Aqtaýda kóz ilespes jyldamdyqpen boı kóterip jatqan záýlim qurylystar kóp-aq. Marqaıa qalǵan kóńildi bult shalǵan kúndeı bolyp kóleńkeli oıdyń búrkeı qalatyny bar. Ol − osy qurylystar qatarynan halyq kópten kútken ǵımarattyń kórinbeı, jyldar boıy qalqıǵan qańqasynyń turýy. Sonyń biri qurylysy 9 jylǵa sozylǵan oblystyq onkodıspanser ǵımaraty.
«Basy aýyryp, baltyry syzdaǵan» adamnyń kózi tirisinde janyna shıpa, kóńiline medeý etip baratyn jeri – aýrýhana. Osy oraıda Mańǵystaý oblysynda onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqandar úshin jańa onkodıspanser qurylysyn salý barynsha qajet bolatyn. 30 jyldan beri qyzmet etip kele jatqan onkodıspanserde búginge deıin jóni túzý ǵımarat bolyp kórgen emes. Tapsyrǵan analızderiniń qorytyndysyn Almatydaǵy ortalyqqa jiberip, janyn shúberekke túıip aptalap kútetin syrqattar úshin ótken jyly, gıstologııalyq laboratorııa iske qosyldy.
Al aýrýǵa shaldyqqandar oblystyq aýrýhananyń altynshy qabatyndaǵy nebári 85 oryndyq bólimshege jatqyzylady. Mańǵystaý oblysy boıynsha 2015 jyly 3 283 adam, 2016 jyldyń 10 aıynda 3 319 adam onkologııalyq aýrýmen esepke alynǵandyǵyn eskersek, osynsha adamǵa 85 orynnyń «jyrtyqqa jamaý» bolyp jarytpaıtyny belgili.
Mańǵystaý oblystyq onkologııalyq dıspanserdiń málimetine súıensek, munaıly óńir onkoaýrýlar jaǵynan jyl basynan bergi kórsetkish boıynsha respýblıkada 14-orynda tur. Árıne, qýanarlyq jaǵdaı, áıtse de bul onkodıspanserdiń qajettiligin, ózektiligin joqqa shyǵara almaıdy.
– О́ńirimizde onkologııalyq aýrýlardyń sany ótken jylǵy osy kezeńmen salystyryp qaraǵanda 15 paıyzǵa azaıǵan, mysaly, 2016 jyldyń jeti aıynda jańadan 527 adam tirkelgen bolsa, bıyl jeti aıda 456 adam esepke alyndy. Byltyr Mańǵystaý oblysy boıynsha sút bezi obyry birinshi orynda, ekinshi orynda asqazan jáne ókpe isigi bolsa, úshinshi, tórtinshi oryndardy tıisinshe óńesh pen toq ishek isik aýrýlary alǵan bolatyn, – deıdi oblystyq onkologııalyq dıspanseri bastyǵynyń ádistemelik-uıymdastyrý isi jónindegi orynbasary J.Jarylqasynova.
Alaıda jańadan tirkelýshiler sany az bolǵanmen, esepte turǵandar sany artqan. Mysaly, 2016 jyly 7 aıda oblys boıynsha barlyǵy 3 232 adam esepte tursa, arada bir jyl ótkende esepke alynǵandar sany 3 493 adamǵa jetken. Oblys boıynsha 197 adammen Aqtaý qalasy aldyńǵy orynda tur. 97 adamy esepte turǵan Jańaózen – ekinshi, 61 onkoaýrý anyqtalǵan Munaıly aýdany men 37 naýqas tirkelgen Beıneý aýdany tıisinshe 3-shi, 4-shi oryndarda. Sondaı-aq bıyl bul aýrýlardyń «oryndary» aýysyp, asqazan aýrýy aldyńǵy orynǵa shyǵyp, sút bezi isigi ekinshi orynǵa yǵysqan, al ókpe isigi úshinshi orynǵa tómendep, tórtinshi orynǵa jatyr moıyny isigi «jaıǵasqan».
Onkologııa salasy týraly sóz etkende, maman máselesin nazardan tys qaldyra almaımyz. О́tken jyly onkodıspanserge mamandar alynyp, kadr máselesi sheshilgenimen, oblystyń aýdan, qalalarynda maman tapshylyǵy bar. Mysaly, onkolog, mammolog mamandar aýdandar túgili, oblys ortalyǵynyń ózinde sanaýly.
Joǵaryda keltirilgen resmı derekter, al jurtshylyq bul aýrý erekshe kóbeıip, eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin tyrnaǵyn salyp tumaýdan beter qaptap ketken degendi aıtady. Osyndaı jaǵdaıda onkodıspanser qurylysynyń 2008-2009 jyldary qolǵa alynyp, on jylǵa jýyq ýaqyt kidirýine ne sebep?
2008 jyly Aqtaý qalasynan 100 tósekti onkologııalyq dıspanser qurylysyn salý uıǵarylyp, jobanyń smetalyq quny 2 335,126 mln teńgege baǵalanǵan. Kelesi jyly «Nııaz Muhammed» JShS merdiger bolyp anyqtalyp, 2 228, 556 mln teńgege kelisimshart jasalady. Alaıda 2010 jyly Úkimet áleýmettik nysandardyń baǵasyn arzandatý maqsatynda qurylys normalaryna ózgerister engizilý úshin qurylys júrip jatqan nysandardyń júmysyn toqtatyp, jobalaryn jańa talaptarǵa sáıkes ózgertý júkteledi. Osy negizde Aqtaýdaǵy onkodıspanserdiń qurylysy 2011 jyldyń birinshi toqsanynda toqtatylady, al qurylys jumystaryna ótken eki jyl ishinde 1 176, 335 mln teńge qarjy ıgerilgen edi. Jobaǵa ózgeris retinde nysannyń bir qabatyn qysqartý qajettigi usynylady da, ógerister jobaǵa engizilip, 2012 jyly memlekettik saraptama qaraýyna beriledi. 2013 jyly saraptama jobaǵa ózgeris engizý kezinde toqtap turýyna baılanysty ǵımarattyń qazirgi jaǵdaıyn anyqtaý qajettigin aıtyp, tehnıkalyq tekserý taǵaıyndaıdy.
Baıqaý negizinde 2014 jyly tehnıkalyq tekserý jumystaryn júrgizýge tańdalǵan «Aı Stroı Grýpp» JShS óz jumystary nátıjesinde 2015 jyly ǵımarattardyń kolonnolaryn kúsheıtý týraly usynys jasaıdy. Usynysty júzege asyrý sol jyly baıqaý nátıjesinde «Kazpır» JShS-ne júkteledi. 2015-2016 jyldar aralyǵynda atalmysh seriktestik kolonnolardy kúsheıtýmen birge, jalpy nysan qurylysynyń jobasyna jańa talaptarǵa sáıkes ózgerister engizip, medısına salasynyń mamandarymen nysannyń qurylysy aıaqtalǵannan keıin tıisti deńgeıde qyzmet kórsetýin qamtamasyz etý úshin medısınalyq qural-jabdyqtarmen tolyqtyrý jumystaryn júrgizedi. 2016 jylǵy saraptama qorytyndysyna saı nysan qurylysyn anyqtaý úshin 7 007, 924 mln teńge qajet ekeni anyqtalady. Osylaısha jyldan-jylǵa qaryshtaı attaǵan qurylys jaýapty adamdardyń talaı ýádesine qandy, talaı ret «aıaqtalady» degen aqjoltaı aqpar halyqty aldaýsyratty. Sóıtsek, qarjy máselesi sheshilmeýine baılanysty qurylys áli sol «ýádeshil» qalpynda qalǵan. Qaı salada bolmasyn kúnde bir jańalyq estilip, kúnde bir ózgeris engiziletini jasyryn emes, qurylys salasyna qatysty taǵy bir ózgeris oryn ala qalsa nemese toqtap turýyna baılanysty taǵy da tehnıkalyq jaǵdaıyn anyqtaý qajettigi oryn alsa, sıyrquıymshaqtanǵan másele sozyla túse me degen úreı bar.
Mańǵystaýdyń onkoaýrýlary qazirgi tańda basqa oblystarǵa, shetelderge ketip emdelýde. Tańdaýǵa árkimniń erki bar, qaltasynyń qalyńdyǵyna qaraıdy, qalaýy biledi. Áıtse de, jata-jastana emdeletin onkonaýqastar úshin jaǵdaıdyń bolmaýy, naqtyraq aıtsaq, zamanaýı dıspanser qurylysynyń jyldan-jylǵa sozylýy – úlken másele! Jańa dıspanserde jatyp emdelse jazylatyndaı bolyp jáýteńdeýmen qansha jan ómirden ótti, al quzyrly oryndardyń ýádesi men naýqas jandardyń úmitin toǵystyra turalaǵan «qańqa» qurylys áli qansha jyl turady? Mańdaıshasyna «oblystyq onkologııalyq dıspanser» dep badyraıta jazǵan qazirgi bir qabatty dıspanserdiń tar dálizinde ómir men ólim arasynda arpalysyp, ıin tirese kezek kútip turǵan naýqastarǵa qarap dál osylaı oılaryńyz anyq...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy