Sońǵy jyldary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elder arasyndaǵy ishki jáne syrtqy saýda qyza tústi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, saýda kólemi jyl basynan beri 3,5 mlrd dollardy quraǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 37,3%-ǵa kóp. Saýda básekesinde elimizdiń áleýetin arttyrý úshin ár oblys óz úlesterin qosyp keledi. Biri bıdaımen, biri munaımen... Osy turǵyda Ońtústik Qazaqstan óńiri de sharýasynan shashaý shyǵarmaı, EAEO aıasynda óz ónimderin eksportqa shyǵarýda.
Kúngeı halqy ejelden sharýashylyqqa beıim. Oǵan óńirdiń tabıǵaty da, aýa raıy da múmkindik beredi. OQO-da bıyl eginshiliktiń arqasynda rekordtyq ónim jıylyp, egis alqaby 20,7 myń gektarǵa artqan. Respýblıka boıynsha júzimniń 68,5%, jemis-jıdektiń 38%, baqsha daqyldarynyń 61%, maqsarynyń 36 %, kókónistiń 25% al, maqtanyń 100%-yn óndiredi. Maqta demekshi, byltyr aq altynnyń 58 myń tonnasy EAEO, Qytaı jáne Eýropa elderine eksporttalǵan.
Sonymen qatar, Ońtústik jurtshylyǵynyń terin tógip, qyzyǵyn kórip júrgen taǵy bir baılyǵy ol – qaýyn-qarbyz. Maqtaraldyń dıqandary jylyna 650-700 tonna qaýyn-qarbyz jınap, onyń 450 tonnaǵa jýyǵyn Reseı men Belarýsııaǵa shyǵarady. Bul kásiptiń quny byltyr 7,6 mlrd teńgeni quraǵan. Jáne onyń 70 paıyzy shetelge satqan saýdadan túsken. Myrzashóldiń sary áńgelegi de sheteldikterdiń mol suranysyna ıe bolyp, osy sala boıynsha Orta Azııada kósh bastap keledi. Máselen, Maqtaraldyń týmasy Erdáýlet Orynbaev qaýyn-qarbyzdy alys-jaqyn memleketterge tasymaldap, eńbeginiń qyzyǵyn kórip júr.
– Qaýyn-qarbyzben aınalysyp júrgenime 5 jyldan asty. Kóbine Reseıge tasymaldaımyz. 20 tonnalyq kólikpen jylyna 10-15 ret alyp baramyz. Shekarada eshqandaı másele joq. Reseıge qaýyn-qarbyzdy bizden basqa О́zbekstannan da azyraq alyp barady. Al negizgi básekelesimiz daǵystandyqtar. Biraq olardyń qarbyz-qaýynynyń qasynda bizdiki óte dámdi. Sonymen qatar, Ońtústikten Reseıge qaýyn-qarbyzdan bólek júzim, qurma, qyryqqabat jáne maýsymǵa qaraı túrli jemis-jıdekter tasymaldaımyz, – deıdi maqataraldyq kásipker Erdáýlet Orynbaev.
Jalpy, EAEO-nyń negizinen kásipkerlerge tıimdi ekenin aıtyp ótken jón. Sebebi, odaq aıasynda básekelestiktiń teń sharty qurylyp, tehnıkalyq retteýdiń tıimdi júıesi engiziledi. Kedendik baj salyǵy bolmaıdy. Sondaı-aq, shekaradaǵy qozǵalys jeńildep, taýar tasymaldaý artady. Eń bastysy 180 mıllıonnan astam naryqqa jol ashylady. Qazaqstannyń áleýeti joǵary ónerkásip, munaı jáne munaı ónimderi, dári-dármek, aýylsharýashylyǵy jáne taǵy basqa salalardy damytýǵa múmkindik beredi. Máselen, elimizde dárilik ósimdikterdiń 1500-ge jýyq túri bar. Onyń 1037 túri Ońtústik óńirinde kezdesedi. Shymkent qalasynyń aýmaǵynda atap aıtsaq, Otyrar, Túrkistan, Shardara sekildi aýdandarda álemniń eshbir elinde kezdespeıtin dárilik shópter bar. 16-sy Qyzyl kitapqa engen. Olardyń basym bóligi medısınada, ónerkásipte, aýyl sharýashylyǵynda qoldanylady. Ordabasy aýdanynda «Seıtbek áýleti» JShS qyzyl mııa dárilik ósimdiginiń tamyryn joǵary tehnologııada óńdep, EAEO jáne Orta Azııa elderine shyǵarady.
Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa birqatar memleketter men halyqaralyq birlestikter qyzyǵýshylyq tanytýda. Aldaǵy ýaqytta Koreıa, Sıngapýr, Vetnam, Iran, Taıland, Mońǵolııa, jalpy 50-ge jýyq memleket yntymaqtastyq ornatýdy qalaıdy. Al Belorýsııanyń taýar óndirýshileri odaq aıasynda qazaqstandyq seriktesterimen birlese Orta Azııa men Qytaı naryǵyna shyǵýǵa nıettenip otyr.
Saıyp kelgende, Ońtústik óńirdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy róli úlken jáne halyqaralyq saýdadaǵy múmkindigi mol. Máselen, joǵaryda aıtylǵandardan basqa, «Ordabasy» qus fabrıkasy ónimderiniń 30 paıyzyn Reseıge eksporttaýda. Mekeme basshylyǵy aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti odan ári kóbeıtýdi maqsat etken. Kentaýdaǵy transformator zaýyty da óz taýarlaryn TMD elderiniń naryǵyna shyǵaryp otyr. Budan bólek, teriskeıde jylyjaı sharýshalyǵy jaqsy damyp keledi. Atap aıtsaq, gúl, qııar, qyzanaq jáne taǵy basqa da jemis-jıdek ósirý qarqyny joǵary. Keıbir sharýalar jylyna birneshe ret ónim alady.
Osy oraıda, mundaı ıgi bastamalardyń birqatary «Yrys», «Bereke», «Bıznestiń jol kartasy – 2020», «Jumyspen qamtý jol kartasy – 2020» sekildi memlekettik nesıelik baǵdarlamalary arqyly júzege asyp jatqanyn aıtyp ótken jón. Atalǵan baǵdarlamalar aıasynda byltyr 35 mlrd teńge ıgerilip, jyl basynan beri 822 sharýaǵa qarjylaı kómek berilgen.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2014 jyldyń 29 mamyrynda Qazaqstan, Reseı, Belarýs memleket basshylarynyń qol qoıylǵan kelisim negizinde qurylyp, 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi. Eýropalyq Odaq ıntegrasııasynyń tujyrymdamasyn 1994 jyly Elbasy N.Nazarbaev alǵashqy bolyp tanystyrǵan bolatyn.
Saparǵalı QANAT