«Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» III halyqaralyq ekspedısııasymen Ulytaýdaǵy Dombaýyl keshenine, Alasha han men Joshy han keseneleriniń basyna bardy.
Búgin Halyqaralyq Túrki akademııasynyń (TWESCO) uıymdastyrýymen «Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» III halyqaralyq ekspedısııasymen Ulytaýdaǵy Dombaýyl keshenine, Alasha han men Joshy han keseneleriniń basyna bardy. Quramy 35 adamnan jasaqtalǵan ekspedısııa Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» Baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda jolǵa shyǵyp otyr. Akademııa basshysy Darhan Qydyráli bastaǵan quram Mońǵolııanyń Kentaı aımaǵynan bastalǵan sapardy Ulytaýda aıaqtamaq.
– Biz ótken jyly О́túkenge bardyq. Onyń aldynda Altaıǵa sapar shektik. Mine, bıyl ult uıasy – Ulytaýǵa kelip otyrmyz. Bul úsh meken, birinshisi Altaı – búkil kóshpeli jurttyń Altaı tobyna jatatyn Baıkaldan Balqanǵa deıingi aımaǵy, tipti ár jaqtaǵy japon, káristerge deıin, amerıkalyq úndisterdiń ózi osy Altaıdan tarıhı tamyr tartamyz dep jatatyn qasıetti meken. Ekinshisi – О́túken. Ol – Ǵundar men Kók Túrikterdiń mekeni. Al, endi búgin biz kelip otyrǵan Ulytaý – ol Altyn Ordanyń qurylǵan qasıetti oryny. Ulytaý – ol aty aıtyp turǵandaı Uly Dalanyń Uly taýy. Kentaı –uly qaǵandar ómir súrgen aımaq, Shyńǵys qaǵannyń týǵan topyraǵy bolsa, Ulytaý olardyń ımperııasy saltanat qurǵan tarıhı oryn bolyp qadyrlenedi, – dedi akademııa basshysy D.Qydyráli.
Ulytaý ol – rýhanı jańǵyrý úshin de óte úlken mańyzǵa ıe. Ǵalymdar Baǵdarlama aıasynda birshama ekspedısııa oılastyrǵan bolatyn. Bul sapar – sol josparlardyń jemisi bolyp esepteledi.
Ulytaý – Altyn Orda tarıhymen tyǵyz baılanysty meken. Sondaı-aq, onda Deshti Qypshaqtyń negizin qalaǵan Joshy han jatyr. Ekspedısııa músheleri eń birinshi Joshy han mazaryna bardy.
Ataqty tarıhı eskertkishti tamashalaǵan ýaqytta Jezqazǵan qalasyndaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy tarıhı-óndiristik murajaıynyń dırektory Kenjal Balkenov ólke tarıhyn baıandap ótti.
– Ulytaý – kóne dáýirden beri kele jatqan túrkilerdiń mekeni. Kezinde tarıhtyń atasy Gerodot Ulytaý taýlaryn saq taýlary dep ataǵan. Oǵan kýá Aıbas darasyndaǵy úlken qorǵandar dálel. Sonyń aınalasynda onshaqty qalanyń oryndary jatyr. Bul jerde Dala ımperııasynyń uly hany Shyńǵys qahannyń úlken uly Joshy jatyr. Jáne bul aımaq – Joshy ulysy qalasynyń ejelgi oryny, jazýshy Ilııas Esenberlınniń shyǵarmasyndaǵy Orda-Bazar qalashyǵy dep te atalady. Mazarda Joshy hanmen birge báıbishesi Bektýmysh ana jerlengen. Ol kereı hany Toǵyrýldyń inisiniń qyzy. Birinshi qazba jumystaryn jasaǵan Álkeı Marǵulan bolatyn. Kesene eki kúmbezden quralyp kóterilgen. Birinshisi jalǵan kúmbez jáne on alty qyrly barabanǵa turǵyzylǵan syrtqy kúmbez, - deıdi K.Balkenov.
Odan keıin ekspedısııa quramy oǵyz-qypshaq zamanynyń ǵıbadat oryny bolyp esepteletin Dombaýyl keshenine bardy. Ańyz boıynsha, ol qorymda Joshy hannyń keńesshisi, «Aqsaq qulan» kúıiniń avtory, ańyzǵa aınalǵan áskerbasy Ketbuǵa jyraýdyń ákesi jerlengen.
– Biz, ıaǵnı Akademııa ǵalymdary О́túkendegi, Elteris qaǵan tusyndaǵy úlken keshenderdi ashyp jatqan ýaqytta ondaǵy kesenelerdiń tabany segiz buryshty bolǵanyn ańǵardyq. Ol sholpan juldyzy, segiz buryshty juldyz túrkilerdiń juldyzy bolǵan. Mine, myna Dombaýyl eskertkishiniń de tuǵyry segiz buryshty bolyp otyr. Zaman óte kele qırap, qaıta qalpyna keltirý kezinde tort buryshty bolyp qaıta qalanǵan. Bul keshen túrik dáýiriniń sońǵy kezeńine jatady. Al, endi Joshy han mazarynyń Dombaýyl kesenesinen ereksheligi, osy Uly Daladaǵy ıslamdyq alǵashqy eskertkish bolyp esepteledi. Jáne musylmandyq ǵuryppen salynǵan Búkil Orta Azııadaǵy kesenelerdiń atasy bolyp tabylady. Joshynyń nemeresi Berke han Uly Dalaǵa resmı din retinde ıslam dinin alyp kelgen. Sondyqtan, bizdiń paıymdaýymyzsha Joshy han kesenesi Berkeden keıin salynǵanǵa uqsaıdy. Shyńǵys hannyń ózi de aıtqandaı, meniń urpaǵymnyń tárbıesin musylmandarǵa qaldyramyn degen. Demek, bul Ulytaý – eki mádenıettiń toǵysqan ortasy, - deıdi ekspedısııa basshysy Darhan Qýandyquly.
Mońǵolııa ulttyq mýzeıi dırektory orynbasary, ekspedısııa múshesi Jamsranjav Baıarsaıhan bolsa, Dombaýyl eskertkishin H ǵasyrdaǵy qıdan eskertkishine uqsatady. – Mundaı ǵuryptyq keshender tastan qalanyp salynǵan. Qıdandar tasty aǵashqa suǵyp qalaıtyn bolǵan. Men Dombaýyl kesenesinen de sol qurylys úlgisin kórip tań qaldym. Al, endi pishini turǵysynan Dombaýyl kesenesi sııaqty eskertkishter Mońǵolııa jerinde joq. Bir qyzyǵy – men úshin bul kesene, ıaǵnı Dombaýyl kesenesi qazaqtyń kıiz úıine uqsap turǵandyǵy, - deıdi ol.
Ekspedısııa músheleri odan keıin taban tiregen tarıhı oryn ol – Alasha han kesenesi boldy.
Ataqty Álkeı Marǵulan bastaǵan ǵalymdarymyz aıtqandaı, Alasha han – ol Shyńǵys hanǵa qoıylǵan sımvolıkalyq beıit delinedi.
Alasha han mazary jaıly halyqaralyq Túrki Akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri Nápil Bazylhan keńinen toqtaldy. – Bul Alasha han mazary – kúmbezi erekshe qurylys úlgisi bolyp tabylady. Halyqtyń ańyzy boıynsha, Shyńǵys hanǵa arnalǵan dep esepteledi jáne qadir tutady. Qazaqta da Alash Alash bolǵanda, aǵash úıli qazaq bolǵanda degen sóz bar. Sol Alashtyń túpki tamyry da osy Alasha han bolýy kerek. Al, keıbir ǵalymdardyń zertteýi boıynsha Jánibek nemese Kereı hannyń mazary delinedi. Úshinshi boljam boıynsha, segiz qyrly kóne túrikterge tıesili kıiz úıli kosmos modeli. Mońǵoldardan jetken eski sóz boıynsha da «Keregeli úıińnen tas úıińe kóshtiń» dep qaıtys bolǵan adamǵa salynǵan osyndaı kesenelerdi tas úıge teńegen. Alasha hannyń portalyndaǵy kóp jazýlar qyırap búlingen. Áli de arheologııalyq turǵydan kóp zertteýdi qajet etedi , – deıdi ǵalym.
Ekspedısııa músheleri qasıetti oryndary aralap bolǵannan keıin Ulytaý aýdanyna jolǵa shyqty. Aýdan ortalyǵynda qonaqtar etnoaýylǵa túsip, Ulytaýdyń jergilikti halqymen kezdesti. Jıynda ekspedısııa jumysy baıandaldy. Onda birshama ǵalymdar baıandama jasap, jergilikti halyqtyń qonaqjaılyǵyna rızashylyqtaryn bildirdi.
– Biz bir aı boıy tarıh soqpaǵyna túsip, ǵylymı jumysymyzdy jańa satyǵa jetkizdik. Mońǵoldyń uly Dalasynda 700-ge tarta tarıhı eskertkishter bar. Bul álem mádenıetiniń ortaq murasy. Ol Orta Azııanyń da tarıhı negizi bolyp sanalady. Biz bul ekspedısııa barysynda Mońǵolııanyń Shyǵys atyrabynda boldyq. Mine sol izben Ulytaýǵa kelip turmyz. Biz osyndaı qadym zamandardaǵy uly mádenıetterdi zertteı kele jańa zaman men ejelgi tarıh arasyna altyn kópir bolsaq deımiz. Buryn jalǵan aqparattar etek alyp turdy, al qazir naqty ǵylymdy jańa urpaqqa búldirmeı usynýymyzǵa bolady.Akademııanyń aýqymdy jumystary áli alda, - dedi Jamsranjav Baıarsaıhan myrza.
Ekspedısııa sapary sondaı-aq, akademık Qanysh Sátbaevtyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıdy.
Ekspedısııa barysynda birneshe joba jolǵa qoıylmaq. Onyń alǵashqysy, alda kele jatqan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna jalpy daıyndyqtar jumysy. Jalpy, Ulytaý tarıhynda mundaı onnan astam memlekettiń ókilderi qatysqan ekspedısııa buryn-sońdy bolmaǵan.
Ulytaý – Deshti Qypshaqtyń ortalyǵy deıtin bolsaq, onda ol Joshy ulysynyń ortasynan keıin, ol jerde Edige bı jatyr. Ataqaty Ámir Temirdiń izi qalǵan Altynshoqy da osy mekenderge tıesili bolyp keledi. Sol qasıetti oryndardy aralaý arqyly taǵylymdy sapar óziniń Ulytaý tórindegi tarıhı izin qaldyrmaq.
Búginde, ekspedısııa quramyn belgili, bedeldi halyqaralyq, respýblıkalyq aqparat quraldarynyń ókilderi tolyqtyrǵan. Jáne de bilikti ǵalymdar, fılosof, jazýshy qalamger azamattar, sonymen qatar, Assambleıanyń, Parlamenttiń ókilderi de Ulytaý topyraǵyna alǵash ret osy saparda taban tiredi.
Akademııa basshysy aıtqandaı, Túrkııada da Ulytaý degen jer bar. Ertuǵyryldyń balasy Osman Ǵazıdyń tuńǵysh memleket qurǵan oryny sol qasıetti Ulytaý aımaǵy eken. – Ol beker sáıkestik emes. Bul bizdiń Ulytaýdyń qasıetin kórsetedi. Arnaıy kelmese, bul jerge jol túsirý qıyn. О́tkenimizdi ulyqtaý maqsatyndaǵy bul sapar tek qana qazaq tarıhy úshin emes, búkil túrki jurty úshin mańyzdy. Biz munda tek qazaqstandyq ekspedııa bolyp emes, uly babalary Altyn Ordanyń quramynda bolǵan búkil kóshpeli jurttyń urpaqtary bolyp kelýimizdiń de birneshe sebebi bar. Ulytaýdy biz jalpy túrki áleminiń ortalyǵynyń biri dep izdep kelip otyrmyz, - dedi Darhan Qydyráli.
Kelesi jyly bul ekspedısııa Altyn Orda izimen Batysqa bet túzeýde josparlaıdy.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ekspedısııanyń basty maqsaty − N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıryqsha nazar aýdarǵan kıeli jerler men tarıhı sanany jańǵyrtý. Sondyqtan da ekspedısııa baǵyty Mońǵolııanyń Kentaı aımaǵyndaǵy kóshpeliler kıeli sanaǵan, Uly qaǵandarǵa meken bolǵan Býrhan Haldýnnan bastalyp, Ulytaýda túıindelýi tarıhı sabaqtastyq bolmaq. Buǵan deıin ekspedısııa músheleri Mońǵolııanyń Kentaı aımaǵy Delgerhaan sumynynda TWESCO men Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń qoldaýymen osy ekspedısııa aıasynda halyqaralyq dala semınary ótken bolatyn.
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, osy mamyr aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi men Halyqaralyq Túrki Akademııasy Túrkistan qalasynda «Túrki álemi jáne aqparattyq keńistik» atty halyqaralyq jýrnalıster forýmyn ótkizip, onda Túrki Akademııasy janynan Túrki álemi jýrnalısteri klýbyn qurýdy josparlaǵan bolatyn. Mine, búgingi ekspedısııaǵa «Kyrgyz týýsý» gazetiniń jaýapty hatshysy, «Discovery Azerbaijan» Bas redaktory, ázerbaıjandyq ITV telearnasynyń Ortalyq Azııa jáne Qazaqstandaǵy resmı ókili, Túrkııadaǵy «NTV» telearnasynyń baǵdarlama redaktory, sonymen qatar, qazaqstandyq BAQ ókilderi qatysqan bul is-sharany sol klýbtyń da alǵashqy jumysy dep qabyldaýǵa bolady.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan Omarov
Qaraǵandy oblysy,
Ulytaý aýdany