Bilimdi bolý – ómir súrýdegi basty qarýymyz ekenin jete túsindik. Sondyqtan ýnıversıtet tabaldyryǵyn alǵash attaǵan kúnnen bastap ustazdardyń dárisimen shektelmeı kitaphana zaldaryn, túrli shyǵarmashylyq odaqtardaǵy jıyndardy, kıno men teatr, sýret kórmelerin jalyqpaı izdep, kórýge, bilýge, sanamyzǵa sińirýge tyrystyq. Oryn tappaı, jataqhanadaǵy temir kereýettiń ústinde jambasy tesilgenshe jatyp tom-tom kitap aýdaratyn, qoly jetkenderi Pýshkın atyndaǵy jalǵyz kitaphananyń tar zalynda, ıin tiresken jurttyń qatarynda qystyrylyp otyryp, tańnyń atysy, kúnniń batysyna qaramaı bilim, ǵylym izdeıtin, ashqursaq júrse de kóńilderi kók jaılaý, júdeý kıimderine qaramaı sol kezde Batystan kelgen «tvıst» pen «charlstondy» silesi qatqansha bıleıtin órimdeı jastar – bizdiń zamandastarymyz edi.
Mine, osyndaı stýdenttik ómirdiń ııý-qııý kúnderiniń birinde jas aqyn qatarynda júrgen kýrstasym Dúkenbaı Dosjanov meni ońasha syrlasýǵa shaqyrdy. Ýnıversıtet bas ǵımaratynyń aldyndaǵy gúlzarǵa kelip otyrdyq. Suńǵaq boıly, symbatty, jasyna qaramaı óte sabyrly, aqshyl júzi kúlimdep, sol kezde de yńyrsı sóıleıtin ádetimen:
– Sulteke! – dedi meni ulyqtap, – Osy oqýǵa adam bolamyz, ataqty aqyn, jazýshy bolamyz dep keldik qoı. Myna júrisimiz ne? Kóp shýyldaqtyń ishinde ýaqytymyz beıbereket ótip jatyr. Qalam ustap, oılanaıyn deseń jataqhanada oryn joq. Ekeýmiz ońasha páterge shyǵaıyq. Sen kitap oqyp, bilim jınap, jazýshylyqqa daıyndalasyń, men óleń jazam. Pikirlesip, syrlasyp, bir-birimizge septigimiz tıedi.
– Meniń oǵan jaǵdaıym kelmeıdi ǵoı. Páterge tóleıtin aqshany qaıdan tabam? Shákirt – aqydan basqa kók tıyn keletin kómek joq.
Ol maǵan alaqanyn jaıdy da, bir saýsaǵyn búkti:
– Sen el qatarly shákirtaqy alasyń ǵoı. Alasyń. Ustaǵanyń men tamaǵyńa sol jetedi. Ony bir de. Ekinshi, úzdik oqyǵanyń úshin ústeme beredi ǵoı. Beredi. Páterge tóleýge sol jetedi. Al alda-jalda aýyldan keletin sálemdeme myna jataqhanadaǵydaı talapaıǵa túspeıdi, ózimiz talshyq etemiz. Paıda ma? Paıda.
Men bosaı bastadym. Ol sózin ekpindete jalǵady:
– Al turam deseń turyp, jatam deseń jatyp, qalaǵan ýaqytyńda qaıtatyn erkindikti kim beredi saǵan? Bárinen de eshkim bóget jasamaıtyn tynyshtyqty aıtsańshy!
Men kónip qaldym. Ol qýanǵanynan óńi jadyrap, qapsyra qushaqtady da:
– Sulteke, – dedi daýysyna ekpin berip. – Ekeýmiz dos bolaıyqshy! Máńgilik dos! Ana Máskeýdiń Vorobevo taýynda tabysqan Gersen men Ogarevtiń bizden nesi artyq? Kel, qolyńdy ber!
Osydan birer apta buryn ekeýmiz kitaphanada A.I.Gersenniń «Byloe ı dýmy» atty kitabyn oqyp, taldaǵan edik. Jas oıshyl Gersen men aqyn Ogarevtiń arasyndaǵy dostyqtyń ýyzdaı jas kezderinde bastalyp, máńgilikke saqtalǵanyn aıtyp, tańyrqasqanymyz esimde.
Qysqasy, sol kúni keshke qaraı jataqhanadaǵy temir tósegimdi tastap, tramvaıǵa minip, Dúkenbaı taýyp qoıǵan páterge sheshem oqýǵa keterde bergen túıejún shubar kórpemdi qoltyqtap, tórt buryshty taqtaı shabadanymdy súırep men de jettim. Bul úıde biz jazǵy demalysqa deıin turdyq. Dúkenbaı etpettep jatyp óleń jazady, men kitap oqımyn. Qolymyz bosaǵanda poezııa týraly qyzylsheke daýlasamyz. Sol kezde ol Berharn, Nezval, Nazym Hıkmet jyrlaryna áýes boldy. Orys tilinde shyqqan jınaqtaryndaǵy ishekshe shubatylǵan joldardy jiliktep, ózi de soǵan uqsastyryp jyr jazady. Tań ata ekeýmiz ekige bólinemiz. Men kitaphanaǵa tartam, ol óleń jazýǵa qalady.
Onyń tuńǵysh oqýshysy da, synshysy da men bolǵandyqtan keshke bas qosqan ekeýmiz jazǵanyn talqylaımyz. О́leńi jobaǵa kelisimen erteńinde Dúkesh gazet-jýrnaldardy jaǵalaıdy. Bir qyzyǵy sol, óleńderi basylyp ta jatatyn. Onyń alǵashqy «Júregim», «Eńbek», «Kóktem tynysy», «Otanyma», «Syr» degen jyrlary osylaı týǵany esimde.
Dúkenbaı syrt tulǵasy symbatty, júzi jyly, aqshyl óńi nurly, ortadan bıik boıy bar, qyzdardyń kózi tez túsetin, kórikti jigit edi. Aýyzeki sózge shorqaq, bı bilmeıtin, ázil-qaljyń aıtyp boıyna tartatyn qasıeti shamaly bolsa da ol talaı súıkimdi sulýlarmen serýendep júrgenin bilemin. Jıi kezdesetin súıikti orny qasymyzdaǵy skver. Alysqa baryp ýaqytyn shyǵyndamaı, tanysqan boıjetkenderdi sol araǵa shaqyrady. Birde, demalys kúni, tań atpaı boıaý qaryndashpen saýsaqtarynyń syrtyna áldeneni jazyp jatty. Baıqasam qyzdardyń aty men jolyǵatyn saǵatyn tizipti. Bir qolynyń bes saýsaǵy men alaqany shımaı jazý.
– Áı, mynaýyń ne? – deımin ǵoı.
– E, Sulteke, qyzdardy shatastyrmaıyn degen qaraketim ǵoı.
– Sonsha qyzdy bir jerge shaqyryp, basyńa ne kún týdy? Unatqan bireýine toqtamaısyń ba?
– Birtindep irikteımin ǵoı, – deıdi ádetinshe tyrq-tyrq kúlip.
Dúkeshtiń bul áreketi sátsiz aıaqtaldy. О́ziniń aıtýynsha, qyzdardyń aty-jónin shatastyryp alypty, al qýlaý bireýi qaıta-qaıta alaqanyna jaltaqtap turǵanyn baıqap qoıyp:
– Don Jýan, kórse qyzar, maqtanshaq, – dep sógipti. Eki ıyǵy salbyrap, eńsesi túsip páterge neıbet qaıtqan dosym:
– Osy Don Jýan degeni kim? – dedi. – Sonshama jaman adam ba?
– Oıbaı-aý, ol Baıronnyń áıelqumar keıipkeri ǵoı. Oqymap pa ediń?
– Endi oqımyn ǵoı, áıtpese, álgi qyz meni taǵy kórse nadan dep sógetin shyǵar...
Dúkeshtiń jigittik sapary Qyzdar ınstıtýtynda oqıtyn Márııamǵa jolyqqansha sozyldy. Márııam oǵan asyl jar, balalarynyń anasy, jazýshylyq azapty saparynyń ystyq-sýyǵyn bólisken syrlasy bola bildi. Onyń eń tańdaýly týyndylary Márııammen juptyq ómirinde jazyldy.
Sol jyldyń kúzinde Dúkenbaı ekeýmiz ýnıversıtetke de, kitaphanaǵa da jaqyn Muqan Tólebaev kóshesindegi bir qabatty aǵash úıdiń japsyrma bólmesinde turdyq. Páterimiz qýyqtaı tar, onyń ózine qojaıynnyń tór bólmesin kesip ótip kiresiń. Kezinde baqýatty qojaıynnyń balkony bolǵan syńaıly, qabyrǵasyn qamystan túıip qalaǵan, qatty jel soqsa terezege tutylǵan perdesi jelpildep turýshy edi. Ekeýmizge ortaq jalpaq temir kereýetimiz bar. Qystygúni juqa jamylǵysh pana bolmaǵan kezde meniń shubar kórpemniń rahatyn kórdik-aý.
Bul úı bizben tilektes, nıettes kóp jigitterdiń bas qosatyn ordasyna aınaldy. Olar Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalıev, Tólek Tileýhanov, Baqtybek Qozakeev, Zákim Jáılibaev syndy bilim qýǵan, talantty azamattar edi. Báriniń de murat-maqsaty bıik, aldy óleń, áńgime, synı maqalalarymen kórine bastaǵan. Kezdesken saıyn áńgimemiz taýsylmaı, qııalymyz dúnıeniń tórt buryshyn kezip ketedi. Ábish – qarasózdiń shesheni, keýdesi kúmbirlep sóılep ketkende aıyzyńdy qandyrady. Bilmeıtini joq. Muhtar eski tarıh pen aýyz ádebıetin jatqa soqqanda osynyń bárin qaıdan, qashan bilip alǵanyna tańyrqaısyń. Rymǵalı bolsa ázil-shyny aralas, bárimizdi shymshı sóılep, dúnıe ádebıetin sýdaı sapyryp, júıe-júıesimen taldap beredi. Ár kezdesýimiz janymyzdy rahatqa bóleıtin. Bilmegenimizdi erteńinde kitaphanadan izdep taýyp, oqyp alǵansha tynshymas edik.
Biz oqýshy, shákirt bolsaq ta ádebı úlken qaýymnyń bel ortasynda óstik. Ýnıversıtettegi dáristerden bosaı salyp, Jazýshylar odaǵyndaǵy nemese Ǵylym akademııasyndaǵy salıqaly jıyndardy bos jibermes edik. Kıno men teatrdaǵy, sýret kórmeleri men mýzyka álemindegi jańalyqtar janymyzǵa nur quıatyn. Ol kezde Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Saparǵalı Begalın, Ábý Sársenbaev, Qajym Jumalıev, Temirǵalı Nurtazın, Málik Ǵabdýllın, Baýyrjan Momyshuly, Ǵalı Ormanov, Taır Jarokov sııaqty birtýar júırikterdiń kózi tiri. Olar qatysqan jıyndar, kópshilik ortada sóz sóılep, jyr oqýy – zalǵa lyq tolǵan jurtty teńizdeı tolqytady. Solarǵa janasa júrip, ulaǵatyn kórý – jas adamǵa bir ǵanıbet. Bolmasań da uqsap baǵasyń. Sonymen qosa, elimizdiń, tilimizdiń, jerimizdiń taǵdyry da bizdi beıtarap qaldyrǵan joq. Tyń ıgerý syltaýymen astań-kesteńi shyqqan Saryarqanyń jondaryn astyq jınaýǵa barǵanda óz kózimizben kórdik. Jabylyp qalǵan qazaq mektepteri, gazet-jýrnaldar, órisi tarylǵan tilimiz ben ádet-salttarymyzdy «kim joqtaıdy?» – dep tolǵanamyz. Búkil qazaq dalasyn jaılap alǵan kelimsekterdiń óktemdigi namysymyzǵa tıedi. Almatynyń ózinde úıi-kúıi bar qazaqtar sany mardymsyz. Elimizdiń bolashaǵy deıtin jas ıntellıgensııanyń bári derlik astanamyzdy keýlep ketken kelimsekterdiń bosaǵasynda turatynyna ózimiz páter izdep júrip kózimiz jetken. Ony aıtasyz, avtobýs, tramvaı, trolleıbýstardyń ishinde bir-birimizben qazaqsha sóılessek kirme jurt shamdanyp, shataq shyǵaratyn halge jettik. Mine, osyndaı kúnderdiń birinde Dúkenbaı bir hat ákelip kórsetti. Konverttiń aýzy ashylǵan, ishindegi oqýshy dápteriniń jarty betine qysqasha «elimizdiń, jerimizdiń, tilimizdiń taǵdyry ne bolady? Jastar, biz kúrespesek kim kúresedi?» depti. Sońynda «Osy habardy kóshirip, tanystaryńa taratyńdar» dep jazǵan. Dúkenbaı ony ýnıversıtettiń kireberisinde stýdentterge keletin hat-habarlar jatatyn stoldyń ústinen taýypty. Men oqyp shyǵyp, buny óńdep, jóndep qaıta jazý kerek dep sheshtim. Dúkenbaı qýana quptady. Basqa oryn bolmaǵandyqtan kitaphanaǵa baryp, iske kiristim. Eki kúnnen keıin kúreske shaqyrǵan úndeý daıyn bolyp, dosym ony basyp, kóbeıtý úshin Ǵylym akademııasyndaǵy óziniń tanys mashınıstkasyna áketti. Kóp uzamaı óńi bozaryp, meniń qoljazbam KGB-nyń qolyna túskenin, olar ábden ursyp usaq-usaq etip jyrtyp tastaǵanyn aıtty. Biz birer kún alańdap júrdik. Dostarymyzben aqyldasyp edik, Ábish Kekilbaev: «Bularyń qate, – dedi. – Qazir sender kimsińder? Eger ustap áketse senderdi tiri jan joqtamaıdy. Aldymen el tanıtyndaı is bitirýimiz kerek».
Muhtar Maǵaýın kózi baqyraıyp uzaq otyrdy da, Ábishti qoldady. Rymǵalı Nurǵalıev «Sendermen kelispeımin, – dedi Ábish pen Muhtarǵa. – Alash arystary bizdiń jasymyzda-aq jandaryn shúberekke túıip el úshin, jer úshin kúresken. Ol izsiz ketken joq. Orazalın, seniń úndeýiń de kúnderdiń kúninde eske alynady. Qazirgi jastardyń boıynda da qýatty ot baryn, olarmen eseptesý kerektigin ókimet túsýinýi kerek. Al, úndeýdi Akademııaǵa baryp bastyrmaq bolǵandaryń naǵyz alańǵasarlyq, onyń ishi tolǵan salpańqulaq emes pe?!».
Meni bir jyldan keıin tańǵy jetide jataqhanada uıyqtap jatqan jerimde qaýipsizdik komıtetine alyp ketti. Kelgen otyz bester shamasyndaǵy, tamaǵynyń asty, qoly oıdym-oıdym alapes jigitti birden tanydym. Ol men úndeý jazǵan kúnderde de, keıin de kitaphanada qasymda otyratyn, túrli jınalystarda da kózim jıi shalatyn. Komıtet on eki saǵattaı ustap, ábden silikpemdi shyǵarǵan soń, bul kezdesýdi eshkimge jarııa etpeımin degen qolhatyma qaramaı, «eskerteıin» dep Dúkenbaıǵa júgirip barsam, ol jaıbaraqat, beıqam qalpynda eken. KGB-de bir aı buryn bolypty, biraq «tisińnen shyǵarma» degen soń úndemepti. Men sharasyzdyqtan turyp qaldym.
Bul oqıǵanyń ómirime tıgizgen zııanyn tizip jatýdyń qajeti bolmas. Kóp jyldar baqylaýynda ustaǵan «úsh árip» jyl saıyn ótkizetin arylý áńgimelerin elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana toqtatty. Al, Dúkesh bolsa olarmen sol kezde-aq til tabysyp, qupııa qoımalaryna deıin kirip, talaı kitap jazdy.
Dúkenbaıdyń baǵy aqyndyqtan prozaǵa aýysqan soń jana bastady. Onyń alǵashqy áńgimesi ýnıversıtet bitirgen jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde basylsa, kelesi 1965 jyly qyrkúıek aıynda «Lenınshil jas» gazeti «Otyrar» povesin óziniń toǵyz sanynda tutas jarııalady. Bul buryn-sońdy jas jazýshylar kórmegen qurmet edi. Talǵamy bıik, taralymy qısapsyz jastar gazeti Dúkenbaıdy birden elge tanytty. Irkes-tirkes jaryq kórgen «Farabı» povesi men etnografııalyq áńgimeleri, «Zaýal» romany, keıinnen jazylyp eldiń súıispenshiligine aınalǵan «Jibek joly» tarıhı romany ony qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerleriniń qataryna qosty.
«Otyrar» – men úshin óte ystyq týyndy. Dosymnyń alǵashqy prozalyq sátti shyǵarmasy bolýmen birge, ondaǵy azattyq ıdeıasy, kúreskerlik rýh júregime jaqyn bolǵandyqtan kóp uzatpaı «Otyrar oırany» atty telepesa jazyp shyqtym. Telepesada povestiń jalpy saryny saqtalǵanymen avtordyń birde-bir sózi kirgen joq, jańa keıipkerler, tyń kórinister qosyldy. Bul týyndy Dúkenbaı ekeýmizdiń atymyzdan 1966 jyly Qazaq televızııasynda qoıylyp (rejısseri Sh.Agısheva), joǵary baǵaǵa ıe boldy. Ol kezde jazyp alý apparaty joq, sondyqtan, qazaqtyń kóptegen ataqty artısteri oınaǵan bir jarym saǵattyq teleqoıylym bir-aq ret efırden kórsetilip, óship ketti.
Dúkenbaı shyn máninde kásibı jazýshy edi. Onyń eń rahat taýyp, lázzat alatyn isi – jazý bolatyn. Shydamdylyǵy, jankeshtiligi, eńbekshildigi eriksiz tańyrqatady. Qazaq qalamgerleriniń arasynda bundaı qaısarlyq sırek kezdesedi.
Ol jarty ǵasyrda 11 roman, 22 hıkaıat, 100-den asa áńgime, ondaǵan maqala jazdy. Shyǵarmalary kóptegen tilge aýdarylyp, 7,7 mıllıon danamen tarady.
Jazýshy ár týyndysy jaryq kórgen saıyn maqtaýdy da, dattaýdy da estidi. Sońynan ıt qosyp qýǵandar da boldy. Biraq, Dúkesh moıyǵan emes. Ádiletsiz syn janyna batsa da tez serpilip, jańa týyndysyn jazýǵa otyratyn.
Men biletin Dúkenbaı ózin-ózi tórt qabyrǵaǵa qamaǵanda kúndiz-túni ala qaǵazben alysyp, janyn mazalaǵan oılary men keýdesin kernegen sózderin jazyp, tynshyǵysy keledi.
Dúkenbaıdyń qorǵasyndaı quıylyp túsken kórkem dúnıelerin men «Jibek joly» romanymen qosa kóptegen áńgimelerinen kezdestiremin. Onyń aıtar oıy tunyq, sóılemderi kesteli, beıneleri aıqyn bolyp keledi. Jazýshynyń «Qymyz», «Ergejeıli», «Kókpar», «Kisi aqysy» t.b. áńgimeleri ádebıetimizdiń tarıhynan kórnekti oryn alatyn týyndylar dep oılaımyn.
Meniń kóz aldymda Dúkenbaı jas kezimizdegi keıpinde qaldy. Bul rette ómir joly birge ótken ortaq dosymyz Ábish Kekilbaev jaqsy aıtty: Dúkenbaı «Júregine sóz qasıeti qonǵan, tabıǵatyna tarta týǵan... baladaı ańqaý, anadaı adal, erekshe daryn ıesi – sózden sóılem, sóılemnen – sýret kórkemdegen jaqsylyqtyń dıqanshysy bolyp elesteıdi kózime, – deıdi. – Mundaı kisi zulym bolmaıdy, jaýlyq jasamaıdy. Jasaıyn dese de qolynan kelmeıdi. Jan álemi shyny sekildi – arǵy-bergisi kórinip turady. Qyzǵanysh, aıarlyq, pasyqtyq sezimnen ada-kúde, óz shaıtanymen ózi ómir boıy alysyp, jaýlasyp ótýge bar...».
El astanasy Esildiń jaǵasyna kóshken kez. Ortalyq kóshelerdiń birinde Dúkenbaı qarsy ushyrasa ketti. Tereń oıdyń qushaǵynda basy bir jaǵyna aýyp, betpe-bet kelsek te meni kórer emes.
– Áı, Dúkesh, Djonatan Svıftiń danyshpandaryna uqsap ketipsiń, biraq artyńda jel toltyrǵan qýyǵy bar qaqpaılaýshyń kórinbeıdi ǵoı, – deımin «Gýllıverdiń saıahattary» romanyn eske túsirip.
– Oı, Sulteke-aı, jańa roman jazsam ba dep, mıym ashyp, seni baıqamaı qalyppyn, – dep qushaqtasa ketti.
– Myna jańa qalada ógeısip júr edim, kózime ottaı basyldyń ǵoı.
Sol kúnnen bastap qaıtadan jıi aralasa bastadyq. Eń bir este qalar qyzyqty kúnder Ábishtiń jetpis jyldyǵyn toılaǵan Mańǵystaý jerinde ótti. Úsh kún boıy birge boldyq. Dúkenbaıdyń júris-turys, qımyly jas kezdegiden kóp ózgermepti, biraq oıy kemeldengen, minezi shıraǵan, men umytqan kóp oqıǵalardy kúni keshe kórgendeı eske túsirdi. Toı ótken qalyń aýyldan Atyraýdyń saǵasyndaǵy demalys ornyna qonýǵa jıyrma shaqty jazýshy avtobýspen shyqtyq. Kóńildi jurt ártúrli áńgimeniń basyn shalyp otyrǵan. Jazýshy Dýlat Isabekov ádetinshe qurdasy Dúkenbaı týraly serııaly anekdottaryn maıyn tamyzyp aıtyp, bárimizdi kúlkige kómdi. Tipti keıbir ázilderi adamnyń ary men namysyna tıetindeı ashy eken.
– Áı, janyń bar ma, sen de birdeńe aıtsańshy, – deımin janymda otyrǵan dosyma.
– Saǵan ne bolǵan? – deıdi birge oqyǵan Qoıshyǵara Salǵarın namystanyp. – Jazýshy emessiń be? Birdeńe shyǵarmaısyń ba?
– Aıta bersin, – dedi Dúkesh, bet-aýzy búlk etpesten, biraq búkil denesi shıyrshyq atyp turǵanyn sezdim. Netken tózimdilik.
Kelesi kúni Astanaǵa ushyp kele jattyq. О́te kóńildi edik. Aldyńǵy qatarda otyrǵan aǵamyz Myrzataı Joldasbekov úlkendik jasap konıak quıdy. Ony ishken soń Dúkeshtiń óńi alaburtyp meniń qulaǵyma sybyrlady:
– Sulteke, baıaǵyda ómir boıy dos bolamyz degen sertiń esińde me? – dedi.
– Esimde.
– Endeshe, keshegisi úshin Dýlatty birigip sabaıyq. Meniń de adal dosym bar ekenin bilsin.
– Sabaımyz, biraq ol Almatyǵa ushyp ketti ǵoı.
– Qap! Baqyty bar eken! Ol meni qapsyra qushaqtap: «Rahmet!» – dedi.
Shákerim atamyzdyń: «Bir ráýishti bolady shal menen jas» degen sózi esime oraldy.
Qaıran, Dúkesh-aı, danalyǵyń men balalyǵyń birdeı esil er, alapat eńbegiń men birneshe dáýirdiń shynaıy beınesin jasaǵan qýatty talantyń halqyńnyń júreginen óshe qoımas.
Sultan ORAZALY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Prezıdenti syılyǵynyń, Alash jáne Abaı atyndaǵy halyqaralyq ádebı syılyqtardyń, «Tumar» birinshi ulttyq televızııalyq báıgesiniń jeńimpazy, professor