Sonadaıdan jalǵyz ulyn soldatqa jiberip, sonyń jolyn tosyp otyrǵan aqsaqaldaı bolyp Saýysqandyqtyń sulbasy kórinedi. Jaqyndap baryp qarasańyz, bujyr-bujyr bolǵan qara tas shynynda da qarııanyń beınesin kóz aldyńyzǵa ákeler edi.
Taǵdyrdyń teperishi betin ájimmen aıamaı aıǵyzdaǵan, dalanyń doly jeli júzin ot qarpyǵandaı qap-qara qylyp jibergen, bıik bolsa da, eńsesi eńkish tartqan, ómirdiń daýyly men jaýynyna ábden kóndikse de, myltyq asynyp ketken jalǵyzynyń tileýin tilep, aman oralýyn Jaratqannan jalbaryna surap jatqandaı.
Saýysqandyq – qazynaly qart. Eteginde yqylym zamanda ómir súrgen babalardyń izi saırap jatyr. Ony bizdiń zamanymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqta salynǵan tańbaly tastardan aıqyn kóresiz. Tas jáne qola dáýirinde qashalǵan tańbalardyń bútin kúıinde bizge jetkeniniń ózi adamdy tań qaldyrady. О́rkenıettiń órkeshine jarmaspaq túgil, adamı zatyńyzdyń endi qalyptasyp jatqan tusynda Uly Dalada ómir súrgen babalardyń myna bizge qaldyrǵan qoltańbasy ǵoı bul. Qoltańba qaltarysta qalyp qoımaýy qajet. Ol – amanat. Al amanatqa qııanat júrmese kerek. Sonymen biz bu joly Qarataýdyń ishin sharlap júrmiz...
Kitán ushqan
Jańaqorǵan aýdanynyń Talap aýyly Qarataýdyń qoltyǵynda jatyr. Irgedegi sý qoımasyn aınalyp ótip, jonǵa shyqsańyz, arǵy jaǵy taý. Qyz burymyndaı shubatylyp aǵyp jatqan Besaryq ózenin belinen olaı bir, bylaı bir basyp kelemiz. Sol qaptalda Búrkittiń saıy qaldy. Saı úsh taýdyń ortasynda ornalasqan. Shamamen, qozyjaıylymdyq jerdi alady. Osy arada búrkit erkin qalyqtap ushqannan soń jergilikti jurt solaı atap ketken. Oń jaǵymyzdaǵy – Tarsaı. Odan ári ótseńiz, Aqmyrzanyń qystaýy bar. Aıtpaqshy, 1978 jyly álgi qystaýǵa Tájikstannan bir qazaqtar kelipti. Aıtýlarynsha, atalary qýǵyn-súrginge ushyrap, baıtal túgil bas qaıǵy bolyp údere kóshkende osy jerge bar altyndaryn kómip, tastap ketipti. Bu dúnıemen qoshtasyp bara jatqanynda qarııa balalaryna osy oqıǵany aıtypty. Dál sol kezde jańaǵy sý qoımasynyń qurylysy júrip jatyr eken. Búkil aýyl jer qazatyn traktordy aldyna salyp alyp, qystaýǵa barady. Qoparyp qazady. Altyn turmaq, baqyr da tabylmapty. Ásili, atalary aıtqan tusty durys túsinbegen ǵoı. Áıtpese baqıǵa keter kisige ótirik aıtyp ne kerek?
Tip-tik, jaqpar taýdyń kóz ushyndaǵy anaý úńgirdi «Kempir ólgen» dep ataıdy. Asharshylyq zamanynda taýdyń ishinde bıdaı ósken eken. Ony estip jan-jaqtan adamdar kele bastaǵan. Biraq kóbi jolda qyrylǵan. Sondaı bir top adam Kentaý jaǵynan shyǵypty deıdi. Jolda barlyǵy qyrylyp, jalǵyz kempir jetipti. Degenmen onyń ózi jaqpar taýdan tómen túsetin jol tappaı, aqyrynda jańaǵy úńgirge kelip jyǵylyp, sol arada jan tásilim qylypty. Sodan beri «Kempir ólgen» atalady bul ara. Bıdaılyqqa jetkender de bolypty. Jetkenin qaıteıik, shıki bıdaı ash ózekterine túsip, toqshylyqty da kótere almaı qyrylyp ketkenderdiń betin talaı adam taspen japqan eken. Nebir zulmat, nebir qııamet zamandardyń kýási ǵoı bul Qarataý.
Túıede kele jatqandaı teńselip otyryp «Kitán ushqan» deıtin jerge jettik. Shyńyna qarasań, basyńdaǵy qalpaǵyń túspese de, qısaıyp qalatyndaı. Quzdy qaptaldap qos qyran qalyqtaı ushady. Shańqyldaǵan daýysy jartasqa baryp soǵylyp, qulaǵymyzǵa anyq jetedi. Bul mańda búrkittiń uıasy baryn osydan-aq bilýge bolady. «Kitán ushqan» oqıǵasynyń da tikeleı búrkitke qatysy bar. Endi sony baıan eteıik.
Bul jaǵdaıdyń el arasynda eki nusqasy bar. Retimen aıtqanda, bylaı óriledi. Erte zamanda Mútán degen kisiniń Kitán degen balasy bolypty. О́zi ańshy, saıatshy, ánshiligi bar, at pen qusty qatar baptaǵan seri jigit bolǵanǵa uqsaıdy.
Qarataýdyń ishin erkin kezip, qalaǵan ańyn alyp, saýyq-saıranyn quryp, jalǵandy jalpaǵynan basyp, jaıqalyp ómir súrip júrgeninde bir baıdyń qyzyna ǵashyq bolyp qalady ǵoı. Sodan kóńili ketken sulýdy aıttyryp barsa, baı bir shart qoıady. «Myqty ańshy, soıqan saıatshy bolsań, maǵan qandybalaq búrkittiń bir balapanyn ákep ber» degenge saıady sharttyń syńaıy. Kitánińiz qasyna kisi ertpeı, jolǵa jalǵyz ketipti. Myna shyńda búrkittiń uıasy baryn bilipti. Taýǵa tike shyǵaıyn dese, tabany turaqtar emes. Aıaǵynyń tumsyǵyn tirer bir budyr tappaı qınalǵan soń, taýdy aınalyp kelip, jelkesinen túspekke nıet qylady. Jaıdaq jermen bıiktiń arǵy basynan shyǵady. Úlken qara tasqa qyl arqanyn baılap, ekinshi ushyn beline bekitip, tómen qaraı quldılap-aq kele jatady. Sóıtse, tasyrlaǵan tastan sekem alyp búrkit uıasynan ushyp shyǵypty. Uıasyna adam balasynyń kele jatqanynan qaýip alypty. Qaýiptenipti de, balapandaryn qorǵamaq bop tyrnaǵyn Kitánǵa salypty. Onymen qoımaı, qanatymen birneshe ret qaǵyp ótipti. Búrkittiń shabýylynan qorǵanbaq bolǵan ańshy qolyn sermep jatqanda aıaǵy taıyp ketedi. Solaısha, jartasqa soǵylyp, aýada arqanǵa asylyp qalady. Arqanyńyz ábden tasqa qajalyp, aqyrynda úziledi. Qus bıiktiginen qulaǵan Kitán solaısha mert bolypty.
Ekinshi áńgimeniń jelisi júırik atqa baılanysty. Kitánniń sán-saltanatymen minip júretin bir sáıgúligi bolypty. Kúnderdiń bir kúni bolǵanda jańaǵy tulpar qoldy bolady. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı atyn ábden izdeıdi. Tappaıdy. Uzynqulaqtan «atyńnyń deregin myna baı biledi», degen áńgime jetedi. Baıǵa barsa, rasynda da biledi eken. «Onda aıtyńyz» demeı me, Kitán? Baı bir shartym bar deıdi de, búrkittiń balapanyn ákep ber dep talap qoıady. Oqıǵanyń ári qaraıǵy jelisi birdeı. Búrkittiń balapanyn almaq bolyp júrgende ózi qaza bolady.
Kitánniń keshikkeninen sekem alǵan aǵaıyndary artynan izdep shyǵypty. Osy quzdyń tusyna kelgende saıatshy jigittiń óli denesin taýyp alady. Birazdan beri dalada jatyp qalǵan deneni aýyldaryna ákete almaı, taýdyń etegine jerlepti. Sodan beri halyq bul jerdi «Kitán ushqan» dep atap ketipti.
Dúnıe hám dıirmen
«Tarıhta árkim ártúrli jaǵdaımen qalady ǵoı. Mysaly, myna oqıǵa arqyly el Kitán degen esimdi eshqashan umytpaıdy. Ańyzy da ǵasyr men ǵasyrdyń arasyn jalǵap, urpaqtan-urpaqqa jete beredi» degen oıdyń jeteginde otyryp Kúıkentaıdyń tusyna jetippiz. Kúıkentaı degenge myna taýdy kishkentaı eken dep oılap qalmańyz. Onyń sebebi bar. Munda kúıkentaı degen qus uıa salady. Sondyqtan jurt shatqaldy qustyń atymen ataǵan. Tastyń jaqparynda qashap salynǵan tańbalar bar. Kópshiligin kún jep, jańbyr shaıyp, jel mújip kómeskilendirip jibergen. Áne arqardyń beınesi anyq kórinedi. Myna bir jerde túıe tur. Onyń aınalasynda eki arystan jatyr. Túıe men arystannyń ortasynda qolynda qylyshy ne taıaǵy bar adamnyń sulbasyn anyq kóresiz. Ásili, túıeni arystandardan qorǵap jatqan kisi beınelengen bolýy kerek. Ana tusta taýeshkiniń oınaqtap bara jatqany bederlengen. Este joq eski zamandaǵy balalardyń ómirinen habar beretin tańbaly tastarǵa qarap turyp qarnymyz ashty. Nege deısiz be? О́zi osy zamanǵa áreń jetken tańbaly tastyń betine áldekimder attaryn battıtyp jazyp ketipti. Oıdaq-soıdaq boıaýmen jazylǵan adam attary netken usqynsyz edi. Baǵzy kezdegi babalardyń bizge amanattaǵan hatyn aıalamaı, qaıta qorlaǵanyn kórgende júregiń qan jylaıdy eken.
Kúıkentaıdan kúıinip shyǵyp jolymyzdy ári qaraı jalǵadyq. Joldyń boıy tolǵan baý. Táıettiń baýy, Berdibaıdyń baýy, Turlyquldyń baýy dep jalǵasyp kete beredi. Baý degenge kóz aldyńyzǵa úlken baq elesteıtin shyǵar. Buryn solaı bolǵan. Qazir olaı emes. Kezinde jurt Besaryq ózenin jaılap otyrypty. Sonda baý egilgen. Búginde sol baýdyń izin, ushyǵyn kórýge bolady. Arasynda atalary ekken baqshany qaıta jandandyrǵandary da bar. Deı turǵanmen, bir kezderi jaıqalǵan qalpyna jetpegen.
Biletinder, Besaryq ózeniniń boıynda 72 dıirmen bolǵan desedi. Bıdaıdan un tartatyn. Myna jaǵy Shıeli, ońtústiginde Saýranmen aralyqtaǵy halyqtyń barlyǵy Besaryqtyń boıyndaǵy dıirmenge baratyn kórinedi. Ol zamanda dıirmendi jasaýdyń ózi bir qııamet bolǵan ǵoı. Aınalanyń barlyǵy taý bolsa da, bul mańda dıirmenge jaraıtyn tas tabylmaıdy eken. Ondaı tas tek Shıeli jaǵynda bar bolypty. Túıege dáý eki qoıtasty qatar artyp alyp keledi. Sodan ustalar ony qashaıdy. Eki qoı tasty dıirmenniń qalpyna keltirip, ortasyndaǵy oıyǵyn bir-birine sáıkestendirgenniń ózi kóp kúndik jumys. Mehnatty tirlik bitken soń, ózenniń aldyn biteıdi. Topyraqty tóbeshik qyp úıedi. Onyń ústinen aryq salady. Úlken úıindi birden bitip qalady. Sebebi sý kúrkirep, aryndap aǵýy kerek. Ol jerin Kúrkireýik dep ataıdy. Kúrkirep kelgen sý toǵandaǵy shanaqty aınaldyrady. Shanaq dıirmendi ıiredi. Solaısha, dıirmenniń tasy aınalyp, un shyǵa bastaıdy. Qandaı tehnologııa, á?! Aıtpaqshy, sol zamandaǵy dıirmenniń bireýi saqtalǵan. Áli kúnge deıin jumys istep tur. Senbeseńiz, taýǵa baryńyz. Búginde Orynbasar degen kisi iske asyryp otyr. Dúnıeniń shanaǵymen birge aınalyp, izim-qaıym joq bop ketpeı áli kúnge istep turǵan dıirmendi óz kózińizben kórýge bolady.
Darbazadan óttik. Kúrkireýikke keldik. Aty zatyna saı eken. Jaıpaq jerden aǵyp kelip, tómen qaraı tastyń arasymen ótip jatqan ózenniń daýysy zor. Qasyńyzdaǵy adamnyń sózine qulaǵyńyzdy jaqyn tospasańyz, estı almaısyz. Tabıǵaty da ǵajap! Jap-jasyl, kók maısa. Anasynyń súti men jaıqalǵan shópke toıǵan aq bas, qyzyl buzaý quıryǵyn kókke shanshyp oınaqtap júr. Kózdiń ushynda bultty jamylyp Jýantaý jatyr. Jýantaýdan assańyz, arǵy betinde Sozaqqa barasyz. Qyzylorda men Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń shekarasy sol mań. Qudaıdyń taǵy bir kúnin Kúrkireýiktiń boıynda turyp kókjıekten shyǵaryp saldyq.
Qatynqamal
Ertesi taýǵa Birlik aýylynyń tusynan suǵyna kirdik. Birlikten soń taýǵa deıin biraz aýmaq jap-jazyq eken. Osy jazyqta buryndary egistik salypty. Sýdy qaıdan, qalaı ákelgen deımiz ǵoı. O, toba, estigende jaǵymyz salbyrap qala jazdady. Tańdanystan. Bylaı eken. So zamannyń adamdary erinbeı-jalyqpaı, on qudyqty qatar qazatyn kórinedi. On qudyqtyń árqaısysy birinen keıin biri, tómenge qaraı ornalasady. Sodan qudyqtyń árqaısysynan shyqqan sý bir-birine quıylyp, aqyrynda jerdiń betine shyǵyp, bulaq sııaqty aǵady. Adamnan aıla aspaıdy degen osy shyǵar. Asa bilgir muraptardyń ótkenin biletinbiz. Solardyń aryq qazý ádisin surap jatyrmyz. Bir esekke beli qaıysardaı teńkıtip júk basyp, jibere salatynǵa uqsaıdy. Esegińiz yldı-yldımen qaıqańdap basady deıdi. Murap sonyń sońynan ketpenin súıretip júrip otyrady. Artyndaǵylar aryq qaza beredi. Qyzyq, á?! Keıbiri basyn tómen salbyratyp jiberip, eki aıaǵynyń ortasynan qaraǵanda jerdiń oı-qyryn birden baıqap, baǵyt-baǵdar silteı salady eken. Gıdrotehnıkanyń atasy dersiz.
Osy tektes áńgimelerge qulaǵymyzdy sýaryp otyryp ataqty Qatynqamal úńgirine jetkenimizdi de baıqamaı qalyppyz. Úńgirdiń dál aldynan kóterilýge bolady. Biraq aldynda sarqyrap Aqúıik ózeni aǵyp jatyr. Kúzdiń kúni sýyq sýdy keship júrýge asa zaýqymyz soqpady. Bir búıirindegi taýdan asyp túsetin jalǵyz aıaq jol bar eken. Sol arqyly Qatynqamalǵa barýǵa bekindik.
Tóbege kóterilgende tóńirektiń sulýlyǵy ǵajap endi. Sóredegi kitapty kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Mine, taýdyń da tastary solaı qaz-qatar ornalasqan. «Qatpar-qatpar Qarataý» dep taqyryp qoıyp otyrǵanymyz da sonyń áseri. Tap bir adam qolymen qalanǵan sııaqty. Asyqpaı-aptyqpaı, bir-birlep qalap shyqqandaı. Qudaı sheber ǵoı.
Jańaǵy júristen tynysymyz ashyldy ma, álde taýdyń samaly keýdeniń saraıyn kúmbirletip jiberdi me, bıikte turyp bir baraqat kúı kesheıik. Onyń ústine etektegi syldyrap aqqan sý, jaǵasynda jaıylǵan jylqy, bujyr-bujyr taýdyń silemderi, sál sekirseń basyń tıerdeı bolǵan bult, bári-bári adam júregin eljiretpeı qoımaıdy eken. Ýaqytpen sanaspaı tamashalap tura berýge bolady. Biraq ondaı baqyt qaıda? Quzdy qııalaı tómen qaraı túsý kerek. Taıaq tastam jerde Qatynqamal tur. Sony kórmekpiz.
Kibirtiktep, tabanymyzdyń astyndaǵy tastar taıǵanaqtap, qadamymyzdy sanap basyp úńgirdiń qasyna keldik. Úńgirdiń aýzyn tabıǵattyń ózi jartylaı taspen qalap tastaǵan. Buryndary sheńgel, jyńǵyl sekildi aǵashtar ósken. Sonda myna jerde úńgir bary esh bilinbegen. Baıqalmaǵan. Tastan attap ótip ishine endik. Eki metr júrgesin úlken dáliz bastalady. Biraq taıaq tastam jerden bitedi. Túlkiniń inindeı sańylaý bar. Kóz kórgender sonyń arǵy jaǵy kádimgideı bólme-bólmege aınalyp ketedi deıdi. Sańylaýdan buryn adam sııatyndaı bolǵan. Jyldar óte bitelip qalypty. Jolbasshymyz bala kúninde talaı kelgenin aıtty. Endi nege bul úńgirińiz Qatynqamal atalady? Soǵan keleıik.
Jaýgershilik zamanda, er azamattardyń barlyǵy bes qarýyn asynyp dushpanmen shaıqasqa ketkende qatyn, bala-shaǵasyn osy úńgirdiń ishine jasyryp ketetin bolǵan. Sondaı alasapyran kezinde úńgirdiń ishindegi bir bala shyrqyrap jylaıdy. Daýysy taý men tasty jańǵyrtyp, aza boıyńdy qaza qylady. Jańǵyryqpen jetken bala daýysyn jaýdyń áskeri de estıdi. Anyqtap tyńdasa, taýdyń ańǵarynan shyǵady deıdi. Dybysty qýalap otyryp, úńgirdiń aýzyn taýyp alady. Biraq ishine kirgenimen, keń dálizden ári qaraı óte almaı, shyqqan daýysty eleske balap, keri qaıtady. Qur ketpeıdi. Úńgirdiń aýzyn bitep ketedi. Maıdan bitip, jaý jeńilip, azamattar aıdarynan jel esip úńgirge keledi ǵoı. Úńgirdiń aýzy biteýli. Jalma-jan asha bastaıdy. Qarasa, keń dálizde qyryq kelinshektiń óli denesi jatyr eken. Barlyǵyn aýylǵa aparyp, arýlap kómedi. Sodan beri bul úńgir Qatynqamal atalady.
Endigi baǵyt О́giz múıis. Bul jerdi keıbireýler О́ǵyz múıisi dep te ataıdy. О́zi taýdan bólinip, «Shalqııa» ken ornyna jaqyn jerde jatyr. Jańaqorǵan jaǵynan qarasańyz, búp-bútin. Tompıyp tynysh qana jatqan tóbe. Al tóbesine kóterilseńiz, arǵy betiniń opyrylyp qalǵanyn kóresiz. Tutas Qyzylorda, qala berdi batys ólkedegi aımaqtarǵa da osy jerden qıyrshyq tas jiberiledi. Qajettilik qoı. Biraq taý ishiniń qoparylyp jatqanyn kórgende, ózińniń de ishek-qarynyń qozǵalyp ketedi. Aıanyshty. Endi bir onshaqty jylda О́giz múıisten de eshteńe qalmaıtyn sııaqty ǵoı dep muńǵa muń jamap Shıelige qaraı jol tarttyq.
Saýysqandyq
Tanys jol, tanys ólke. Myna qorym bizdiń búkil aǵaıynnyń máńgilik mekeni. Bizdiń aýyl qorymdy «Mortyq» deıdi. Qansha jerdi aralaǵanymyzda zıratty «Mortyq» degendi estimeppiz. Bir derekterde mortyq ataýyn shóptiń túri deıdi. Keı zertteýshiler, kóshken jurttyń ornyn burynǵy qazaqtar mortyq dep te ataǵan degen aqparat beredi. Aýyldaǵy aǵaıyn mortyq sózin qorymdaǵy qulaǵan qabyrǵamen baılanystyrady. Aqıqatyn, Alla biledi.
Mynaý Shuqyroı. Odan keıin Qosúıeńki. Qosúıeńkiniń sol qaptalynda Taqııatóbe jatyr. Darbazadan ótip, taýǵa kirdik. Baǵytymyz – Saýysqandyq. Sóz basynda aıttyq, Saýysqandyqtyń qoınaýy qazyna. Mádenı qazyna. Oılańyzshy, bizdiń zamanymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqta, tas jáne qola dáýiriniń basynda ómir súrgen adamdardyń qoltańbasy qalǵan ǵoı. Bala Saýysqandyq ózenin boılap kelemiz. Kóneniń kózindeı bolǵan tastaǵy tańbalardyń izi baıqalady. Taýǵa órmelep shyqtyq. Qudaı-aý, tas dáýiriniń tamashasy kóz aldymyzda jarq ete qaldy. Mine, ógizge arba baılap, ony adam aıdap ketip barady. Altybaqan sekildi dúnıede eki adam terbelip turǵandaı. Arqar oınap, túıe mań-mań basyp, taýeshki tastan-tasqa sekirip bara jatqandaı. Bir tusynda atqa qonǵan, qolyna qylyshyn alǵan sarbazdy kóresiz. Tap bir kıno lenta dersiz. Keremet kórinis. Endigi sózimizdi ǵalymdardyń dálel-deregimen jalǵaıyq.
«Saýysqandyq petroglıfteriniń negizgi motıvteri – antropomorftyq fıgýralar. Buqa, elik beıneleri, jylqy, túıe, qasqyr, shoqpar ustaǵan ańshy, abyzdar beınesi, arba jáne de basqa ań-kustarmen solıarlyq sımvoldar kezdesedi. Bulardyń barlyǵy ártúrli sıýjettermen kompozısııalarǵa birikken, san-alýan turmystyq dinı tanym, mıfologııalyq oı-óristermen tikeleı baılanysty. Eń kórnekti sıýjetter qataryna qoldaryna shoqpar ustaǵan er adam beıneleri, kóp jaǵdaılarda bastaryna ań nemese qus ispettes maska kıip, ústine mal terisinen ıaǵnı, quıryq terisin qaldyra otyryp tikken arnaýly kostıým kıgen abyzdar beınesi qola zamanyndaǵy dinı nanymnyń erekshelikterin jáne onyń keıbir ǵuryptyq tustaryn kórsetedi. Saýysqandyq petroglıfterinde osyndaı mátinde oryndalǵan, biraq keskindelý pishini ereksheleý bolyp keletin birin-biri dálme-dál qaıtalaıtyn birneshe kórinister kezdesedi; jartylaı tize búgip otyrǵan tárizdi, ań quıryqty kıim kıgen, taǵy basqa da jaǵdaılarda kórsetilgen adamdar beınesi keń taraǵan. Saýysqandyqtyń joǵaryda sıpattalǵan ejelgi beıneleriniń hronologııasy, olardyń ıkonogeografııalyq keıbir erekshelikteri sonaý paleolıt nemese neolıt dáýirlerindegi áıelder obrazyn beretin shaǵyn skýlptýralardy eske túsiredi. Biraq Saýysqandyqta ashylǵan sýretter qola dáýirine jatqandyqtan, joǵaryda atalǵan erekshelikterin kóne stılıstıkalyq ádisterdiń sarqynshaǵy retinde qarastyrýǵa bolady. Saýysqandyq petroglıfteri 8-10 myń sıýjetti quraıdy», deıdi olar.
Ǵalymdar osyndaı tujyrym jasap, oblystyq ákimdik búginde muny IýNESKO-nyń Álemdik muralarynyń qataryna kirgizýge árekettenip otyr.
Jer astyndaǵy jol
Taqııa tóbeniń tusynan teriskeıge qaraı bet alyp, qozy kósh jer júrseńiz úńgirge jolyǵasyz. Úńgir degende, taýdyń qaptalynda ornalasqan emes. Týra jerdiń betinen astyna túsip ketetin oıyq.
Biz úńgirge túsip kórmedik. Saýysqandyqtan qaıtamyz dep júrgende kesh qaraıyp ketti. Degenmen úńgirdiń ishine túsip kórgender qabyrǵanyń ár jerinde túlegen jylan qabyqtaryn kórip, boıda qorqynysh paıda bolatynyn aıtady. Úńgirdiń tereńdigi bes metrge jýyq. Sonysyna qaramaı, aýa qalypty. Qabyrǵasy qoldan qashalǵandaı. Úńgirdiń shyǵys jáne batys jaǵynda sańylaý baıqaldy. Tipti, sańylaý deýge kelmeıdi, jer asty jolynyń esigi sııaqty. Shyǵys jaǵyndaǵysyn qulaǵan kesekter jaýyp qalǵandaı, al, batys betindegisine tolyq deneli adam erkin ótedi. Ishi tolǵan jylan deıdi. Esikten ári ótkizbeı, ysyldap, aıbattanyp turyp alatyn kórinedi.
Úńgirdiń ishinde aýa almastyrǵysh dáliz de bar. Ishki dálizge at jetektegen adam erkin júre alady. Qabyrǵasyna kesek órilgendeı. Qalǵany jumbaq. Bir ǵajaby, ishinde fotoapparat jumys istemeı qalǵan. Jańa ǵana satyrlap sýretke túsirip turǵan apparattyń úńgirge túskende til qatpaı, únsiz qalǵanynda qandaı syr bar? Belgisiz.
El arasynda bul úńgirdiń Syǵanaq qalasyna baryp tireletini aıtylady. Kóne qala mańyndaǵy jurt jerden nesibesin teredi. Sol jerdi emip júrgen dıqandar mynadaı áńgime aıtady. Kúrishke jiberilgen sý joq bop ketedi eken. Qanshama sý jiberilse de, atyzdar sýǵa tolmaıdy. Taqtaıdaı tegis alqapta sýdyń joǵalýy shynynda da tańqalarlyq jaǵdaı ǵoı. Eskiden estýimizshe, Syǵanaqta jer asty joly bolǵan desedi. Jańaǵy jiberilgen sý sol tesikterge sińip joǵalatyn kórinedi. Jalpy, iri qalalardyń qaı-qaısysynda bolmasyn, jer asty joly bolǵan ǵoı. Syǵanaqtan shyǵatyn jol osy Qosúıeńki jaqqa jetkizetin bolar. Ekeýiniń arasy kemi 50 shaqyrymdyq jer. Osynshama aralyqta jer asty jolynyń bolýy múmkin be? Bári múmkin. Osylaısha, qart Qarataýdy tutastaı aralap shyqqandaımyz. Biraq tolyq qamtydyq deı almaımyz. Biz qazynaly taýdyń tek betin ǵana qalqyp óttik. Qaltarysyna túsip, tuńǵıyǵynan marjan terýdi keıinge qaldyrdyq...
Erjan BAITILES,
"Egemen Qazaqstan"
Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan, Shıeli aýdandary
Sýretterdi túsirgen Baǵdat Esjanov