Ilkimdi damý irgetasy

Kırıll álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý arqyly qazaq tilin túbegeıli jańǵyrtý, onyń kommýnıkatıvtik, ǵylymı, tehno­logııalyq áleýetin arttyrý, qazaq tilin álemdik aqpa­rat­tyq keńistikke shyǵarý, álipbı almastyrý arqyly rýhanı táýelsizdikke qol jetkizý tóńi­reginde qyzý pikirtalas týyp, san túrli usynystar aıtylýda. 

Memleket basshysy aıtqan­daı, qazaq tili bizdiń rýhanı negizimiz. Osy jolda tildiń halyq­aralyq mártebesin kóterý, bizdiń álemdik órkenıetke jetýimizdiń basty kepili. Ǵalym­dar men til mamandarynyń pikirinshe, jańa álipbı búkil álem qazaqtaryn biriktiretin mańyzdy faktor. Til jáne jańa álipbı máselesinde qatelikke urynbaýymyz kerek. 

Bul turǵyda memlekettik komıssııa Prezıdent Jarlyǵymen 2013 jyldyń 1 qyrkúıeginde qurylǵan bolatyn. Kór­shi elderdiń tájirıbesine úńilsek, ke­zinde olarda talaı komıssııa jumys istepti. Aıta keteıik, latynǵa kóshý ju­mystaryna buǵan deıin latyn grafıkasyna kóshken elderdiń tájirıbesin zerdeleý úshin osy saladaǵy eli­mizdiń bilikti mamandary tartyldy. 

Osyǵan oraı, Parlamentte jańa álipbıdiń alǵashqy jobasy tanys­ty­rylǵannan keıin bul sharaǵa oraı jumys qarqyn aldy. Ulttyq sana-sezim, rýhanı damý, órkendeý jolymyz, osynyń barlyǵy, qazaq tiliniń jańa álipbıin jasaýdan bas­taý alady. Latyn álipbıine kóshý máselesinde eshqandaı qatelik bolmaýy kerek. Qazirgi ýaqyt ol búkil álemde aqparat tehnologııalarynyń joǵary deńgeıde damýynyń kezeńi. Aldymyzda áli biraz jyl­dar­ǵa sozylatyn, júıeli túrde tabandap júrgizýdi talap etetin qyrýar jumys tur. Aǵa býyn ókilderi de jańa álipbıdi ıgerýge túsinistikpen qaraýda. Al jastarymyzdyń, keıingi urpaǵymyzdyń latyn álipbıiniń tek paıdasyn kóre­tini kúmánsiz. Elbasynyń balala­rymyzdyń bolashaǵy úshin osy máseleni qabyldaýǵa tıispiz degen pikiri óte oryndy. Jazýymyzdy jańartyp, tilimizdi túzetkimiz kelse, sol arqyly sanamyzdy silkindirip, eldigimizdi erekshelegimiz kelse, bul iske táýekel etýge tıispiz. 

Latyn qarpine kóshý – bul elimizdi otarsyzdandyrýdyń basy. Sondyqtan ony kesheýil­detpeı jyldamdatyp qolǵa alýǵa baılanys­ty sharalar qýan­tady. Memleket basshysynyń ustanymy da osyndaı. Jańa jobada qazaq tili­niń akýstıkalyq-artıkýlıasııalyq erek­she­likteri men úndestik zańy eskerilýi tıis. Osy turǵydan alǵanda Til bilimi ınstıtýtynyń jasa­ǵan nusqasy kóńilge qonym­dy kórinedi. Másele óte ma­ńyzdy bolǵandyqtan ony talqylaýǵa keminde eki-úsh aı qajet. Túpkilikti sheshim osy talqylaýlardyń qorytyndysy boıynsha jasalady. 

Alaıda keıbir jekelegen azamattar men ǵalymdar áli de asyqpaý kerek, aldymen aǵylshyn tilin jaqsy meńgerip alaıyq. Jastarymyz, azamattarymyz aǵylshyn tilin úı­renip alsyn, sodan keıin latyn álipbıine kóshý ońaı dep otyr. Al kópshilik jurt bul pi­kirmen kelispeıdi. Qaıta biraz jyl keshigip qaldyq. Birqatar týys­tas elder álde­qaıda buryn kóship aldy. Endigi jerde Memleket basshysy aıtqandaı, latynǵa kóshý úrdisinde batyl qımyldaý kerek. Ýaqyt kútpeıdi. Tipti qazir ózimizde, aıtalyq, «Qazaqparat» agenttigi birneshe jyldan beri kırıllmen qosa latyn álipbıin paıdalanyp keledi. Al 112 qyzmeti qazaqqa da, basqa ult ókilderine latyn álipbıiniń oryssha nusqasyn kópten beri usynyp júr emes pe. Sony oqymaǵan adam joq shyǵar. Árkim esh qıyndyqsyz túsinip, paıdalanýda. 

Latyn jazýy ýaqyttyń sanǵasyrlyq synaǵynan ótip boldy. Búgingi tańda álemdegi halyqtyń 80 paıyzynan astamy osy latyn jazýyn ıgerip, tanyp otyr. Álemdegi aqparattyń 70 paıyzy osy tańbamen tańba­lanady. Alfavıtti aýystyrý tarıhı sheshim. Bul ıgi istiń je­misin halqymyz ǵasyr­lar boıy kóredi. Keleshekte urpaq­ta­ry­myz alǵysyn aıtatyn bolady. 

Qazir jer-jerde, ákim­dikterde, mı­nıstrlik­terde,túrli ujymdarda, halyq arasynda osy mańyzda shara qyzý tal­qylaný ústinde. Alfavıtin asy­­ǵys aýys­tyrǵan elder az emes. Olardyń keı­birinde osy shırek ǵasyr ishinde alfavıtke bir emes, úsh ret ózgeris en­gizip úlgergeni kóp jaǵdaıdy ańǵartady. Biz olardyń qate­ligin qaıtalamaýymyz kerek. Sondyqtan biryńǵaı standartty usynar aldynda taǵy da qaıta-qaıta qaraý, ábden ıin qandyrý mindetti.

«Qazirgi bizdiń orys tiliniń negizindegi alfavıtte tilimizdegi dybystardan áripterimiz eki esege kóp. Iаǵnı bul álip­bıdiń bizdiń erekshelikterimizge sáı­kes kelmeıtini belgili. Son­dyqtan bul latyn álipbıine kó­shý emes, shyndyǵyn aıt­qanda, latyn álipbıimizge oralý bolady» deıdi Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bi­limi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek. 

Qazaqstan Prezıdenti jarııa etken «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda 2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshýge kirisýimiz kerek dep atap kórsetken bolatyn. Iаǵnı sol kezden barlyq salalarda biz latyn qarpine kóshemiz. Mem­leket basshysynyń aıtýynsha, 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdary, merzimdi bas­pasóz, oqýlyqtar, bári de latyn álip­bıimen basylyp shyǵa bastaýy tıis. Ol kezeń de taıap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek. Bul jerde latynshaǵa kóshýdiń ózindik qısyny bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanys­ty. Mektep qabyrǵasynda balalarymyz aǵylshyn tilin oqyp, latyn áripterin onsyz da úırenip jatyr. Sondyqtan jas býyn úshin eshqandaı qıyndyq, ke­der­giler bolmaq emes.  Latyn álipbıine kóshýdi júzdegen myń jastar qyzý qoldap, úndeý jarııalaǵany málim. Bul Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamalyq maqalasynda 2017 jyl­dyń sońyna deıin jańa grafıkadaǵy álipbıdiń biryń­ǵaı standartyn qabyl­daýdy, al 2018 jyly oqý ádebıetterinde daıyn­dyqty bas­taý týraly bas­tamasyna úlken qoldaý. Latyn álipbıine kóshý týraly Mem­leket basshysy she­shimdi pikirin bildirdi. BAQ ókil­derimen 14 qyr­­kúıekte bolǵan kezdesýde Elba­sy 2022 jyly qazaq tiline ar­­nal­ǵan latyn álipbıi birinshi sy­­­nyptarda oqytyla bas­taıdy dedi.

Eýrazııalyq ıntegrasııa ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary Sergeı Selıverstovtyń pikirinshe, memlekettik tildiń álip­bıin jańartý – egemen eldiń jeke isi. Bul jańarý ózge tilderdiń mártebesin tómen­det­peıdi, olar sol kúıinde qalady. Álipbı aýys­tyrýdan qoryqpaý kerek. Kezinde slavıan alfavıti de, KSRO alfavıti de birneshe ret aýys­qan. Álipbı jańartý – bul damýǵa, ja­ńa­shyldyqqa umtylý. Latyn álipbıi kúr­deli emes, kerisinshe álem elderiniń basym kópshiligi osy alfavıtti paıdalanyp, eń kóp taraǵan, zaman talabyna saı aqparattyq, tehnologııalyq keńistikte oıyp turyp oryn alǵan aýqymdy alfavıt. Qaıta bul kommýnıkasııa quraly retinde bir-birin jaqyndastyratyn tetik.

Aǵylshyn tili osy zamanda óndiris salasynan buryn materıaldyq emes, vırtýaldy salalarǵa betburys jolynda. Qazir aqparat satý, tehnologııa, ozyq tásil, kommýnıkasııa, jańashyldyq aldyńǵy qatarǵa shyqqan. Vırtýaldy sala búginde shyndyqqa aınaldy. Bul obektıvti qajettilik, ǵy­lymı, saıası, pálsapa, bos qııal emes, shynaıy bolmys. Bul sheshimdi kópshilik qoldaýda. Eger latyn álipbıine ótpesek, endigi jerde ózimizdi keri tartqandaı, alǵa qaraı qadam baspaıtyndaı qorash sezinemiz. Sondyqtan izdenispen ilgeri damýdy oılaǵan barsha jurt bul usynysty qoldaıdy. Osyny zerdelegen búkil álem – orys ta, qytaı da, ózge de damyǵan memleketter, tipti Ulybrıtanııanyń ez­gisinde bolǵan Úndistan da aǵylshyn tili arqyly alǵa damýdy oılaǵan. Al Malaızııa, Sıngapýr elderi aýzyn aıǵa bilegen elder qa­tarynda. Osy­nyń bári latyn álipbıin meńgergen aǵylshyn til­di memleketter. Demek, aǵyl­shyn tilin meńgerý, latyn álipbıine ótý – jańa deńgeıge kóterilý, qaryshtap alǵa umty­lý, órken­deý. Bilimdi, keleshekti oılaıtyn, kóregendi orys jáne basqa ulttyń ozyq ókilderi muny qýattap otyr. 

Memleket basshysy eli­miz­diń latyn álipbıine kó­shýi­ne esh aýyrtpalyqsyz, ózge etnostarǵa qıyndyq týdyr­maı yń­ǵaıly jol ashty, dedi Parlament Má­­jilisi tóraǵasynyń orynbasary, Qazaq­­­stan halqy A­s­sambleıasynyń múshesi Vla­dımır Bojko. Qazirgi jastarymyz mindetti túrde úsh tildi erkin meńgerýge bet aldy. Son­dyq­tan kırıll alfavıtinen alystap, Reseıden, orys ǵy­lymy men ekonomıkasynan alshaqtaımyz deý negizsiz, jań­saq pikir. Prezıdent bil­girlikpen tapqyrlyq taýyp, qoǵamdy úshtildilikke ákeldi. Jastardyń arasynda aǵylshyn tilin úırenip bilýge degen qulshynys úlken, osylaısha olar ózderiniń ıntellektýaldyq qabiletin arttyra túsedi. Al latyn álipbıi tilderdi erkin meńgerýge tıim­di jol ashady. Latyn ózge etnostardyń aǵylshyn tili men qazaq tilin úırenýine óte yńǵaly. Al kırıll alfavıtinen aıyrylamyz dep baıbalam salý esh qısynsyz. Eger úsh tildi erkin meńgersek, sol pánderden mektepte emtıhan tapsyrsaq orys tilinen qalaı alshaqtaımyz? Qaıta kóp tildi bile otyryp, ózimizdiń dúnıetanymymyzdy keńeıte túsemiz. 

Ǵalymdar ózge ult ókilderi de latyn álipbıine kóshýdi qoldap otyr deıdi. Olar da keıin birtindep latyn álpbıine aýysady. Endigi úlken másele – saýatty jazý, óz tilimizdi durystaý. Latyn álibıi – jurt­tyń bolashaqta aǵylshyn tilin bilýmen qatar, aldymen qazaqqa qyzmet etýi tıis.