Qazaq tarıhynyń asa kúrdeli kezeńi HVIII ǵasyrdyń basy jáne XIX ǵasyrdyń ortasy. Osy tusta shyǵystan agressııashyl Oırat handyǵymen bir mezgilde batystan Edil qalmaqtary jáne tonaýshy orys-kazak otrıadtarynyń shabýyly, ońtústikten hıýalyqtar, soltústikten bashqurttardyń soqqysy qazaqtarǵa aýyr tıip jatty. Shyǵystaǵy Oırat shyrǵalańy – ıisi qazaqqa ortaq bolsa, túrikpen men torǵaýyt (Edil qalmaqtary) shyrǵalańy Kishi ordanyń náýbetine aınaldy.
Osyndaı almaǵaıyp zamanda «qazaqty qalaı qorǵaımyz» degen maqsat-múdde turǵysynan 1710 jyly Táýke han Qaraqumda quryltaı shaqyrdy. Quryltaıǵa qatysqan qazaqtyń ıgi jaqsylary tus-tustan antalaǵan jaýdan qutylar amal-aıla qarastyrdy. Bireýler «ózimiz sııaqty kıiz týyrlyqty» qalmaqqa kiriptar bola turaıyq dese, ekinshileri qalyń qumdy saıalap qashyp-pysyp jan saqtaý máselesin alǵa tartady.
Osy tusta tabyn Bókenbaı batyr: «Qalyń jaýmen qabyrǵadan qal ketkenshe, qaraǵaı naızadan ál ketkenshe aıqasýymyz kerek» dep úmiti óshken jurttyń rýhyn kóteredi. Bul oqıǵa jaıly Ábish Kekilbaev «Úrker» romanynda Bókenbaı batyrdyń aýzymen: «Qashyp bara jatyp tógetin qandy atamekende aqtyq demimiz taýsylǵansha shaıqasyp júrip nege tókpeımiz. Men ata qonysymda qalamyn... Meımanasy tasyp bósip kele jatqan oıratty kórsem qanjarym synǵansha qarnap, naızam synǵansha shanshyp baǵam» dep sýretteıdi. Dál bul derekti – qazaq dalasynda bolǵan orys ofıseri Iа.Gaverdovskııdiń 1803 jyly beıtanys aqsaqaldyń aýzynan jazyp alǵan qujatynan da baıqaýǵa bolady.
Qaraqum jıyny aqyry antalǵan jaýlarmen shaıqasý kerek degen sheshim qabyldap, qazaq jasaǵyn basqarýǵa tabyn Bókenbaı batyrdy taǵaıyndaıdy. Jazýshy Muhtar Maǵaýınniń jazbalarynda atalmysh oqıǵa jaıly – qazaq tarıhynda tuńǵysh ret halyq taǵdyry aqsúıek bı-tórege emes qara qylysh batyrǵa tapsyryldy dese, (M.Maǵaýın. Qazaq tarıhynyń álippesi. 1995 j. 91-bet) orys oqymystysy Levshın muny qyrǵyz-qaısaq tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa retinde atap ótedi. Sol sııaqty, tarıhshy N.Apollova osy bir el basyna túsken aýyr jaǵdaıǵa baılanysty shaqyrylǵan Qaraqum quryltaıy qazaq batyrlarynyń bedelin kótergen oqıǵa boldy dep baǵalapty.
Osylaı Ábilqaıyr han bastap atqa qonǵan qazaqtar Bókenbaı batyrdy qolbasshylyqqa saılap, nátıjesinde 1716 jyly qalmaq hany Aıýke sherigine alǵash ret kúshti soqqy beredi. Ekinshi ret 1723 jyldyń kúzinde qalmaq taıshylarynyń betin qaıtarady (Bahadúr batyr Bókenbaı. 2011 j. 81-b).
Osy shaıqastarda tabyn Bókenbaı batyr Qarabatyrulynyń qolbasshylyq qarymy aıryqsha tanylady. Tarıhta Bókeńmen bir kezeńde ári zamandas ómir súrgen attas batyrlar kóp. Mysaly, qanjyǵaly qart Bógenbaı, shaqshaq Bókenbaı batyr, arǵyn-qaraman Bókenbaı Kóshenuly, ashamaıly-kereı Bókenbaı Baıanbekuly, shekti-tileýqabaq Bókenbaı batyr, bulardan basqa Bókenbaı Baıqozyuly jáne Bókenbaı Mergenbaıuly atty batyrlar ótken. Tarıhta attas batyrlardyń erlik isteri jaıly derekter bir-birine aýysyp-qıysyp jatatyn da tustar kezdesedi.
Al tabyn Bókenbaı batyr úsh tańbaly tabynnyń taraqtysynan taraıdy. Reseı elshisi Tevkelev óziniń kúndeliginde, 1732 jyly shilde aıynda Bókenbaı batyrdyń balasynyń shildehanasynda bolǵany týraly, sol tusta batyr 65 jasta ekeni jaıly naqty derek beredi («Syr boıy» gazeti. 7 jeltoqsan. 2010 j). Bul derekti alǵa tartqan zertteýshiler (J. Qarylǵashov, S.Álıev, T.Táshen) batyrdy 1667 jyly týǵan deıdi. Demek bıyl babamyzdyń týǵanyna 350 jyl tolyp otyr.
Qazaq batyrlary arasynda patshalyq Reseıdiń nazaryna aıryqsha ilingen jáne ómir-tarıhy jaıly mol derek saqtalǵan adam osy Bókenbaı batyr. Oǵan basty sebep – patsha aǵzam Kishi orda bıleýshilerin odaqtastyq shartyna aldap qol qoıǵyzyp, ýaqyt óte kele ony bodandyq shartyna aınaldyrý isin bastaǵanda, bul sharýanyń basy qasynda júrip, Reseı saıasatyn qoldaǵan adamnyń biri Bókenbaı batyr. Batyrdyń bul iske kirisýine Ábilqaıyr hanmen týystyǵy sebep boldy degen de pikir bar. О́ıtkeni, han men batyr naǵashyly-jıendi. Ábilqaıyr hannyń ákesi Abdýlla óziniń qaryndasy Quttybıkeni Qarabatyrǵa úılendirgen. Iаǵnı, Bókenbaı qyzdan Ábilqaıyr uldan týady.
Áńgimeni áriden bastasaq, 1720 jyldyń aıaǵynda Kishi júz hany Ábilqaıyr men Orta júz hany Sámeke (orys derekterinde – Shemıaka) arasynda alaýyzdyq týyp, Ábilqaıyr han 1726 jyly Peterborǵa Qoıbaǵar Kóbekov bastaǵan elshiler jiberip, ózin qamqorlyǵyna alýdy ótinedi.
Alaıda, Jońǵar handyǵymen qaqtyǵysýdan qaýiptengen patsha úkimeti Ábilqaıyrdyń ótinishine jaýap bermeıdi. Biraq Ábilqaıyr Reseımen baılanysyn nyǵaıtýdan aınyǵan joq. Ol 1730 jyly joǵarydaǵy kelissózderdi qaıta bastaıdy. Kansler G.Golavkınge joldaǵan hatynda óziniń Reseıge qosylý týraly ótinishi qol astyndaǵy barlyq qazaq rýlarynyń tilegi bolyp tabylady dep málimdeıdi.
I Petr ólgennen keıin 1730 jyly aqpan aıynda patsha Anna Ioanovna taqqa otyrdy. Osy sátte Ábilqaıyr han oǵan óz ıeligindegi aýmaqty qamqorlyǵyna alý jóninde ótinish hatyn elshileri Seıitqul Qaıdaǵulov pen Qutlymbet Qoshtaev arqyly jiberedi. Hatta: «Biz jáne men Ábilqaıyr han ózime baǵynyshty Orta jáne Kishi júzdiń qyrýar halqy bar, bárimiz Sizdiń quzyryńyzǵa bas ıemiz. Sizdiń qamqorlyǵyńyzdy qalaımyz» delingen. Arab emlesimen jazylǵan bul qujat kúni búginge deıin saqtalǵan.
Ábilqaıyrdyń bul áreketin A.Levshın: «О́ziniń dushpandary men taıtalastarynan ozyp, jeke bıligin kúsheıtkisi keldi» dese, alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanov «Qyrǵyz ólkesiniń tarıhı taǵdyrlary jáne onyń mádenı jetistikteri» atty eńbeginde: «Ábilqaıyr bir jaǵynan jońǵar shapqynshylyǵynan, bir jaǵynan mańyndaǵy taq tartysy kezinde óz yqpalyn saqtap qalý úshin orys bıligine júgindi» degendi aıtady.
Jalpy bul oqıǵa týraly árqıly tujyrym jasaýǵa bolady. Sonyń ishinde zertteýshi-tarıhshy M.P.Vıatkınniń: «Reseıge jaqyndasý máselesin Ábilqaıyr ózine qarasty starshındermen aqyldasa otyryp sheshti. Hannyń Ýfaǵa elshi attandyrýdaǵy maqsaty – bodandyq qabyldaý emes, odaq jasaý bolatyn» degenin eskermeı ketýge taǵy bolmaıdy.
A.I.Levshınniń paıymyna júginsek: bir tamshy qan shyǵarmaı qazaqtardy baǵyndyrý Reseı úshin dáýirde bir bolatyn jaqsylyq. Odan keıin qazaq dalasy arqyly shyǵysqa moıyn sozady. Ol úshin áýeli, qazaqtar men bashqurttardy bir-birine aıdap salyp, soǵystyryp, álsirete bergen jón. Shyǵystaǵy Hıýanyń qýatyn ańdap kórý maqsatynda orystar Ábilqaıyrdy olarmen soǵystyrý qajet degen sııaqty qupııa jospar qurady.
Aram pıǵylyn tez arada iske asyrý úshin Reseı patshasy Kishi orda qazaqtaryn bodandyqqa alý máselesin saraı sheneýnigi, qazaqsha jaqsy sóıleı alatyn Syrtqy ister kollegııasy Shyǵys tilderiniń tilmashy A.I.Tevkelevke tapsyra otyryp: «Eger Kishi orda bizdiń qol astymyzǵa qaraǵysy kelmeıtin bolsa, onda bir mıllıon som shyǵynǵa qaramaı, qalaıda Reseıdiń qol astyna qaratýdy oıla», degen nusqaý beredi (Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v HVI-HVIII vv. Qujattar jınaǵy. Almaty, 1961, 31-b).
Tevkelevtiń Kishi ordaǵa kelýi jaıly Reseı Memlekettik Keńes múshesi, otarlaý teoretıkteriniń biri Alekseı Iraklıevıch Levshın óziniń zertteý eńbeginde: «Tevkelevtiń Ordaǵa kelýi qyrǵyzdardy (qazaqtar) qatty tolqytty. Olar bostandyǵyn joǵaltyp alatyny jóninde oılanǵan kezde ashý-yzaǵa býlyqty. Tevkelevti óltirmek boldy» deıdi (Qyrǵyz-qazaq, nemese qyrǵyz-qazaq ordalary men dalasynyń sıpattamasy. Almaty, 1996, 181-b).
Elshi Tevkelevti ólimnen arashalyp qalǵan adam – Bókenbaı batyr. Orys elshisi 1732 jyly 5 qańtarda Syrtqy ister alqasyna jazǵan habarlamasynda: «Men olardyń (qazaqtardyń) haram nıetterin bilgen soń janyma bashqurttardy shaqyryp alyp, budan qalaı qutylýǵa bolatynyn surap aqylǵa saldym. Bashqurttar budan qutylýdyń bir ǵana joly bar. Ol – osy eldiń yqpaldy adamdary Bókenbaı batyr men onyń kúıeý balasy Eset batyr, onyń nemere aǵasy Qudaınazar myrzanyń tilin tabý kerek degendi aıtty. Rasynda, bashqurttardan olardyń ólse ólimtigi artyq hám baılyǵy da shash-etekten eken... Alaıda men hanǵa shabarman jiberip aman alyp qalýyn ótindim. Han meniń shabarmanymnan Bókenbaı batyrdy izdep tapsyn, odan basqa qutylatyn jol joq dep sálem aıtypty» deıdi («Nıva» jýrnaly. 1891 j. 285-b).
Bókenbaı batyr orys elshisin ajaldan qutqaryp qana qoımaı, ózine qarasty ulysqa kóshirip alady jáne alańsyz jumys júrgizýine qolaı týǵyzady. Tipti elshilik mıssııasy aıaqtalyp Ýfaǵa attanǵanda shaǵyn jasaqpen qorǵap-qorshap shyǵaryp salady. Osy eńbegi úshin Tevkelev batyrǵa 500 rýbl syılyq usynady. Bul marapattan Bókenbaı batyr bas tartqany aıtylady. Bir qyzyǵy, Bókenbaı batyrdyń balasy Tilenshi, odan týǵan nemeresi Jolaman Tilenshiuly ekeýi de otarlaýshylarǵa qarsy el-jerin qorǵaý maqsatynda ómir boıy at ústinen túspeı ótti.
Shyn máninde, reseılik otarlaý saıasatyna eńbek sińirgen Bókenbaı batyrdyń áreketi bázbir tarıhshylar sol zamannyń saıası ahýalyna baılanysty týyndaǵan kórgendik sheshim dep qabyldaıdy. Bul jerde dana jazýshy Ábish Kekilbaevtyń tujyrymyna súıensek, otarshylyq – tek bizdiń ǵana emes, adamzattyń kóbiniń basyna túsken taqsiret. Odan qutylý úshin bir-birin ári ıterip, beri jyǵatyn áýre-sarsań emes, ortaq joldaǵy yntymaq kerek. Ondaı yntymaq bir-birimizden min izdeý jolymen emes, árqaısymyzdyń kókeıtesti múddemizdi birdeı elep, birdeı eskerý jolymen ornaıdy, degen paıymynan asyryp ne aıtýǵa bolady (Ábish Kekilbaı. «Úsh paıǵambar» qurastyrǵan A. Nysanaly. «Dáýir», 1992 j. 144-b).
Bókenbaı batyr Qarauly 1742 jyly ómirden ótken. Batyrdyń qazasy jaıly orys derekterinde naqty málimetter bar. Jaıyq kazachestvosynyń ókili Harkınniń 1742 jyly 7 maýsymda Orynbor ekstrakt komıssııasyna jazǵan hatynda Bókenbaı batyr mamyr aıynda túrikpender qolynan qaza tapqany aıtylsa, P.I.Rychkovtyń jazbasynda «qazaqtardy tonaǵan túrikmenderdi tynyshtandyrý úshin joryqqa attanǵan Bókenbaı batyr osy saparynda qaza tapty» delingen (Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah HVI-HH vekov, 5 t. 33-b).
Tarıhta Bókenbaı batyrdan qalǵan bir belgi – Bókenbaı shoqysy. Shoqyny 1803 jyly 21-tamyzda kórgen Iа.P.Gaverdovskıı: «Qulaqashy taýynan bıik Qabanqulaq taýy bar. Arasyn qumdy jazyq bólip tur. Oń jaǵymyzda Sýyqbettaý kórinedi. Odan 40 shaqyrym jerde Bókenbaı taýy. Olardyń arasynda «Bókenbaı shoqysy» atalatyn shoshaq pishindi tas tóbe erekshe kózge túsedi…» dep jazypty.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»
Sýrette: Bókenbaı shoqysy