«Halqymyz Islam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastady. H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deıin, 900 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbıi qoldanyldy. 1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti men KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń Prezıdıýmy latyndandyrylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki álipbıin» engizý týraly qaýly qabyldady. Latyn álipbıiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanylyp, keıin kırıll álipbıine aýystyryldy. 1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbıinen kırıll grafıkasy negizindegi jańa álipbıine kóshirý týraly» zań qabyldandy. Osylaısha qazaq tiliniń alfavıtin ózgertý tarıhy negizinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda 2025 jylǵa deıin qazaq tilin tolyǵymen latyn álipbıine kóshirý máselesin qoıdy.
Qazirgi qazaq jazýynda qoldanylyp júrgen álipbıdi latyn áripterimen aýystyrý máselesine alańdaýshylyq týdyryp otyrǵandar bar. Biraq bul bolashaqqa batyl qadam jasap, elimizdi tórtkúl dúnıege tanytyp kele jatqan Elbasynyń taǵy bir mańyzdy bastamalarynyń biregeıi jáne der kezinde qozǵalǵan tilimizdiń bolashaǵy úshin jasalǵan ǵylymı mańyzdy shara dep esepteımiz. Táýelsiz eldiń negizgi belgileriniń biri retinde jazýdyń mańyzy óte zor. Latyn alfavıtine kóshý, saıyp kelgende, ana tilimizdiń bolashaǵyn oılap, qoldanys aıasyn odan ári keńeıte túsýge múmkindik jasap, tilimizdiń ishki tabıǵı álipbıimiz arqyly jazýdyń aıtýǵa jasap kele jatqan qııanatyn boldyrmaı, qazaqy aıtylym (orfoepııa) men jazylym (orfografııa) talaptaryn júıege túsirý dep túsiný kerek. Latyn álipbıine kóshý – qazaq halqynyń alǵa jyljýyna, jańa zaman talabyna saı ósip-órkendeýine, bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýyna úlken úles qosyp, jemisi men jeńisin ákeleri sózsiz. Biz latyn álipbıine kóshe otyryp, órkenıetti elderdiń qataryna qosylyp, tilimizdegi dybystyq júıelerdi naq anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylamyz. Sondyqtan latyn álipbıine kóshý biz úshin, bolashaq elimiz úshin áldeqaıda mańyzdyraq.
Latyn álipbıine kóshý is-sharalarynyń barlyǵy biraýyzdan bul elimizdiń jalpy damýyna qajetti qadam ekendigin alǵa tartýda. Dúnıe júzinde búkil aqparattyń 70 paıyzynan astamy latyn álipbıinde taratylatynyn eskersek, Qazaqstan úshin latyn alfavıtine kóshýdiń paıdasy óte kóp. Sondaı-aq bul ózgeris qazaq tiliniń damýyna da óz úlesin qosady deýge bolady.
Bir alfavıtten ekinshi alfavıtke kóshý máselesi eń aldymen bir ulttyń nemese memlekettiń saıası-mádenı baǵytyn kórsetedi. Búgingi álemde latyn alfavıti eń kóp qoldanylatyn alfavıt ǵana emes, sondaı-aq demokratııanyń, belsendiliktiń, damýdyń jazýy dep aıtsaq bolady. Sondyqtan Qazaqstannyń latyn alfavıtyna kóshýi elimizdiń bolashaǵy qandaı baǵytta damýyn kórsetetin bir belgisi dep qarasaq ta bolady. «Osyndaı mańyzdy saıası jáne mádenı ózgeristerge bizdiń kózqarasymyz, pikirlerimiz qandaı bolý kerek» degen suraq týyndaýy múmkin.
Birinshiden, biz, sózsiz, Elbasynyń bul saladaǵy reformasyn qoldaımyz.
Ekinshiden, biz ózimizdiń ejelgi dáýirlerden bastap jazý mádenıetine ıe ulttardyń biri ekenimizdi umytpaýymyz kerek. Qazaq ulty da san ǵasyrlar boıy alýan jazýdy qoldanyp kelgeni bárimizge aıan.
Úshinshiden, latyn alfavıti kırıll alfavıtinen erekshelenetin, bógde bir sıstemadaǵy alfavıt emes. Olardyń kelip shyǵýy, ıaǵnı bul alfavıtterdegi áripterde jalpy túrinde, jazylýynda ortaqtyqtar bar.
Búgingi elimizdiń saıası, ekonomıkalyq, ǵylymı, halyqaralyq mańyzy bar máseleler toǵysynda ǵalamtor men uıaly baılanystyń jazarmandary men paıdalanýshylary kóbeıgen tusta ınternet jelisin paıdalanýshylardyń latyn tiline qajettiligi artpasa kemimeıtini anyq. Ekinshiden, bul ıdeıa túrkitildes halyqtardy biriktirýdiń basty kózqarasy bolyp tabylady.
Ábsattar DERBISÁLI,
R.B.Súleımenov atyndaǵy
Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor