Otandyq tehnıka aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń tetigine aınalyp keledi

Tamyz aıynyń 18-nen eginge oraq túsken bolatyn. Qyr­kúı­ektiń 10-na deıin jańbyr jaýmaı dıqa­nn­yń tilegin bergendeı edi. Qubylmaly kúz aýasy emes pe, keıingi kúnderi aspandy qoıý bult qap­tap, súmbile týyp, sý sýyp degendeı, muz­daı jańbyr aýyq-aýyq jaýyp tur. Sonda da astyq alqabynyń 85 paıyzy bastyryldy. 

Sondaı dıqannyń biri Qamysty aýda­nyn­daǵy «Altynsarın» jaýapkershiligi shek­­teýli seriktestiginiń dırektory, Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri Borıs Knıazev der edik. Borıs Pavlovıchtiń sharýashylyǵy 100 myń gek­tarǵa dán sebedi. Bul bir sharýashylyqqa az kólem emes. Kóktemgi dala jumystaryn da ýaqytynda aıaqtaıdy, bıylǵy astyqtyń da 60 paıyzyn qambaǵa quıyp úlgerdi. So­nyń barlyǵy da tehnıkanyń arqasy ekenin aı­typ jatýdyń ózi artyq. Onyń búgin as­tyq alqabyn ustaradaı sypyryp júrgen kom­baındarǵa asqan jatkalarynyń 60 paı­yzyn alystan arbalamaı-aq, oblystyń Lısa­kov qa­­lasynda ornalasqan «Don Mar» aýyl­sha­rýa­shylyq tehnıkalaryn shyǵa­ra­tyn zaýyttan aldy. «Don Mar» zaýyty jatkalardyń 9, 12,16 metr uzyndyqta jasaıdy. 

– Bizge birinshi ret 16 metrlik jatkany Bo­rıs Pavlovıchtiń suranysymen jasa­dyq. Ol bizden jatkanyń 9 metrligin de, 12 metr­ligin de alǵan bolatyn. Birde 14 metr­lik ara­lyq jatkaǵa suranys berdi, astyq alqa­by­nyń sharshylaryna laıyqtaǵan bolýy kerek. Bizdiń zaýyt mamandary qandaı jatkaǵa suranys berse de jasaýǵa daıyn, – deıdi zaýyt dırektory Iýlııa Strıgına. 

Jergilikti zaýyt shyǵarǵan aýyl­sha­rýa­shylyq tehnıkalaryn búginde tek «Al­tyn­sarın» sekildi iri sharýashylyqtar ǵa­na emes, astyq alqaby bir myń gektarǵa je­t­peı­tin sharýa qojalyqtary da satyp alady. Zaý­yt­tyń bıyl shyǵarǵan óniminiń 70 paıyzyn sha­rýashylyqtar qolma-qol aqshaǵa satyp alyp­ty. Zaýyt jylyna 350 jatka satady, al bıyl 3 dán sebý keshenin satqan. 

– «Don Mar» zaýyty tehnıkalaryn Aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı-zertteý ınstıtýty Qostanaı fılıalynyń synaq alańynan ót­kizedi. Jatkalar qarapaıymdyǵymen, Qos­tanaı oblysy astyq alqaptaryna beı­im­­delýimen, ámbebaptyǵymen dıqandar kóńi­li­nen shyǵady. Mysaly, bıyl zaýyt satqan dán sebý keshenderiniń sheteldik tehnıkalardan eshqandaı kemdigi joq. О́ıtkeni bular jer­gi­lik­ti astyq alqaptarynyń, topyraqtyń, ta­bıǵat erekshelikterin eskerip otyryp ja­sal­ǵan. Sonymen qatar, jatkalarǵa adapter qoıady da maıly, burshaq daqyldaryn da ora be­redi, qysqasy ámbebap tehnıka, – deıdi res­pýb­lıkalyq ǵylymı zertteý ınstıtýty Qos­tanaı fılıalynyń dırektory Vladımır Astafev. 

Árıne, jańadan irge teýip, birte-birte damyp, yrǵaqty jumys istep turǵan «Don Mar» zaýyty myńnyń bir mysaly ǵana. Daǵdarys seıilip, aýyl sharýashylyǵy boıyn tikteı bastaǵanda, sharýashylyqtar sheteldik ozyq teh­nıkany kóptep ákeldi. Biraq qansha ozyq teh­nıka degenmen, olardyń 60-80 paıy­zynyń bul kúnde tozyǵy jetti. Ýaqyt óte ame­rıkalyq, eýropalyq tehnıkalardyń biz­diń dalanyń jaǵdaıyna asa yńǵaıly emes tus­taryn da baıqady. Qýatty bolǵanymen astyq­tyń sabanyn alqapqa kebekteı sýyryp sha­shyp ketetin sheteldik kombaındardyń bar­lyǵy birdeı egini men mal sharýashylyǵy qa­tar júretin qazaq dalasyna tıimdi dep aı­týǵa kelmeıdi. Zaýyttar qazir shyǵarǵan ár tehnıkanyń jergilikti jerge beıimdiligin ǵalymdarmen keńese otyryp, qadaǵalaıdy. My­saly, «Don Mar» zaýyty shyǵarǵan dán se­bý kesheni óte tıimdiligi jaǵynan shet­e­l­dik balamasyn jolǵa tastaıdy eken. О́ıt­keni ol Qazaqstannyń qaı aımaǵyndaǵy egis alqaptarynda da kóktemde ylǵal jetis­peı­ti­nin eskere otyryp jetildirilgen. Shet­el­den alynǵan dán sebý keshenderiniń tabany yl­ǵaly az topyraqty odan saıyn keptirip ji­beredi. Al «Don Mar» shyǵarǵan dán sebý ke­sheni topyraqtyń ylǵalyn 20 paıyzdan ar­tyq keptirmeıdi. Ǵalymdar men mamandar aı­ta beretin tehnıkany beıimdeýdiń syry osyn­da jatsa kerek. Beıimdi tehnıka aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy ónimdilikti, sapany qamtamasyz etetin bolady. 

– Tozǵan sheteldik tehnıkalaryn dıqan­dar 2000 jylǵy baǵamen endi ala almaıty­ny anyq, ol ýaqyttan beri dollar eki ese­den artyq ósti. Qazir olardy alýǵa Qos­tanaı oblysyndaǵy «Altynsarın», «Qar­qyn», «Qa­rasý», «Dıev» sekildi qýatty sha­rýa­shy­lyqtardyń ózi oılanady nemese amalsyz nesıege kiredi. Aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin ózimizde tehnıkanyń tórt tiregi – kombaındardyń, traktorlardyń, aspaly-tirkemeli jáne tuqym tazalaıtyn teh­nıkalardyń molshylyǵyn jasaý kerek. Ol úshin Elbasynyń tapsyrmasymen aýyl sharýashylyǵy ónerkásip keshenin da­mytýdyń memlekettik baǵdarlamasyna ózge­rister engizilip, on basymdyq aı­qyn­da­lyp jatyr, solardyń ishinde aýyl­sha­rýa­shylyq tehnıkalaryn óndirý isi bar, – deı­di Aýyl sharýashylyǵyn mehnıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Asqar Námetov. Instıtýt mamandarynyń aıtýynsha, qazir shetelden alynatyn tehnıkalardyń 50 paıyzy bizdiń egin sharýashylyǵy alqaptaryna beıimdelmegen. Sondyqtan onyń synýy da, tozýy da tez. Eń bastysy, tehnıkanyń jumys sapasynyń tómendigi – astyq sapasynyń tó­mendeýi deı berińiz.

Aýylsharýashylyq teh­nıkalaryn ózimizde shyǵarylýy artsa, jumys orny da kóbeımek. Qazirdiń ózin­de aýylsharýashylyq tehnıkalaryn ja­saı­­tyn zaýyttarda qazaqstandyq úles 60 paı­yzdan asyp ketti. Sonyń biri «Don Mar» zaýytynda alynǵan materıal men jumysty qosa eseptegende qazaqstandyq úles 68 paıyzǵa deıin jetken. Zaýytta ót­ken baspasóz týrynda dırektor Iýlııa Stı­gı­na suranys bolsa, óndiristiń jylyna 500 jat­ka shyǵarýǵa qaýqary jetetinin aıtty. Son­dyqtan áńgime dıqandarǵa berilýge tıis­ti jeńildetilgen nesıe týraly órbidi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdıngi «Agrarlyq nesıe korporasııasy» arqyly jeńildikpen nesıe berý úshin «Jol kartasy» jasaldy. Kom­baınǵa tirkeıtin nemese aspaly jabdyq-teh­nıkalar alý úshin suranys jasaǵandarǵa 5,5 jyldyq paıyz ústememen 10 jylǵa nesıe beriledi, ol úshin bıyl 5 mıllıard teńge bó­lindi. Bıyl Qostanaı oblysynda 150 trak­tor, 95 astyq jınaıtyn kombaın, 119 se­ıalka, 41 dán sebý kesheni alynǵan. Bizge bel­gi­lisi, dıqandar álgi 95 kombaınnyń 39-yn jer­gi­l­ikti «AgromashHoldıng» mashına jasaý zaý­ytynan alǵan, «Esil 740» kombaıny. Egin sharýashylyǵy úshin alǵan tehnıka ba­ǵasynyń 25 paıyzy, mal sharýashylyǵy úshin alǵan tehnıkanyń 50 paıyzy sýbsıdııalanady. Bıyl Agrarlyq nesıe korporasııasy tehnıka alý úshin 1 mıllıard 800 mıllıon teńge bólgen. 

Oblysta tek «Don Mar» emes, «Agromash Holdıng» zaýyty kombaındar, irgesi ertede qalanǵan «Agrotehmash» baıyrǵy zaý­yty egin sharýashylyǵyna qajetti teh­nı­ka­lar­dyń túr-túrin shyǵarady. Onyń syrtyn­da, aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý já­ne elektrlendirý ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń Qostanaı fılıalyndaǵy sha­ǵyn tá­jirıbe zaýyty da topyraq óńdeý teh­nı­ka­larynyń jańa túrlerin usynyp otyr. Osylardyń barlyǵy da otandyq naryqty ıgerýi úshin qarjylaı qoldaýdy talap etedi. 

– Mysaly, Belarýste tehnıkanyń jańa túrin shyǵarǵan zaýytty korporatıvtik salyqtan úsh jylǵa bosatady. Onyń osy jyldar ishinde tapqan paıdasy zaýytty damytýǵa jumsalady. Al Reseıde aýyl sharýashylyǵy mashına jasaý salasyn damytý baǵdarlamasy shyqty. Onda Reseıde qurastyrylǵan tehnıkalarǵa 50 paı­yzǵa deıin sýbsıdııa beriledi. Bul úlken kó­mek. Qazaqstandaǵy zaýyttarǵa da osy sıpat­ta­ǵy jeńildikter óte qajet-aq. Bizdiń Qazaq­stan­nyń soltústik aımaǵynda tehnıka shy­ǵaratyn zaýyttar jeterlik, biraq olar mu­naı­shylarǵa, gaz óndirýshilerge qajetti jabd­yqty shyǵarýǵa beıimdelgen. О́ıtkeni óndiristen suranys jyl saıyn túsedi. Al aýyl sharýashylyǵynda bir jyl astyq shyqpaıdy, kelesi jyly bıdaıǵa baǵa túsip ketedi degendeı, óndirispen salystyrǵanda turaqtylyq tómen. Sondyqtan qazir qýaty mol zaýyttar aýylsharýashylyq tehnıkalaryn shyǵarýǵa asa qulyqty emes, – deıdi Vladımır Astafev. 

 Degenmen, Qazaqstanda kombaın, traktordy bolmasa da, ázir tirkemeli-aspaly tehnıkalardy shyǵarýǵa múmkindik bar. Munyń dıqandar úshin zárýligi de bar. Osy tehnıka túrlerin zaýyttar bir «Don Mar» zaýytynyń mysaly kórsetkendeı, sheteldik balamalarynan artyq bolmasa kem etpeı, beıimdep shyǵara alady. Biraq zaýyttardyń basym kóp­shiliginde osyndaı aýyl­sharýashylyq teh­nıkalaryn ja­saý­dyń kóp paıyzy qol ju­my­symen at­qa­rylady. Son­dyqtan baǵa da qym­bat. Ju­mys­tardy za­manaýı stanok-quraldarmen at­qa­rylatyn je­lige salǵanda ǵana óndiriletin teh­nı­kalardyń sany sapqa júzdep, myńdap qo­ıy­lar edi, ári soǵan oraı baǵasy da birden arz­andaıdy. Al ondaı quraldarmen zaýyttardy jabdyqtaý qarjyǵa túsetini belgili. Onyń basty joly salaǵa ınvestısııa tartý bolyp otyr. 

– Qazaqstanda topyraq óńdeıtin aspaly jáne tirkemeli tehnıkalardyń soqa, tyrma, qopsytqysh sekildi túrlerin óndi­rý­ge sheteldik ınvestorlardy tartyp, bir­les­ken kásiporyn qurý jumystaryn «QazAgro» holdıngine qarasty «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ qolǵa aldy. Oǵan alǵashqylardyń biri bolyp Túrkııa­nyń ALPLER AGRIKULTURERAL MACHINERY kompanııasy múddelilik tanytyp otyr. Aýylsharýashylyq tehnıkalaryn shyǵaratyn, tarıhy ótken ǵasyrdyń 20-shy jydarynan bastalatyn túrik kompanııasyna Petropavl metall qurastyrý zaýyty áriptes bolmaq. Ázirge taraptar isti kelissóz jáne jumysty uıymdastyrý deńgeıinde júrgizýde. Bir anyǵy, bolashaq birlesken kásiporyn jumysty bastaǵanda-aq qazaqstandyq úles 25 paıyzdan kem soqpaıdy, – deıdi Agrarlyq nesıe korporasııasy basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Bolat Aqanov. 

Sheteldik ınvestısııa tartý jumystary aldaǵy ýaqytta Eýropanyń, Qytaıdyń, Úndistannyń jetekshi kompanııalarymen de jalǵasatyn kórinedi.  Aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń kiltı­pa­ny tehnıkada ekeni dıqan men sharýaǵa ǵa­na emes, barshaǵa aıan. Onsyz azyq-túlik mol­shylyǵy da jasalmaıdy, salanyń eks­port­tyq qýaty da artpaq emes. Aýyl sha­rýa­shylyǵy damysa aýyldyń áleýmettik jaǵ­daıy túzelip, eńsesi kóteriler, jańasha jań­ǵyrar edi. Elbasy «aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń draıveri bolýy tıis» dep beker aıtqan joq. Ony damytýdyń basty tetigi úshin jumys júrip jatqanyna kýá bolǵandaımyz. 

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI