Búgin «Artyq bilim – kitapta» ekenin dáleldep, túrli ensıklopedııalyq basylymdardy shyǵaryp, otandyq baspa isi salasynda ózindik orny men qoltańbasy bar «Qazaq ensıklopedııasy» baspasynyń qurylǵanyna 50 jyl toldy.
1967 jyly qurylǵan baspa salalyq kitaptar, taqyryptyq basylymdar, óńirler tarıhy men tulǵalardyń ómirine jekelegen ensıklopedııalyq jınaq shyǵarýdyń sheberine aınaldy. Jarty ǵasyrlyq qyzmette Qazaqstannyń tarıhı, mádenı qundylyǵyn qaǵazǵa basqan shejire baspa dep aıtý artyq bolmas.
«Ensıklopedııa» kóne grek tilinde aınalym negizinde oqytý, ıaǵnı tolyq bilim berý degen maǵynany bildiredi. Sol kóne grek zamanynda grammatıka, rıtorıka, dıalektıka, geometrııa, arıfmetıka, mýzyka men astoronomııa sekildi jeti salany anyqtap kórsetý úshin qoldanylǵan bolsa, ýaqyt óte kele maǵynasy keńip, qamtıtyn aýmaǵy ulǵaıdy. Ár alýan mazmundaǵy jınaq bolǵan ensıklopedııa jyldar óte kele belgili bir taqyryp aıasyndaǵy bilimdi toptastyratyn qural retinde qalyptasty.
«Qazaq ensıklopedııasy» baspasy osynaý jyldar ishinde elimizde ǵylym, óner, sáýlet, salt-dástúr, ulttyq bolmys pen bitimnen tolyq aqparat beretin salalyq jınaqtar men kóptomdyqtardy shyǵarýda bilikti de tájirıbeli uıym retinde týyn jyqpaı keledi. «Qazaq sovet ensıklopedııasyn» daıyndaǵan baspa «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyn shyǵardy.
Aýqymdy jumys basy-qasynda júrgen bilikti ensıklopedıster, taǵylymdy ǵalymdar, izdenimpaz mamandar, saýatty redaktorlar men dızaınerlerdiń eńbeginsiz aıaqtalmaıtyny áste. Ulttyq erekshelikti zerttep, búge-shigesine deıin tizbelep, aıshyqtyǵy men anyqtyǵyna kóz jetkizýde ensıklopedıst-ǵalymdardyń úlesi zor.
О́tkenge kóz salsaq, baspadan jaryq kórgen kitaptarda bilikti de birtýar azamattardyń qoltańbasy qalǵan. «Qazaq ensıklopedııasy» baspasynyń tuńǵysh bas redaktorlyǵyna akademık Muhametjan Qarataev taǵaıyndalyp, tanymal ǵalymdar men mamandardan quralǵan Bas redaksııa jasaqtalǵan.
Osynaý jyldar aralyǵynda Manash Qozybaev, Rymǵalı Nurǵalıev, Ábdimálik Nysanbaev, Búrkitbaı Aıaǵan, Baýyrjan Jaqyp syndy birtýar tulǵalar basshylyq qyzmetti atqaryp, tom-tom kitaptardyń basylýyna, sapaly dúnıeniń qalyptasýyna zor eńbek sińirdi.
Mine, 50 jyl boıy memlekettik ensıklopedııalar, jınaqtar, anyqtamalyqtar men shejirelerge qajetti málimetterdi qumnan altyn izdegendeı jınaqtap otyrǵan qazynaǵa aınaldy.
Baspa memlekettiń menshiginde bolyp, ámbebap, salalyq, óńirlik, arnaıy jáne ataýly basylymdardy qurastyryp shyǵaryp keldi. Degenmen naryq zamanynyń talabyna qaraı, básekelestik ortaǵa kommersııalyq uıym retinde endi. О́zge baspalar sekildi damýdyń jańa satysyna kóterildi.
Jeke menshikke aınalý – jańa tehnologııalardy engize otyryp, baspa isiniń marketıngin qalyptastyrýdyń, shynaıy qabiletti tanytýdyń múmkindigi. Jeke qyzmet etý degenimiz memlekettik qoldaýdan múldem bas tartý emes. Bul memlekettik tapsyrysty alý, tenderge qatysý, utymdy baǵa usyna otyryp, sapaly dúnıe jasap shyǵarý. Bul joldan tek myqtylar ótetini anyq.
Osy rette «Qazaq ensıklopedııasy» baspasy EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine arnap «Máńgilik el. Qazaqstan» atty biregeı jınaq shyǵardy. Bul jınaq Astanada maýsym aıynyń 15-18 kúnderi «Eurasian Book Fair-2017» II Eýrazııa halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesinde bas júlde aldy. Halyqaralyq is-sharaǵa arnap kádesyı retinde shyǵarylǵan ensıklopedııa – týrıster men qonaqtarǵa egemen elimizdiń qandaı ekenin zor maqtanyshpen tanytatyn basylym.
Qazirgi tańda Nurymjan Maýytov, Gýsman Jandybaev, Qoshym-Noǵaı Kenjeǵalı, Ǵalııa Egeýbaeva, Klara Sarkenova, Merýert Baılenova, Qadyrbek Ahmetov, Serikbek Arynǵazın, Gúlhan Almasbekova, Indıra Imanálıeva, Gúlmıra Jalǵasova, BerikTólebaev syndy mamandar jumys isteıdi.
Mamandar elimizdegi belgili ǵalymdarmen, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen, ozyq joǵary oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatyp, árbir jınaqtyń málimetterin zerttep, zerdelep, muqııat tekseredi. Oqyrman qolyna tıetin ensıklopedııa, jınaq, monografııalardyń barlyǵy da óz isin súıetin sheberlerdiń qatań súzgisinen ótedi. Qymbat býmvınılmen qaptalyp, altynmen bederlengen eknsıklopedııalar kez kelgen kitap sóresiniń sánine aınalyp qoımaı, qanshama jannyń paıym-parasatyn arttyryp, bilimin tolyqtyrary anyq.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «Biz búgingi jańa ataýly erteń-aq eskige aınalatyn, júrisi jyldam dáýirge aıaq bastyq. Bul jaǵdaıda kásibin neǵurlym qınalmaı, jeńil ózgertýge qabiletti, asa bilimdar adamdar ǵana tabysqa jetedi» dep, urpaqtyń bilimdi bolýyna asa zor mán berdi. 50 jyl boıy bilim nárimen sýsyndatyp kelgen «Qazaq ensıklopedııasy» baspasy ulttyq maqsat pen múdde jolynda aıanbaı eńbek eteri haq. Qazaq baspa isiniń qulageri ulttyq qundylyqty saqtaı otyryp, urpaq tárbıesine eknsıklopedııalyq bilim berýge ázir.
Jadyra Toıbaı,
PhD doktory,
«Qazaq ensıklopedııasy»
baspasynyń dırektory