat qorlaryn tıimdi paıdalanýda memlekettik baǵyttyń yqpaly zor. Konstıtýsııalyq zańdarymyz boıynsha adamnyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaýdyń basymdyǵy halyqtyń ómiri, eńbegi men demalysy úshin qolaıly qorshaǵan ortany saqtaý jáne qalpyna keltirý bolsa, onda barshanyń mindeti qorshaǵan ortanyń sapasyn jaqsartý, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný jáne molyqtyrý, zańdylyq pen quqyq tártibin nyǵaıtýǵa atsalysý arqyly qoǵam men tabıǵattyń ózara is-qımyly salasyndaǵy qatynastardy barynsha durys retteý ekendigin eskergen jón. Sonda, joǵaryda aıtylǵan, «Bárine tabıǵat kináli» degen tirkestiń sanamyzdan joǵalary da anyq. Endeshe tabıǵat kináli emes, isimizde bereke joq pa deımiz.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»