Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy ómirsheń de ózekti máseleni kún tártibine qoıyp otyr. Sóz joq, «Týǵan jer» baǵdarlamasy – ultty uıystyratyn taǵy bir tyń usynys. Onyń ón boıynan naǵyz patrıottyq tárbıeniń rýhy seziledi.
«Qazaq «Týǵan jerge týyńdy tik» dep beker aıtpaǵan. Patrıotızm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastalady.
Týǵan jer – árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasıetti mekeni, talaı jannyń ómir-baqı turatyn ólkesi. Ony qaıda júrse de júreginiń túbinde áldılep ótpeıtin jan balasy bolmaıdy. Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri.
Basqa aımaqtarǵa kóship ketse de týǵan jerlerin umytpaı, oǵan qamqorlyq jasaǵysy kelgen kásipkerlerdi, sheneýnikterdi, zııaly qaýym ókilderi men jastardy uıymdastyryp, qoldaý kerek. Bul – qalypty jáne shynaıy patrıottyq sezim, ol árkimde bolýy múmkin.
Jergilikti bılik «Týǵan jer» baǵdarlamasyn jınaqylyqpen jáne júıelilikpen qolǵa alýǵa tıis. Úrdisti muqııat oılastyryp, halyqqa durys túsindirý qajet. Týǵan jerine kómek jasaǵan jandardy qoldap, qurmetteýdiń túrli joldaryn tabý kerek...» – dep atap kórsetti N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda.
Jalpy, baǵdarlamalyq maqalany naqtyly qazaq halqy úshin, onyń atamekeni aýyldar úshin jazylǵan desek te artyq emes. Bul – mazmuny tereń, aýqymy óte keń, ult rýhanııatyn HHI ǵasyrdyń bıigine shyǵaratyn úlken baǵdarlamalyq qujat. Ol týǵan eli men jeriniń taǵdyryna jany alań árbir azamatty beı-jaı qaldyrmaıdy dep bilemin.
Meniń týǵan jerim – Nura óńiri. Nura – meniń kindik qanym tamyp, týyp-ósken jerim. Týǵan jerim – meniń maqtanyshym, búginim men keleshegim. Qorǵanym da, barym da, asylym da osy – qara Nura. Men oǵan máńgi qaryzdarmyn. О́mirdiń qaı belesine kóterilsem de, qazaq baıtaǵynyń qaı qıyrynda júrsem de týǵan jerimdi bir sát jadymnan shyǵarǵan emespin. Jıi at basyn buryp, tynys-tirshiligimen habardar bolyp otyramyn. Túrli sán-saltanat, jıyn-toılarynan qalmaýǵa tyrysamyn. Qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı, qal-qaderimshe kómek qolyn sozýǵa umtylyp turamyn, muny ózimniń perzenttik paryzym sanaımyn. Kezindegi Nura ózenin synaptan tazartý jónindegi jobam da el qamyn erteden oılaýdan týyndaǵan edi. Onda biz elimizdiń iri ózenderiniń biri – Nuranyń lastanýy tek ósimdikter men janýarlar ǵana emes, adamdar úshin de asa qaýipti ekenin ǵylymı turǵyda dáleldep bergen edik. Osyndaı azdy-kópti eńbegimizdi, iske degen janashyrlyǵymyzdy eskerdi me, qaısybir jyly jerlesterim maǵan «Nura aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn ystyq yqylaspen tabystaǵan edi. Ol maǵan bir jaǵynan erekshe mereı, mártebe bolsa, ekinshi jaǵynan qosymsha jaýapkershilik júkteıdi.
Osy rette, Elbasynyń rýhanı jańǵyrý oraıyndaǵy maqalasyn oqı otyryp, týǵan jerim týraly tolǵanǵym keledi. Onyń ishinde, adamzat úshin asa mańyzdy qorshaǵan ortany qalypty saqtaý, bir sózben aıtqanda, qyzmettik, ǵalymdyq órisime baılanysty, ekologııalyq salamattylyq jóninde oı bólissem be deımin.
Ekologııa máselesi qazirgi tańda óndiristi óńirdiń kez kelgen turǵynyn tolǵandyrady. Ekologııalyq qaýipsizdik – tabıǵı ekologııalyq júıeniń turaqty damýy men negizi saqtalýyna jáne keńeıýine kepil bolyp tabylatyn ulttyq qaýipsizdiktiń quramdas bóligi. Qaraǵandy oblysynyń qorshaǵan ortaǵa áser etý jóninen ózindik ereksheligi bar. Respýblıkanyń birde-bir oblysy dál biz tárizdi tehnogendik aýyrtpalyqtyń zardabyn tartyp otyrǵan joq. Taý-ken metallýrgııasy, ken shyǵarý, shyǵarylǵan kendi óńdeý, jylý energetıkasy jáne taǵy basqalary oblys ónerkásibiniń jetekshi salalary bolyp tabylady. О́nerkásip keshenderi ózderiniń jumys isteýi barysynda oblystyń ekologııalyq ahýalyna tehnogendik áserin tıgizýde. О́ńirdiń ekologııalyq jaǵdaıynyń ýshyǵýyna «Baıqońyr» kesheni, «Saryshaǵan» áskerı zymyrandar polıgonynyń jumys isteýi, sondaı-aq Semeı ıadrolyq synaq alańynyń uzaq jyldardaǵy saldary erekshe zardabyn tıgizýde, onyń bári jan-jaqty zerttep, baǵa berýdi talap etedi.
Qaraǵandy oblysy – Qazaqstandaǵy ekologııalyq jaǵynan eń lastanǵan, ónerkəsiptik óndiris oryndary kóp shoǵyrlanǵan iri ónerkəsip ortalyǵy. Bul óńirdegi óndirgish kúshterdiń damý barysy kóptegen jyldardan beri ekologııalyq zardaptar eskerilmeı iske asyryldy. Sonyń saldarynan oblystyń atmosferalyq aýasy buzyldy. Məselen, turaqty kózderden atmosferaǵa taraıtyn las zattar jylyna bir mıllıon tonnadan asady. Al bul jalpy respýblıkadaǵy barlyq qaldyqtardyń úshten biri degen sóz. Negizgi lastaýshy kózder Temirtaýda, Jezqazǵanda, Balqashta, sol sııaqty Qaraǵandydaǵy energetıkalyq kəsiporyndardyń ózi jylyna 96,2 myń tonna lastandyratyn qospa taratady eken.
Qala mańyna ornalasqan GRES-1, №3 JEO jəne Qarajal JEO-nyń kúli men tútini burqyrap mazany alýda, sol sııaqty, Aqjal baıytý fabrıkasynyń, Qaıraqty, Jambyl, Qaraǵaıly Aqshataý kenishteriniń qaldyqtary da burqyrap, jelge ushyp jatyr. Bularda qaýiptiligi 1-3-shi synypty qorǵasyn, myrysh, berılıı, vısmýt jáne radıonýklıdti flotasııa qaldyqtary kóp. Tozańdanyp aspanǵa ushýdyń saldarynan mundaı zattar mańaıyn da shańdatyp jiberedi. Buǵan qosa, atmosferalyq aýany avtokólikter de lastandyryp, odan shyǵatyn tastandy qaldyqtar jylyna júzdegen myń tonna kóleminde zııandy zattar taratsa, onyń ishinde 200-ge jýyq ártúrli qospa bar ekendigi anyqtalǵany barshaǵa málim.
Búgingi tańda sý resýrstaryn qorǵap, utymdy paıdalanýda da problema kóp. Oblystyń jalpy jyldyq sý resýrsy 3,4 mlrd tekshe metrge jýyqtaıdy. Onyń jyl saıyn 2-2,3 mıllıard tekshe metri paıdalanylady. Negizgi sý kózderi Nura ózeni, onyń Sherýbaı-Nura jəne Soqyr quımalary, Ertis-Qaraǵandy kanaly, Qarakeńgir jəne Jezdi ózenderi, Balqash kóli bolyp tabylady.
Oblystaǵy jer resýrstary da qıyn jaǵdaıda. 854 myń gektardaı jer azyp-tozǵan, jel erozııasyna ushyraǵan. Onyń basty sebebiniń biri – jerdi qorǵaıtyn orman alqaptarynyń qanaǵattanǵysyz jaǵdaıy. Jer resýrstaryn ǵana emes, jalpy qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizetin negizgi lastaný kózderiniń biri – kásiporyndardyń óndiristik qyzmeti úderisinde jáne turǵyndardyń turmys-tirshiliginde paıda bolǵan qaldyqtar. Oblysta turmystyq qatty qaldyqtardyń óte kóp bolýy da biraz problemalar týǵyzýda. Sonymen qatar qorshaǵan orta men adam densaýlyǵyna yqpal etetin problemanyń biri – qazylyp, ken óndirilip alynǵan soń qalyp ketken, jabylmaı aýzy ashyq qalǵan radıasııalyq qaýipti ken oryndary men karerler máselesi.
Qazirgi kezde ıgerilip otyrǵan mıneraldy shıkizat kózi óte kóp. Solardyń ishindegi eń mańyzdylary mys, temir, marganes, polımetaldar, volfram, molıbden, vanadıı jáne qurylys materıaldary. О́lkeniń mys kenderi kembrııge deıingi zamannan bastap, keıingi paleozoıdyń perm dáýirine deıin jınalǵan taý jynystarymen baılanysty.
Búgingi tańda sanaly tirshilik ıelerin ǵalamdyq deńgeıde alańdatatyn ózekti jaıttyń biri – qorshaǵan ortany qorǵaý máselesi. Adamdardyń salǵyrttyǵy men beıqamdyǵynan bastaý alǵan ekologııalyq kúrdeli ahýaldy tabıǵı qalpyna qaıyra túsirý osy saladaǵy ǵalymdar men mamandardy sońǵy jyldary tereń tolǵandyryp keledi. О́ndiristiń damýy men ónerkəsip oryndarynyń ulǵaıýy, tehnıkany paıdalanýshylar sanynyń ósýi sekildi órkenıet úrdisimen úndes sharýalar, ekinshi jaǵynan, tabıǵatty tamyljyǵan taza kúıde qaldyrýǵa keri áserin tıgizýde. Nura ózeniniń sýyn Qaraǵandy jáne Temirtaýdan quıylatyn ónerkásip sarqyndylarynan keshendi túrde tazartý qajet. Ǵalymdardyń zertteýlerine qaraǵanda, Nura ózeniniń tabanynda myńdaǵan tonna synap qaldyqtary shógip jatyr. Buǵan kináli dep «Karbıd» AQ, «ArselorMıttal Temirtaý» AQ dep ashyq aıta alamyz.
О́ndiristi ólkemizde osyndaı oıdy onǵa, sanany sanǵa bóletin salmaqty əri túıindi sharýalardy ońtaıly sheshýde júzege asyrylyp jatqan sharalardyń bar ekeni de kúmənsiz. Búginde bul problema ishinara «QR Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Qaraǵandy oblystary jáne Astana qalasynyń turaqty damýy úshin qorshaǵan ortany jaqsartý» atty Úkimet jobasy kóleminde sheshilýde.
Qazirgi ýaqytta Qaraǵandy oblysynda ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýdan buryn ekologııalyq saldaryn eskermesten, tabıǵı resýrstardy beı-bereket paıdalanýdan týyndaǵan kúrdeli ekologııalyq ahýal oryn alyp otyr. Osyǵan baılanysty ekologııalyq qaýipsizdik óte mańyzdy jáne ol úshin qorshaǵan ortaǵa barynsha antropogendik áser etý saldarynan jeke tulǵany, qoǵamdy jáne memleketti qorǵaýdy qamtamasyz etetin keshendi sharalardy turaqty túrde iske asyrý qajet.
Ekologııa – adamdardyń baqytty ómir jolynda ózin qorshaǵan tabıǵı, rýhanı ortamen jarastyqty qarym-qatynas jasaı bilýi. Endeshe, ol barsha tirshilik áreketterdiń bárin biriktiredi. Qorek aıyrý jolynda qalaı qol qýsyryp otyra almaıtyn bolsaq, ekologııalyq úılesim jolynda da dál solaı qarekettengen lázim. Saý-salamat tirshilik jolyndaǵy maıdanǵa otbasynan bastap kúlli adamzatqa deıingi uıym, birlestiktiń bári de atsalysýǵa tıisti. Sonda ǵana ekologııalyq jarasym jolyndaǵy kúres áleýmettik ádilettilik jolyndaǵy kúreske aınalady. О́z densaýlyǵyńdy kútýden bastap, aımaq, el men jerdiń tynyshtyǵyn qamtamasyz etýge deıingi jarastyqtyń bárin qamtıtyn bul kúres maıdanynda árbir adam sheshýshi qyzmet atqarýǵa tıis.
Damýdyń dińgegi – rýhanı baılyqtar. Degenmen, qorshaǵan orta, tabıǵı jaratylystyń da jańaryp, jańǵyryp otyrǵany abzal. Qazirgi tańda dúnıejúziniń kóptegen elderi jasyl ekonomıka qaǵıdasyn qabyldaǵan. Soǵan oraı, 2013 jyldyń 1 maýsymynda Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» ótý Tujyrymdamasy jónindegi Jarlyqqa qol qoıdy. Jasyl ekonomıka – ekonomıkalyq teorııadaǵy jańa baǵyttardyń biri. Ol tabıǵı resýrstardy «tabıǵı kapıtal» retinde qarastyrady. Mine, bul turǵyda da oılastyrar, atqarylar jumystar jetkilikti. Iаǵnı, rýhanı jańǵyrý men bıosfera jańǵyrýy qatar júrgiziletin jumys.
Elimizde asa tabysty ótken halyqaralyq EKSPO-2017 mamandandyrylǵan kórmesiniń bir bóligi «Jasyl ekonomıkaǵa», qorshaǵan ortany qorǵaýǵa arnalǵany da tegin bolmasa kerek. Bul baǵyttaǵy Elbasymyzdyń tyń oılary barsha qazaqstandyqtardy jigerlendirip, osy ıdeıany iske asyrý úshin barynsha talpynys jasaýǵa serpin beredi.
Meniń uzaq jylǵy ekologııa salasyn zertteýimniń, jıǵan tájirıbelerimniń nátıjesinde 2013-2016 jyldary «Ekologııanyń rýhanı órisi» atty monografııa kitap bolyp jaryqqa shyqty. Osy zertteý eńbekte ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵuryp, tabıǵatty qorǵaý, el men jerdiń tarıhy men taǵdyry, Otandy súıý, jas urpaqqa patrıottyq tárbıe berý máseleleri tegis qamtyldy. Bul – meniń týǵan jerge, Elimiz ben Otanymyzǵa degen tamshydaı bolsyn qosqan úlesim dep bilemin.
Qaıyrjan BEKIShEV, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń professory