Saǵyntaev kıik týraly depýtattyq saýalǵa jaýap berdi

Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda senator Murat Bahtııaruly Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, Qazaqstandaǵy ań men qustyń azaıyp bara jatqanyna baılanysty dabyl kótergen edi. Sonyń ishinde depýtat «Resmı málimetke súıensek, jerimizde mekendeıtin ań men qustyń 300-den astam túri tolyq joıylyp ketý qaýpiniń aldynda tur. 2015 jylmen salystyrǵanda, 2016 jyldyń kókteminde Qazaqstandaǵy qustar sany 2 mıllıonǵa kemip ketken. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti 2017 jylǵy 16 aqpan men 14 maýsym aralyǵynda kóktemgi ań-qus aýlaý maýsymyna tyıym saldy», deı kelip, oǵan ańshylyq jasaý maqsatymen qurylǵan sharýashylyqtardyń qarsy shyqqanyn jetkizedi.

Depýtat sońǵy birneshe jyl kóleminde elimizde 300-deı ańshylyq sharýashylyǵy qurylǵanyn aıtyp, paıda tappasa osynshama sharýashylyq qurylmas edi deıdi. Demek mıllıondaǵan kıiktiń joǵalyp jatqany osylardyń áreketi ekeni aıdan anyq degen oı túıedi. «1991-1999 jyldar aralyǵynda eldegi 1 mln 200 myń kıiktiń 150 myńy ǵana qalǵan. Al 2003 jyly Qazaqstandaǵy kıikterdiń sany nebári 21 myń ǵana bolǵan. Erke kıik­terge qatysty mundaı qylmys tek qas­kóı adamdardyń qolymen jasalǵan deýge negiz bar», deıdi ol. Úkimettiń kıik aýlaýǵa tyıym salǵanyna qaramastan, zańnamalar óreskel buzylyp, qarda júretin tehnıkany, avtoquraldardy paıdalaný arqyly zańsyz ań aýlaý júıeli jáne údemeli sıpat alýda. Mysaly, Batys Qazaqstan oblysy prokýrorynyń málimeti boıynsha, osy aımaqta 2014-2016 jyldar ishinde osy sanattaǵy qylmystyń sany 5 ese ósken, alynǵan kıik ushasy 4 ese ósken, múıizi 8 esege artqan.

Keltirilgen zııan 423 mln teńgeni quraǵan. Al elimiz boıynsha 2013-2016 jyldar aralyǵynda 312 kıik atý faktisi tirkelip, 1397 kıik ushasy, 6285 múıizi tárkilengenin jetkize kelip, saýalynyń qorytyndysynda M.Bahtııaruly «yqylym zamannan beri qazaqtyń uly dalasyn mekendegen kıeli kıik tuqymy sońǵy jıyrma shaqty jyl ishinde jer betinen joıylyp ketýdiń aldynda tur», dep Premer-Mınıstr Ba­qyt­jan Saǵyntaevqa «bul másele dereý já­ne túbegeıli sharalar qabyldaýdy qajet etedi. Kıikterdi saqtaý jáne olardyń sanyn kóbeıtý máselesi boıynsha elimizde «Kıikterdi qorǵaý» jospary jasalýy tıis jáne bul máseleni sheshýge memleket, qoǵam atsalysýy kerek dep sanaımyz», degen usynys aıtady. Bul saýaldy qoldap M.Baqtııarulynan basqa birqatar senatorlar qol qoıǵan edi. 

Osy saýalǵa Úkimet basshysy B.Saǵyn­ta­ev­tan tómendegideı jaýap keldi. Jaý­apta: «Sizderdiń kıikterdi saqtaýǵa jáne sanyn kóbeıtýge, «Kıikterdi qorǵaý» is-sharalar josparyn ázirleýge jáne osy máseleni sheshýge memleket pen qoǵamnyń belsendi qatysýyna qatysty depýtattyq saýaldaryńyzdy qarap, mynany habarlaı­myn. Qazirgi kezde kıikterdi qorǵaý úshin respýblıkada AShM Orman sha­rýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ko­mıtetiniń «Ohotzooprom» О́B» RMQK ju­mys isteıdi. Onyń kıikterdi jáne bas­qa da janýarlar túrlerin qorǵaýmen aına­lysatyn Astana, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Oral qalalarynda ornalasqan tórt óńirlik fılıaly bar. «Ohotzooprom» О́B» RMQK-niń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý jáne brakonerlikpen tıimdi kúres júrgizýdi uıymdastyrý maq­satynda 2016-2017 jyldary ǵana 81 bir­lik jol talǵamaıtyn avtokólik satyp alyn­dy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jyl saıyn kıikterdi saqtaýǵa jáne bra­ko­nerlikpen kúresýge baǵyttalǵan sha­ra­lar ázirleý maqsatynda, sondaı-aq múddeli memlekettik organdarmen (IIM, BP, UQK, Qarjymın) birlesken qyz­met­ti úılestirip otyrý úshin jumys babyn­da­ǵy keńester ótkizip turady. Kıikterdi saq­­taý isinde qoǵamdyq uıymdar da aý­qym­dy jumystar atqarýda. Máselen, Qazaqstan bıoártúrlilikti saqtaý assosıa­sııa­­sy (budan ári – QBSA) AShM Orman sha­rýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ko­mı­tetimen, Qarjy mınıstrliginiń Mem­le­kettik kirister komıtetimen jáne UQK Shekara qyzmetimen birlesip, res­pýb­lıka shekarasynda kıikter múıizin zań­syz alyp ótýdi anyqtaý úshin iz kesetin ıt­ter jattyqtyrý jumysyn júrgizdi. Úıretilgen ıtterdiń alǵashqy toby Qa­zaqstannyń keden organdaryna berilip, ju­mysqa kirisip te ketti. Al qazir UQK She­kara qyzmetine berý úshin ıtterdiń ekin­shi toby daıyndyqtan ótýde.

Qazirgi kez­de QBSA Kaspıı qubyr konsor­sı­ýmymen birlesip, janýarlardyń qonys aýdarýyna turaqty monıtorıng júrgizý jáne qorǵaý is-sharalaryn júzege asyrý úshin Jaıyq jáne Ústirt taralymdary kıikterine 30 spýtnıktik radıosham (qarǵybaý) ornatý jumystaryn júr­gizýde. Spýtnıktik shamdardy paıda­lanyp kıi­kterge monıtorıng júrgizý teh­no­lo­gııasy respýblıkada 2009 jyldan be­ri júrgizilip keledi. Osy ýaqyt ishin­de kı­­ikterge 140-tan astam spýtnıktik qar­ǵy­­­baýlar taǵyldy, olar kıikterdi qor­ǵaý­­­dy uıymdastyrý sharalaryn jedel qa­­byldaýǵa múmkindik beredi. Osynyń ná­tı­­jesinde kıikter sany 2009 jylǵy 81,0 myń birlikten 2015 jyly 295,4 myń bir­lik­ke deıin kóbeıdi. 

Kıikter sanyna keri áser etetin fak­tor­­lardyń taǵy biri juqpaly aýrýlar bo­lyp tabylady. Jabaıy janýarlar ta­ra­lymyndaǵy juqpaly aýrýlar dúm­pý­leri óziniń epızootııalyq áleýetine, keıde tym joǵary dárejedegi ajal qushtyrý koeffısıentine, emdeý men aldyn alýdaǵy problemalarǵa jáne basqa da boljap bolmaıtyn zardaptarǵa baılanysty eleýli qıyndyqtardy týǵyzýda. Betpaqdala taralymy kıikteriniń 2015 jyly pasterellezden jappaı qyrylýy kı­ikterdi aýrýlardan qorǵaý jóninde ǵy­lymı negizdelgen sharalar qabyldaýǵa sh­a­qyryp, úreıli dabyl boldy.

Kıikterdi saq­taýdy ǵylymı turǵyda qamtamasyz etý olardyń taralymyna áser etetin bar­lyq faktorlardy qamtı otyryp, keshen­di zertteýler júrgizý boıynsha ǵy­lymı baǵdarlama ázirleý jáne iske asyrý arqyly ǵana múmkin bolmaq. Qazirgi kez­de AShM Bilim jáne ǵylym mı­nı­str­liginiń Bıologııalyq qaýipsizdik prob­lemalary ǵylymı-zertteý ınstıtý­tymen (BQPǴZI) birlesip, kıikterdi saq­taý boıynsha 2018-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan ǵylymı baǵdarlama ázirledi, ony Jo­ǵarǵy ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııa­­­nyń kezekti otyrysynda qaraý jos­par­­lanyp otyr. Budan basqa AShM Or­man sharýashylyǵy jáne janýarlar dú­nı­esi komıtetiniń usynysy boıynsha kı­ik­terdiń jappaı qyrylýynyń aldyn alý maq­satynda Betpaqdala jáne Jaıyq ta­r­a­­lymdarynyń kıikteri tóldeıtin oryn­dar­da monıtorıngtik is-sharalar sheń­berinde ósimdikterdi, topyraqty, sý­d­y jáne aýany zertteý jáne taldaý júr­gizilýde. Bul is-sharalarǵa Zoologııa ıns­­tıtýty jáne BQPǴZI ókilderi, «Ohot­zooprom» О́B» RMQK, QBSA jáne Ulyb­rı­tanııa men Germanııadan kelgen ha­lyq­aralyq sarapshylar qatysýda. Osy­laı­sha Úkimet turaqty túrde bul má­se­le­ler boıynsha qajetti sharalar qol­da­nýda», delingen jaýapta. 

Daıyndaǵan Jaqsybaı SAMRAT,  «Egemen Qazaqstan»