Aqtóbeniń aq tarysynyń burynǵy dańqyn qaıta oraltyp, ony shyn mánindegi brend deńgeıine deıin kóterý jóninde Aqtóbe oblystyq ákimdiginde de tyń is-sharalar kesheni belgilengeni de kóńilge úlken medeý.
Ashyǵyn aıtqanda buǵan deıin tary ósirý tehnologııasy týraly aqparatymyz az edi. Osy oraıda buǵan qatysty oı-órisimdi keńeıte túsýge ájeptáýir kómegin tıgizgen, taryly óńirde týyp-ósken perzent, Oıyl aýdanynyń qurmetti azamaty, jetpisten assa da shyǵarmashylyq babyn joǵaltpaǵan aǵa áriptes Amanqos Orynǵalıulyna alǵysym sheksiz. Ol kisi tarynyń jaı-kúıin óte jaqsy biledi eken. Buǵan qosa Ábekeń «bıdaıdan bir tamǵanda, tarydan eki tamady» delinetin Aqtóbe aımaǵyna keńinen tarap ketken aıshyqty aforızmniń avtory bolyp shyqty. Osy arqyly A.Orynǵalıuly tary daqylynyń barlyq qasıetin bir aýyz sózge syıǵyza salǵan. Ǵajap emes pe?!
Taǵy birde tarynyń kánigi bilgiri HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń aıaǵy men 40-jyldarynyń alǵashqy jartysynda tary ósirýden álemdik rekord jasalǵan jerge baryp qaıtý múmkindigi bar ekenin aıtty. Izdegenge suraǵan degendeı, bul usynysqa qýana kelistim. Osynaý jýrnalıstik issapardyń uzyn-yrǵasy tómendegideı bolyp shyqty. Álemdik rekordty, tipti budan da góri tereńdetińkirep aıtqanda sodan keıingi 75-80 jyldyń aralyǵynda da qaıtalanbaǵan rekordty kim jasaǵanyn oqyrman aıtpaı-aq túsinip otyrǵan shyǵar.
Ol árıne, strategııalyq daqyldyń atasy –Shyǵanaq Bersıev. Dańqty tary ósirýshi Oıyl óńirindegi Qaratal, Qarasý jáne Jymjarǵan aýyldarynyń arasynda bel sheshpeı eńbek etip, kúndi túnge ulastyrǵan eken. Sondyqtan da kúni búgingi deıin bul aýyldardyń ataýlary Sh.Bersıevtiń eseli eńbegi men tary ósirý jónindegi tyń tásilderine qatysty aıtylatynyn issapar kezinde tereń túısindik. Taǵy bir kózimiz kórgen jaıt aldyńǵy eki aýyl Oıyl ózeniniń boıynda ornalasypty. Al keıingi Qumarǵan aýyly keńestik kezde Bersıev atyndaǵy keńshardyń basty ári negizgi bólimshesi bolypty. Mine, osy kıeli deıtindeı topyraqta jaryqtyq Shyǵanaq atamyz alty-jeti jyl qatarynan álemdik rekordty ýysynan túsirmeı kelgeni shyn mánisinde aıtýǵa ǵana jeńil bolsa kerek.
Osyndan 75-80 jyl buryn atamyzdyń ketpeni tıgen atyzdardyń soraby áli kúnge deıin qus jolyndaı saırap jatqany er men jerdiń taǵy bir qaıtalanbas qasıetindeı áser qaldyrady. Taǵy bir aıtarymyz, joǵaryda atalǵan aýyldarǵa qarasty Qııaqty jáne Shóńke dep atalatyn eldimekender de bar eken. Shyǵanaq Bersıev dúnıeden ozǵan kez soǵystyń sońǵy jyldarynyń birine tap keledi. Budan keıingi kezeńderde – elýinshi-alpysynshy jyldarda bul ólkede Shyǵanaq dástúrin jalǵastyrýshylar biraz bolǵanymen, keıin tary ósirý isiniń sheńberi taryla túskenin de dáýirdiń bultartpas shyndyǵy deýge bolady.
Bersıev tarydan mol ónim alý úshin eń aldymen aramshópten taza qunarly jerdi tańdap alyp, oǵan qoı qıyn tókken. Tuqymsepkishpen ár gektaryna 20 keliden toǵyspaly ádispen 5-6 santımetr tereńdikke tuqym seýip, topyraqty aýyr aǵash katokpen tegistegen. Negizinen sýarmaly tary egistigine arqa súıep, daqyldyń ósip-jetilý kezeńinde 4 ret sýaryp, 2 ret ústep qorektindirgen. Jaz boıy onyń aramshóbin úsh ret otap, oǵan kúl men qus sańǵyryǵyn shashqan. Taryny pisip, jetilýine qaraı iriktep orǵan. Tary atasy Oıyldyń aq tarysynyń sabaǵy maıysyp turǵan kúltelerin tańdap, tek iri dánderin ǵana tuqymǵa alǵan dep málimdeıdi belgili Bersıevtanýshylar.
Endigi kezekte búgingi Oıyl óńirinde Shyǵanaq Bersıev qaldyrǵan tary egý men ósirý dástúri qalaı jalǵasyn taýyp keledi degen saýalǵa da jaýap bere ketkimiz keledi. Shyntýaıtyna kelgende táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri umyt qala bastaǵan bul iske oıyldyqtar sońǵy eki-úsh jyldyń tóńireginde tereńdep den qoıa bastapty. Aqtóbeniń aq tarysynyń burynǵy dańqyn qaıta oraltyp, ony shyn mánindegi brend deńgeıine deıin kóterý jóninde Aqtóbe oblystyq ákimdiginde de tyń is-sharalar kesheni belgilengeni de kóńilge úlken medeý.
Osy oraıda tary ósirý isi joǵaryda aıtylǵandaı, Shyǵanaqtyń qolynyń taby qalǵan Qumjarǵan, Qııaqty jáne Shóńke eldimekenderinen bastaý alyp otyr eken. Bul óńirlerdiń qazirgi kúni Shyǵanaq Bersıev atyndaǵy aýyldyq okrýg aýmaǵyna kiretini de ata dástúrge adaldyqtyń bir belgisi ispettes.
Munda ótken jyly tary egip, ony ósirýmen aınalysýdy murat tutqan «Nábı Dıas» ataýyn alǵan arnaıy aýylsharýashylyq kooperatıvi qurylypty. Onyń quramynda 21 múshe bar eken. Osy kooperatıvtiń tóraǵasy Erlan Qalnııazov bizge 120 gektar alqapta tary ekkenderin aıtyp berdi. Sodan soń ol kóp bógelmeı bizdi ózderi ósirgen tary alqabyna aparyp kórsetti. Tary daqyly egistigin alǵash kórip turǵandyqtan, onyń shyǵymdylyǵy jóninde baǵa bere almaıtynymdy bilgen soń, osy jerge bastap kelgen aǵa áriptesim Amanqos Orynǵalıulyna qaradym.
Ol kisi meniń ishki oıymdy aıtpaı túsindi de tary jaqsy kóterilipti, bas alyp, ájeptáýir ósipti. О́nimdiligi oıdaǵydaı bolýǵa tıis. Alaıda áli kókteý kúıin saqtap tur eken. Sondyqtan alqapta búgin-erteń oraq salýǵa sál erterek bolar dep óz baǵasyn bildirdi. Belgili tarytanýshynyń usynys ispettes osy oı-pikirin kooperatıv tóraǵasy da qostaǵandaı túr tanytty. Kooperatıvtiń 800 gektar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jeri bar eken. E.Qalnııazov sonyń esebinen aldaǵy jyldary tary egistigin odan ári ulǵaıta túsý jónindegi oıyn jetkizdi. Taǵy bir kóńilge túıgen jaıt, «Nábı Dıastyń» taryǵa oraq salýǵa tyńǵylyqty ázirlik jasaǵandary deı alamyz. Bul úshin olar arnaıy «SK-5» kombaınyn satyp alypty. Buǵan qosarymyz Oıyl aýdanynda sýarmaly tary ósirýshiler tek «Nábı Dıas» kooperatıvimen shektelmeıtinin bildik. Onyń qataryn Juma Jaqypov, Bergen Jumyrbaev jáne Ǵazız Zaımoldın sekildi sharýa qojalyqtarynyń jetekshileri tolyqtyra alady. Biz barǵan kezde olardyń qaı-qaısysy da sýarmaly tary egistigin orýǵa bel sheship kirisip kete qoımapty. Bul jerde de búgingi áńgimemizdiń basty keıipkeriniń biri Amanqos Orynǵalıulynyń boljamy dál kelgen sekildi. Tek oıdym-oıdym alqaptar bólektep qana orylý ústinde eken. Árıne munyń sebebi tek bireý ǵana. О́ıtkeni joǵaryda aıtylǵandaı, sýarmaly tary egistigi sol bir kúnderde tolyq pisip-jetilý deńgeıine jete qoımapty. Keıin oıyldyq tary ósirýshilermen telefon arqyly habarlasqanymyzda olar ózderi kózdegen deńgeıde ónim jınap jatqandaryn kóterińki kóńilmen aıtyp berdi.
Sóz sońynda Oıyl aýdanynda keıingi kezderi sýarmaly tary ósirýshilermen birge qyrlyq tary egistigimen shuǵyldanýshylar legi de paıda bola bastaǵanyn aıtqymyz keledi. Árıne onyń ónimdiligi aldyńǵy ádispen salystyrǵanda ájeptáýir tómendeý keletini ras. Sonyń ózinde Bersıev eńbek etken topyraqta bul tehnologııa boıynsha da kútkendegideı sapaly ónim alynyp júrgeni qyrlyq tary ósirý isi de tıimdi ekenin dáleldeı túsedi.
Oıyl – Aqtóbeniń aq tarysynyń otany. Búkil elimiz boıynsha bul aıryqsha daqyl tek osy aýdan kóleminde ósiriledi. Árıne bul tym azdyq eteri kámil. Nárliligi men juǵymdylyǵy jáne qunarlyǵy men azyqtyq qundylyǵy boıynsha barlyq dándi daqyldardyń aldynda turǵan taryny elimizde jappaı ósirýge Úkimet tarapynan tıisti qoldaýlar jasalsa, budan utpasa, eshkim de utylmasy anyq.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe oblysy, Oıyl aýdany