3 qazanda Raıner Vaıss, Barrı Barısh jáne Kıp Torn esimdi ǵalymdar LIGO detektory arqyly gravıtasııalyq tolqyndardy anyqtaǵany úshin Nobel syılyǵyn ıelendi. Ǵylymı jańalyq 2015 jyly qyrkúıek aıynda ashylǵan, alaıda ǵalymdar ony resmı túrde 2016 jylǵy aqpanda habarlady.
Bizdi qorshaǵan keńistik pen ýaqytty koordınattar jelisi dep qarastyrsaq, gravıtasııalyq tolqyn – jeli arqyly tarap, oǵan qarsy áreket etýshi kúsh. Dálirek túsiný úshin jer silkinisimen salystyrýǵa bolady. О́zińizdi qalada ómir súresiz dep elestetińiz. Onda úıler, aǵashtar jáne taǵy basqa zattar bar. Olardy «markerler» dep ataıyq. Jaqyn aýmaqta iri jer silkinisi bolǵan kezde dúmpýler qalaǵa deıin jetedi. Nátıjesinde qozǵalyssyz turǵan «markerler» de qozǵalady. Mine, osy qozǵalystar gravıtasııalyq tolqyndar, al «markerler» - keńistik pen ýaqyt dep atalady.
Ǵaryshta eki qara qurdym soqtyqqan kezde gravıtasııa qatty kúshpen kúrkireıdi. Biraq Jerge jetkenshe ol jańǵyryqqa aınalady. LIGO tirkegen tolqyndardyń biri 0.7 attometrdy qurady. Salystyrmaly túrde aıtsaq, bul atomnan da kishkentaı.
Nege ǵalymdar uzaq ýaqyt boıy gravıtasııalyq tolqyndardy tirkeı almady?Bul baǵyttaǵy zertteýler soǵys aıaqtalǵannan keıin bastaldy. Bastapqyda bundaı tolqyndardy tirkeýge qýaty jetpeıtin qurylǵylar qoldanǵan. Ýaqyt óte kele lazerli tehnologııalar qoldanyla bastady. Osy tehnologııalardyń damýy arqasynda qarsy áreket etýshi kúshtiń, ıaǵnı gravıtasııalyq tolqynnyń, geometrııasyn baqylaý múmkindigi týdy. Osydan 30-40 jyl buryn ǵalymdar bilimderiniń joǵary deńgeıine qaramastan qajetti tehnıkanyń kómeginsiz durys nátıjege qol jetkize almady.
Tolqyndardyń tabylýy fızıka ǵylymyna nesimen mańyzdy?Júz jyldaı buryn Albert Eınshteın gravıtasııalyq tolqynnyń bar ekendigin boljap ketken edi. Bul tolqyndar týraly aqparattyń bolmaýy ǵylymnyń damýyn tejedi deýge bolady. Al endi zamanaýı fızıka teorııasyna jańa beles baǵynyp, sońǵy 100 jyl ishindegi eleýli jańalyq ashyldy.
Bul jańalyqty ashýǵa myńdaǵan adam qyzmet etti. Al syılyq eń kórnekti azamattarǵa tabystaldy. Vaıss pen Torn gravıtasııalyq tolqyndardy 1970 jyldan bastap zerttep keldi. Al Barısh jobaǵa 1994 jyly kirisip, detektorlardyń qýatyn arttyrýdyń jolyn nusqady.
Gravıtasııalyq tolqyndardy tirkeýdiń tájirıbelik qajettiligi bar. Tehnologııalardyń damýy arqyly gravıtasııalyq astronomııa tereńirek zertteletin bolady. Iаǵnı, Ǵalamshardaǵy joǵaryenergııalyq qubylystar baqylaýǵa alynyp, ǵylymı ashýlar bolady. Ázirge tek tolqyndardy tirkeýge qol jetkizip, saparymyzdyń basynda turmyz.
Aıgúl ShERNIIаZ,
«Egemen Qazaqstan»