Sultanbet sultan saraıy salyndy

Buǵan deıin Tımýr Smaǵulov bastaǵan jergilikti arheologtar Ertis ózeniniń jaǵasynan HVIII ǵasyrdaǵy áskerı ári memleket qaıratkeri Sultanmuhamed Bahadúr sultannyń ordasy tabylǵanyn habarlaǵan-dy. Arheolog ǵalymnyń aıtýynsha, el ishinde Sultanbet sultan atanǵan Sultanmuhamed baba­myz 1710-1799 jyldar ara­ly­ǵyn­da ómir súrgen. Abylaı han­­nyń nemere aǵasy bolǵany ta­rıh­­tan belgili. Qazaq handyǵy men Reseı pat­sha­ly­ǵy arasynda dıp­­lo­­matııalyq qarym-qatynas or­­na­t­ý­ǵa úlken úles qosqan. Dıp­­­­­lo­­­­ma­tııalyq baǵytta kóp­te­­gen jaz­balar qaldyrypty.

Joń­­­ǵar shap­­­qynshylyǵy kezinde Shań­­­­dy joryqqa Ertis óńirinen 50 myń qol jınap, shaıqasqa attan­dy­ryp­­t­y. 1771 jylǵy sheshýshi shaı­qas­ta Sul­t­anbet sultan uldary­men bir­ge jońǵarlardy oısyrata je­ńed­i. Buǵan deıin ol jóninde tarı­hı derekter az bolsa, búginde bul qu­jat­tarmen dáleldenedi. My­sa­ly, zertteýshi ǵalym Vıtalıı Sırık 50-shaqty arhıv qujatyn tap­qan eken. Orynbor muraǵatynan ta­byl­ǵan 1776 jylǵa tıesili tarıhı quj­at­ta cultan úıi kóldeneńinen 6, al uzyndyǵy 25 metr bolǵan dep jazy­lyp­ty. Ertis ózeni jaǵa­laýyn­da bir­neshe ordasy bolsa, bizdiń óńir mańyndaǵysy cultan araly dep atalypty.

Endi, mine, ótken tarıh betteri qaı­ta ashylǵandaı. Sultan ordasyn qaı­ta jańǵyrtý da qolǵa alyndy. Ony oqý ornynyń «Marǵulan orta­ly­ǵynda» ornalastyrýǵa ıns­tı­týt rektory Altynbek Nuhuly bas­tamashy boldy. Oblys ákimdigi de qoldaý kórsetti. Qalpyna keltirý jumystary arhıvterden tabylǵan sultan ordasynyń túpnusqa jobasy bo­ıyn­sha júrgizilip, úıdiń úlgisi aǵash­­tan salyndy. Igilikti isti tarı­hı tul­ǵa urpaqtarynyń biri Juma­bek Ham­zın basqaratyn «Sul­tanbet sul­tan» qoǵamdyq qory jú­ze­ge asyrdy.

Jumabek Hamzınniń aıtýynsha, Ertis ózeni boıyndaǵy sultannyń qys­taǵy bolǵan aralǵa arnaıy eks­p­e­dı­sııany bastap baryp kelip­ti. Al «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­­­la­ma­sy aıasynda Sultanbet sul­­tan­­nyń ómiri jaıly tarıhı qun­dy­lyqqa jergilikti ǵalymdar qatty qyzy­ǵý­shy­lyq bildiripti. Nátıjesinde orta­lyq­tyń aýmaǵynda sultan orda­sy kóshirmesiniń qury­lysy da aıaq­ta­lyp, saltanatty ashylý rásimi de ótti.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan»

Pavlodar