О́z aýmaǵynan halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý – kez kelgen damýshy memleket úshin úlken arman. Osy arman birqatar elderde sońǵy jyldary naqty maqsatqa ulasyp, odan shyndyqqa aınalǵandyǵyn da estip jatyrmyz. Gonkongte, Sıngapýrde, Dýbaıda, Bagam araldarynda, Panamada, Bahreınde tabysty jumys istep jatqan qarjy ortalyqtaryn osy qatarǵa jatqyzýǵa bolady.
Munyń syrtynda sońǵy jyldardyń ózinde álemniń ár shalǵaıynda 50-den astam offshorlyq qarjy ortalyqtary qurylyp, olardyń aınalymyndaǵy qarjy kólemi 3 trıllıon dollardan asqan kórinedi. Endeshe Qazaqstannyń da óz kezeginde «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurýǵa degen umtylysyn elimizdiń bolashaǵyn áriden oılastyra otyryp, der kezinde jasalynǵan pragmatıkalyq qadamǵa balaımyz.
Árıne, halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý ońaı emes. Ol úshin birqatar qolaıly alǵysharttar kerek. Sonyń basty biri – eldegi beıbit ómirdiń beriktigi, eldiń júrgizgen ishki-syrtqy saıasatynyń halyqaralyq qaýymdastyqtan qoldaý tabýy, bylaısha aıtqanda, basqalarmen aralasqan kezde júzińniń jarqyn bolýy. Bul jaǵynan alǵanda Qazaqstannyń beıbitshilikke qosqan úlesin kóptegen memleketter qoldap otyr. Máselen, AQSh memlekettik hatshysy Reks Tıllerson 192 memleket qatysqan jýyqtaǵy BUU Qaýipsizdik Keńesinde Qazaqstan jaıly jyly pikirin bildirdi. Qazaqstannyń ıadrolyq qaterdiń aldyn alýǵa qosqan úlesin joǵary baǵalaı kele, «Búginde Qazaqstan kórshilerimen tatý-beıbit ómir súrýde. Ol berik saýda qatynastaryn damytýda. Bıyl EKSPO- 2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi ótip, ol bolashaqtyń energııa kózderin jáne búkil álemniń qatysýshylaryna Qazaqstannyń ınvestısııalyq múmkindikterin kórsetti. Bul – óńirlik jáne halyqaralyq beıbitshilik pen órkendeýge eleýli úles qosyp otyrǵan zamanaýı memleket. Qazaqstan óziniń sheshiminen tek paıda kórdi», – dedi.
Qazaqstanda halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń paıda bolyp, tabysty jumys isteýine qolaıly yqpal etýi tıis basqa da janama faktorlar az emes. Sonyń biri – bir sheti postkeńestik elderde bastalyp, ekinshi sheti Qytaıǵa tireletin, Aýǵanstan, Pákistan, Mońǵolııa sekildi elderdi qosa qamtıtyn úlken Eýrazııalyq aýmaqta áli kúnge deıin áleýetti halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylmaýy. Osy óńirde ornalasqan elderge qaraǵanda osyndaı ıgilikti sharýany júzege asyrýǵa Qazaqstan múmkindiginiń joǵary ekendigin qazir sheteldik sarapshylar da moıyndap otyr. Máselen, Reseıdegi Postındýstrııalyq qoǵamdy zertteý ortalyǵynyń dırektory Vladıslav Inozemsev óz maqalasynda «Eýrazııalyq aýqymdaǵy bolashaq qarjy ortalyǵy retinde Qazaqstannyń paıdasy úlken bolǵaly tur: Ortalyq Azııanyń jetekshi memleketi retinde, Reseımen, Qytaımen tyǵyz qarym-qatynas, Jańa Jibek joly jobasyna jaqyndyǵy, eldiń ıslam álemimen dástúrli baılanysynyń bolýy, bolashaqta ıslamdyq qarjy tájirıbesin qabyldaý múmkindigi jáne Astananyń AQSh-pen jáne Eýropa odaǵymen qarym-qatynasynyń nyǵaıýy Qazaqstannyń qarjy ortalyǵyn qurýǵa laıyqty ekendigin bildiredi», dep atap kórsetti.
Qazirgi kúni atalǵan maqsatty júzege asyrýǵa qajetti ınfraqurylymdyq ázirlikter de jasalyp otyr. Bul jóninde Qazaqstannyń azdy-kópti tájirıbesi de joq emes. Máselen, Almaty qalasynda biraz jyldan beri óńirlik qarjy ortalyǵy jumys istep keledi.
«The Global Financial Centres Index (GFCI) halyqaralyq zertteý ortalyǵynyń reıtıngi boıynsha 2014 jyly Almaty qalasy álemdik qarjy ortalyqtarynyń qataryna engizilip, 83 halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń resmı tiziminde 58-shi orynǵa jáne Azııa qarjy ortalyqtary arasynda 13-orynǵa ıe bolǵandyǵy habarlanǵan bolatyn.
Al bul jolǵy umtylystyń jóni bólek. Astanada qurylatyn qarjy ortalyǵy Dýbaı HQO tájirıbesi eskerile otyryp, daýlardy sheshý úshin brıtandyq quqyq bazasynda jumys isteıtin bolady. Bul onyń sheshiminiń oryndalýyn tipti eldiń Joǵarǵy sotynyń ózi buza almaıdy degen sóz. Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń mártebesi Konstıtýsııa negizinde belgilenip otyr. Munyń syrtynda munda keletin sheteldik bankter men ınvestorlarǵa kóptegen jeńildikter usynylmaq.
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń keńesshisi Erlan Baıdáýlet kelesi jyldan bastap naqty iske kirisetin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna 2025 jylǵa deıin 40 mıllıard dollar ınvestısııa tartylatyndyǵyn, munyń 7-8 mıllıardy ıslam qarjylandyrý júıesi arqyly keletindigin málimdep úlgirdi.
Iske sát, deımiz endeshe.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»