Ershat Ońǵarov: Islam – bilim men ǵylym joly

– Ershat Aǵybaıuly, Islam Ynty­maq­­tastyǵy Uıy­mynyń kezekti oty­­rysy qazaq elinde ótip, Astana deklarasııasy qabyldandy. Bul basqo­sýdyń basty ereksheligi ǵylym men teh­nologııaǵa arna­lýynda deýge bo­la­dy. Jalpy, uıym men oǵan múshe el­der­diń osy turǵydaǵy áleýe­ti qandaı?

–  Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­mynyń Astanada ótken kezekti otyrysy álemdik arenada qazaq eliniń bedelin arttyra tústi. Bul Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasa­tynyń jemisi dep aıta alamyn. Islam álemi barlyq salany qamtıtyn ora­san zor ekonomıkalyq qýatqa ıe. Sony­men qatar aıryqsha jaǵyrapııalyq orny bar, tabıǵı qazbalary, ken baı­lyq­tary men eńbek resýrstary mol álem. Ekonomıkalyq tájirıbesi, eńbek kúshiniń úılesimdiligi de bıik deńgeıde. Atap aıtsaq, Atlant muhıty men Úndi muhıtyn jalǵaıtyn Sýes kanaly bar Mysyrdyń áleýeti joǵary. Al Parsy shy­ǵanaǵyndaǵy musylman elderi munaı qoryna baı. Munaı ónimderin shy­ǵa­naq arqyly Úndi muhıtyna shyǵarý Arab túbegindegi elderdiń geosaıası ma­ńyzdylyǵyn arttyrady. Desek te, mu­sylman elderi óz múmkindigin tolyq paıdalanyp otyrǵan joq dep oılaı­myn. Elbasy aıtqandaı, ǵylym men teh­no­logııa, ǵylymdy óndiriske engizý tur­ǵy­synan artta qalyp keledi. Osy oraıda Astana deklarasııasynyń mańyzy erekshe.

– Siz ıslamtanýshy retinde Qazaq­stan IYU-ǵa múshe memleketterdiń damýynan ne ala alady, ne bere alady dep oılaısyz?

– Alary da, bereri de az emes. Eń ma­ńyzdy baǵyttyń biri retinde ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy ıntegrasııany aıtar edim. Bul taraptaǵy baılanysqa Qazaqstan osydan 10 jyl buryn úsh satyly halyqaralyq bilim berý júıesin engizgen kezde-aq naqty qadam basqan bolatyn. Búgin osy salada oń nátıjege qol jetkizip otyrmyz. Endigi kezekte ony damytý kerek. Ǵylym jolyn tańdaǵan qanshama jastar musylman elderinde tájirıbeden ótip, ǵylymı dárejelerin qorǵaýda. Al arab memleketteri men Pákis­tannan kelgen mamandar elimizdegi jetekshi oqý oryndarynda atomdyq fızı­ka, ıadrolyq fızıka, nanotehnologııa­ sııaqty salalarda PhD dárejesin qorǵaýda.

Qazaqstan 2013 jyly quramyna 56 el kiretin Islam álemindegi eń bedeldi uıymdardyń biri Halyqaralyq ıslam fıqh akademııasyna (International Islamic Fiqh Academy) tuńǵysh ret múshe boldy. Men sol kúnnen bastap Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Jıdda qalasyndaǵy turaqty ókildigi men Qazaqstan musyl­man­dary dinı basqarmasynyń tóraǵa­sy, Bas múftı Erjan qajy Malǵa­jy­ulynyń usynysy boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan akademııanyń turaqty múshesi bolyp taǵaıyndaldym. 

Bul akademııanyń negizgi maqsaty – musylman elderindegi kóp kóteriletin ǵylym, zań, mádenıet, ıslam kanony, medısına, ekonomıka, ındýstrııa, tehnologııa, aýyl sharýashylyǵy, bıologııa jáne hımııa salalaryndaǵy túıtkildi máselelerdi zerttep, oǵan qatysty biregeı sheshimge pátýalasý. Mysaly, 2013 Saýd Arabııasy koroldiginiń astanasy Rııadta ótken akademııanyń XXI sezinde genetıka, gendik ınjenerııa, adam genomy, Sýkýk (ıslam bankteriniń ónimi), qarjylyq operasııalardaǵy hedj (saqtandyrý), janýardy toqpen uryp, keıin óńeshi men kúre tamyrlaryn kesý arqyly baýyzdaý, ıslam mektepteri (mázhabtary) arasyndaǵy dıalog sııaqty máseleler kóterilip, oń sheshimder qabyldandy. Osy oraıda, Qazaqstannyń musylman elderi arasyndaǵy ǵylymı aınalym kóshine ilesýi IYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy yqpaldastyqty damy­týǵa daıyndyǵy men áleýetiniń joǵary ekendigin aıqyndaıdy. 

Islam ǵylymyna kelsek, barlyq musylman elderindegi bilim ordalary biz úshin jaraı bermeıdi. О́ıtkeni, Qazaqstanda ıslamııattyń ózindik modeli qalyptasqan. Qazaq halqy ǵasyrlar boıy Hanafı mázhaby men Matýrıdı senim mektebin ustanyp keledi. Sondyqtan múftııat IYU elderi ishinen Hanafı mázhaby boıynsha oqytatyn Mysyrdaǵy «ál-Azxar» ýnıversıteti men Túrkııadaǵy «Hasekeı» akademııasynda jastardyń bilimin jetildirýdi, tájirıbe almasýdy qolǵa alǵan. Dinı kadrlar negizinen QMDB-ǵa qarasty «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam ýnıversıtetinde daıyndalady. Ýnıversıtettiń professorlyq-oqytýshylyq quramynda Mysyr elinen kelgen 18 ǵylym doktory dáris beredi. Bul Ortalyq Azııadaǵy teńdesi joq oqý orny. Osy ýnıversıtette IYU quramyndaǵy Ortalyq Azııa elderiniń stýdentterin oqytý arqyly elimiz halyq­aralyq bilim ıntegrasııasyna úles qosý múm­kindigine ıe bola alady.

– Astana deklarasııasy Islam álemi­niń rýhanı silkinisi men jańǵy­rýy­na qanshalyqty negiz bola alady?

– Álem órkenıetine musylman renes­sansynyń qosqan úlesi zor. Sol kezdegi musylmandardan shyqqan ál-Farabı, Ibn Sına, ál-Berýnı men ál-Horezmı sııaqty ǵalymdar qazirgi kezdegi kóp ǵylymnyń atasy ekeni anyq. Alaıda búgingi musylmandardan nege sondaı ataǵy álem jarǵan ǵalymdar shyqpaıdy? Oǵan múmkindik kóp qoı?! Búginge deıin Nobel syılyǵyn uıymǵa múshe elderden eki-aq adam alǵan eken. Olar – mysyrlyq jáne pákistandyq ǵalymdar.

Qasıetti Qurannyń alǵashqy aıattary «oqy, oqy jáne oqy» dep túsip, ǵylym qýýǵa úndeıtini málim. «Sábá» súresiniń 3-aıatyndaǵy: «Ǵaryshtaǵy jáne jerdegi tozańdaı zattyń ózi, onyń odan da usaǵy nemese úlkeniregi bolsyn (atom men onyń elektrondary: neıtron, proton) – barlyǵy da Allaǵa málim kúıde aıqyn kitapta (Láýhýl-mahfýzda saqtalǵan)» degen atom týraly málimet ǵalymdardy izdeniske, zertteýge jeteleıdi. «Ál-Baqara» súresiniń 261-aıaty: «Alla jolynda dúnıe jumsaǵan jandardyń is-áreketi (jerge egilgen) bir tal tuqymynyń mysalyndaı. Sol tuqymnan shyǵatyn jeti masaqtyń árqaısysy júz-júzden dán beredi. О́zi qalaǵan qulynyń saýabyn, Qudaı osylaı eselep arttyrady. Alla – sheksiz Jomart, ári bárin de Bilýshi» dep, bı­daıdyń bir dáninen 7 masaq, ár masaq 100 dán beretindeı jaǵdaıǵa jetki­zip ósirýge bolatynyn ıshara etýde. Búgingi kúnge deıin agromádenıet mun­daı deńgeıge áli qol jetkizgen joq. Osy másele ǵalymdarǵa oı salýy tıis. Sondaı-aq kvanttyq, termoıadrolyq elementterdi óndiriske engizý musylman elderi ǵalymdarynyń enshisine buıyrsa eken degen úmitim bar. 

Memleket basshysy búgingi ıslamdy qaralaýǵa, aqparattyq shabýyldarǵa qarsy tótep berýge, musylmandardyń quqyǵyn taptatpaýǵa qatysty ótkir pikir bildirdi. Sondaı-aq kóp konfessııaly elimizdiń modeli men tájirıbesin IYU elderimen bólisýge daıyn ekenin aıtty.

– Elbasy IYU-nyń aldyńǵy qatarly 15 memleketi birigip, Batys álemimen baılanys ornatý qajet­tili­gi týraly da aıtty. Bul uıym qanshalyqty nátıjeli bolmaq? 

– Iá, Elbasy G20 sekildi aldyńǵy qatarly 15 memlekettiń birigýin usyndy. Qazaqstan 2011 jyly Islam konferensııasy uıymyna tóraǵalyq etken tusta Prezıdentimiz ony IYU dep ataýǵa sebep­shi bolǵan edi. Sol kezdegi aıtqan tyń ıdeıalary búginde IYU áleýetin jańa deńgeıge kótergenine kýá bolyp otyrmyz. Elbasy usynǵan G15 ıdeıasy IYU úshin úlken nátıje beredi dep senemin. 

Islam úmmetine ǵylym men tehnologııa salasyn damytý qajet. Bul úshin Elbasy aıtqandaı, aldyńǵy qatarly Batys elderimen turaqty ári jemisti baılanys ornatylsa IYU elderiniń ilgerileýine, áleýetiniń arta túsýine zor paıdasyn tıgizedi dep sanaımyn. Paıǵambarymyz Muhammedtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Bilim Qytaıda bolsa da izdep baryńdar», degen hadısi, musylman emesterden nemese jerdiń túbinen bolsa da bilim alýdy, ǵylym úırenýdi, tájirıbe almasýdy meńzegen. Jalpy, bul usynys IYU-ǵa múshe elderine, musylmandarǵa oı salýy tıis. Islamdaǵy qarjy júıesi, halal ındýstrııasy kóptegen álem elderiniń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. IYU elderi ıslam ekonomıkalyq uıymdaryn quryp, halyqaralyq ári jergilikti qarjy ortalyqtaryn sharıǵatqa saı damyta bilse, oń nátıje bolady dep sanaımyn. Elimiz EKSPO-ny abyroımen ótkizdi. Álemniń energııa salasyndaǵy ozyq tehnologııalary Astanadaǵy kórmede toǵysty. Ondaǵy jańalyqtar IYU elderin  ǵylymǵa, jańa jetistikterge jeteleri haq. Endi EKSPO-ny aldaǵy jyldary BAÁ ótkizbek. Munaıdyń taýsylý yqtımaldyǵy artqan kezeńde oǵan balamaly energııa kózderin tabý, ony óndiriske engizý IYU-ǵa múshe elderdiń múddesi bolýy kerek dep oılaımyn.

– Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan osy jıynda sóılegen sózinde musylman áleminiń 55 paıyzy saýatsyz dedi. Bul qanshalyqty ras?

– О́kinishke qaraı, bul ras sóz. Erdoǵan bilim salasyna qarjy az bólinetinin aıta kele, keıbir elderdegi jazý-syzý bilmeıtin halyqty meńzegen sııaqty. IýNESKO-nyń resmı málimetine súıensek, Islam áleminiń kóp elderinde saýatsyzdyq deńgeıi joǵary. Onyń kórsetkishin arttyryp otyrǵan Afrıka jáne Ońtústik Azııa elderi dep oılaımyn. Sebebi, Afrıka qurlyǵyndaǵy musylman elderinde saýatsyzdyq kórsetkishi 23 paıyzdan 74 paıyzǵa deıin jetedi. Máselen, musylmandar kóp shoǵyrlanǵan Pákistandaǵy halyq sany 208 mln bolsa, onyń 55,8 paıyzy saýatsyz. Al Bangladeshte bul kórsetkish 56,5 paıyzdy quraıdy. 

TMD elderinde saýatsyzdyq joq­tyń qasy, nebary 0,3-4 paıyz ǵana. Qazaqstan halqynyń saýattylyǵy 97,6 paıyz eken. Alaıda bul elderdegi dinı saýttylyq tómen ekenin aıta ketý kerek. Islamdy ǵylym jolymen emes, syrtqy formaǵa qarap túsiný úrdiske aınalyp barady. Jastar taza ıslamdy betperde etip túbinde jeke múddeni kókseıtinderdiń jeteginde ketpeý úshin dinı saýattylyqty kóterý qajet. Osy maqsatta QMDB 500 ımamnyń basyn qosqan Respýblıkalyq ımamdar forýmyn ótkizip, onda «Qazaqstan musylmandarynyń tuǵyrnamasy» jáne «Hanafı mázhaby men Matýrıdı senim mektebi – Qazaqstandaǵy ıslamnyń dástúr­li joly» atty tujyrymdy qujat­tar qabyldady. Bul qujattarǵa Orta­lyq Azııa elderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. О́ıtkeni, Hanafı mázhaby olarǵa da ortaq. Demek, bul qadamdar Qazaq­stan­men kórshiles IYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy yntymaqtastyqqa, dinı saýattylyqty kóterýge septigin tıgizedi dep senemin.

Áńgimelesken  Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»