Eýrazııashyldyq ıdeıasy ómirge belsene enýde

Eýrazııalyq tutastyqtyń ozyqtyǵy, osy keńistiktegi  ıntegrasııany qurýdyń ómirlik qajettigi, ortaq birlestiktiń qaǵıdattary men baǵdarlamasy týraly ıdeıany Elbasy Nursultan Nazarbaev alǵash ret 1994 jyldyń naýryz aıynda Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń oqytýshylary men stýdentteriniń aldynda sóılegen sózinde kótergen bolatyn. Búgingi kúni sol ıdeıa iske asyp, óziniń jemisin bere bastady. Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde keshe ótken halyqaralyq ǵylymı forým osy máse­lege arnaldy. Onyń taqyryby «Qa­zaq­stan jáne jańa álemdegi eýrazııalyq ıdeıa» dep ataldy. Onyń jumysyna Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Bas­shysynyń orynbasary B.Maılybaev, Parlament depýtattary,  M.Lomonosov atyn­daǵy Máskeý memlekettik ýnıver­sıte­tiniń rektory V.Sadovnıchıı, EýrAzEQ Bas hatshysy T.Mansurov, TMD Atqarýshy komıteti tóraǵasynyń orynbasary E.Novojılov, Reseı Federasııasynyń Qazaq­standaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi M.Bocharnıkov, Qazaqstan men Reseı Fe­de­rasııasy joo-larynyń rektorlary, pro­fessor-ǵalymdary, oqytýshylar men stýdentter qatysty. Forým jumysy Eýrazııalyq ıdeıanyń týýy men iske asýyna arnalǵan derekti fılm kórsetýden bastaldy. Onda bir kezderde kóptegen adamdar skeptızmmen qa­raǵan Prezıdent N.Nazarbaev ıdeıasynyń búgingi tańda jaqsy nátıjelermen iske asa bastaǵandyǵy týraly qyzyqty derekter kóldeneń tartyldy. Odan ári forým ju­my­syn Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov ashyp, júrgizip otyr­dy. Jınalǵandarǵa quttyqtaý sózin arnaǵan mınıstr mártebeli qonaqtardy da tanystyryp ótti. Sodan keıin sózdi Qa­zaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń qut­tyq­taýyn oqyp berý úshin B.Maılybaevqa berdi. Quttyqtaýynda Nursultan Ábishuly forýmǵa qatysýshylarǵa ystyq sálem joldaı otyryp, óziniń memleketterdiń Eýrazııa odaǵy atty jańa ıntegrasııalyq birlestik qurýdyń naqty baǵdarlamasy men qaǵıdattary týraly alǵash ret 17 jyl buryn aıtqanyn eske alady. Al HHI ǵa­syrda sol ıdeıanyń is júzine asa bastaǵany 10 jyldyq tarıhy bar Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq qoǵamdastyqtyń nátıjeli jumys istep jatqanynan kórinedi. Onyń aıasynda naqty ekonomıkalyq mindetteri bar Keden odaǵy qurylyp,  2012 jyldyń 1 qań­ta­ry­nan bastap kúshine enetin Birlesken eko­nomıkalyq keńistikke jol ashyldy, delingen quttyqtaýda. Odan ári N.Nazarbaev búgingi kúni Eýrazııa ıdeıasynyń mıllıondaǵan jaqtastary bar ekenin aıta kelip, bizdiń elderimizdiń jahandyq álemde ózindik ornyn alý joly osy ekenin alǵa tartady. Sonymen birge, bul ıdeıanyń iske asýyna jalǵyz saıasatkerler ǵana emes, ǵalymdar men mamandar da belsene atsa­lysýy qajettigin atap ótip, forýmnyń jumysyna tabys tileıdi. Kelesi sóz Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.Medvedevtiń quttyqtaýyn oqyp berý úshin Reseıdiń Qazaqstandaǵy elshisi M.Bocharnıkovke berildi. Onda D.Medvedev  forýmǵa qatysýshylarǵa sálem joldaı otyryp, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn atap ótý qarsańynda Qazaqstan memleket qurylysy men áleýmettik-ekonomıkalyq damýda ózin halyqaralyq zor bedelge ıe etkizgen tamasha tabystarǵa jetkenin atap ótedi. Búgingi kúni Reseı men Qazaqstannyń strategııalyq áriptestigi ıntegrasııalyq úderisterdiń jaqsy serpinmen damýyna jol ashyp otyr. Bizdiń úılesimdi áreket­terimiz tolymdy tabystarǵa qol jetkizdi, deı kelip, odan ári Dmıtrıı Anatolevıch Birlesken ekonomıkalyq keńistikke jol ashqan Keden odaǵynyń jaqsy jumys­taryn atap ótedi. Bizdiń kelesi baspal­da­ǵymyz ıntegrasııanyń eń joǵary deńgeıi – Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn qurý, deıdi ol. Bul birlestik bizge tehnologııalyq, jańǵyrtý, ınnovasııa salalarynda tıimdi kooperasııalar qurýǵa qosymsha múm­kin­dikter beredi. Men forýmda kóterilgen pikirler men usynystar Reseı-Qazaqstan ún­qatysýy men yntymaqtastyǵynyń tereń­deı túsýine tyń serpin berer degen úmit­temin, dep aıaq­talady Reseı Prezıdentiniń quttyqtaýy. Osydan keıin sózdi B.Ju­ma­ǵulov aldy. Eýrazııa ıdeıasynyń tarıhyna úńilgen ol bul oıdyń búgin ǵana týyp otyrmaǵanyn, orystyń N.Trýbeskoı, P.Savıskıı, G.Florovskıı, P.Sývchınskıı, G.Vernadskıı sekildi oı­shyl­darynyń eńbekterinde de onyń bar ekenin atap ótti. Olar orys tarıhyn bóle-jara emes, eýrazııalyq órkenıet keńistigimen tutastyra otyryp zerttedi. Al HH ǵasyrdyń ekinshi jarty­syn­da bul ıdeıany Lev Gýmılev ózi­niń eńbekterinde qaıta tiriltip, kóptegen ǵalymdardan «eń sońǵy eýrazııashyl» degen ataq aldy, deı kelip, ǵalymnyń eńbekterine sholý jasady. Ǵalymnyń negizgi ıdeıalary Eýrazııa aýmaǵynyń etnogenez úderisterin zertteýden týǵan. Bizdiń halyqtarymyzdyń álemdik ózgerister barysyndaǵy komplımentarlyq ıdeıasy ortaq tarıhı keńistikti joıýǵa múmkin­dik bermegen shyǵar, degen qory­tyn­dy jasaı otyryp, B.Juma­ǵu­lov ótken ǵasyrdyń 90 jyl­da­rynda bul ıdeıanyń qaǵıdatty túrdegi jańa serpin alǵanyn aıtty. Sonyń nátıjesinde eýr­azııa­shyldyq ıdeıasy 1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde N.Na­zar­baevtyń aýzymen «Eýrazııa­lyq odaq» degen ataý alyp, da­mýdyń jańa kezeńine jalǵasty. Sóıtip, álemdik tarıhta tuńǵysh ret aıtýly Memleket basshysy bul ıdeıany teorııalyq turǵydan ǵana tanyp qoımaı, memleket­aralyq deńgeıde iske asyrýǵa shaqyrdy. Odan ári sheshen N.Nazarbaev ıdeıasynyń búgingi kúni naqty saıa­sı kózqaras qalyptastyrýmen qa­tar, qýatty ekonomıkalyq tu­ǵyr­namaǵa qol jetkizgenin aıtty. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdentin ǵalamsharlyq aqyl-oıy bar passıonarlyq tulǵa dep baǵa­la­dy. Eýrazııa ıdeıasynyń qaǵıdat­ta­ryn iske asyrý adamzat ómi­riniń barlyq salalaryn da qam­tıdy. Sonyń ishinde bilim, ǵylym jáne ınnovasııa da bar, deı kelip, Qazaqstan Prezıdentiniń bas­tamasymen Ǵalymdardyń eýr­azııalyq klýby, Televızııa men radıonyń eýrazııalyq akademııa­sy, Ýnıversıtetterdiń eýrazııa­lyq assosıasııasy jáne t.b. qurylymdardyń ómirge kelgenin atap ótti. Sóziniń qorytyn­dy­synda osy salalardaǵy  eýrazııa­lyq ıntegrasııanyń is júzindegi jarqyn kórinisiniń biri retinde 2001 jyly Astanada M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ fılıalynyń ashylǵanyn kóldeneń tartty. Fılıal jumysynyń odan ári damýy jáne onyń ınnovasııalyq-ındýs­trııa­lyq damýdyń negizgi másele­le­rine baǵyttalýy bizdiń halyqta­ry­myzdyń arasyndaǵy qatynastardy tereńdetýdiń ma­ńyzdy faktoryna aınalatynyna senimdimin, dedi qazaqstandyq mı­nıstr. Sóz kezegi ózine kelgende MMÝ rektory V.Sadovnıchıı Eýrazııa ıdeıasynyń qazirgi damý kezeńi N.Nazarbaev esimimen ty­ǵyz baılanysty ekenin atap ótti. Odan ári osy ıdeıanyń Qazaqstan Prezıdentiniń aýzymen alǵash ret MMÝ-diń qabyrǵasynda aıtyl­ǵa­nyn maqtan etetinderin jetkizdi.  Qazir ol qajetti mazmun­dar­men tolyǵyp, iske asyp keledi, deı kelip, sonyń biri retinde 10 jyl buryn Qazaqstanda MMÝ-diń fılıalynyń ashylǵanyn aıtty. Eýrazııashyldyq ıdeıasyn iske asyrý jolynda sol jyl­darda Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan Q.Kósherbaevtyń, Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi bolǵan T.Man­surovtyń aıryqsha eńbekterin atap ótýge tıispin, dedi ol. MMÝ-diń fılıaly týraly aıtqanda, rektor onyń qu­ramyn­da qazir 600-den astam adam bes baǵyttaǵy mamandyqtar boıyn­sha bilim alyp jatqanyna nazar aýdardy. Ondaǵy bilim sapasy úzdik oqıtyndar úlesiniń Más­keý­degi MMÝ-diń osy maman­dyqtar boıynsha úzdikteri paıy­zymen birdeı ekendiginen kórýge bolady. Al jalpy, búgingi tańda MMÝ-de myńnan artyq qazaq stýdentteri bilim alýda, dedi ol.  Sóziniń sońynda V.Sadovnıchıı ústimizdegi jyldyń qarasha aı­ynda Máskeý ýnıversıtetiniń negizin qalaǵan M.Lomonosovtyń 300 jyldyǵy bolatynyn qaperge salyp, aıtýly datany merekeleý sheńberinde qandaı sharalar jasalatynyna toqtaldy. Kelesi sóz EýrAzEQ Bas hat­shysy T.Mansurovqa berildi. Ol Prezıdent N.Nazarbaevtyń Eýrazııa ıdeıasynyń 1994 jyly alǵash ret Máskeýde qalaı jarııa­lan­ǵanyn, MMÝ-dan keıin onyń reseılik qalamgerlermen, jýrnalıstermen de kezdesip, olarǵa óziniń ıdeıasynyń durystyǵyn dáleldep bergenin aıtty. Men ol kezde Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi bolǵan edim, sondyqtan men bul ıdeıa­nyń taratylýynyń basy-qa­syn­da boldym dep aıta alamyn, dedi T.Mansurov. Sol kezderde-aq N.Nazarbaevtyń prag­matık saıasatker ǵana emes, strateg saıasatker ekendigi tanyl­dy. Ol ortalyqtan qashý ıdeıasy qaýlap turǵan kezdiń ózinde máskeýlik suńǵyla saıasatkerlerge bolashaqtyń ekonomı­ka­lyq ıntegrasııamen tyǵyz baıla­nys­ty ekenin dáleldep bergen edi. Odan ári EýrAzEQ Bas hat­shysy MMÝ-diń TMD elderi kósh­basshylarynyń arasynan N.Na­zarbaev eń birinshi qurmetti professor ataǵyn alǵanyn eske salyp ótti. Odan ári Eýrazııa ıdeıa­synyń iske asýynda EýrAzEQ-tyń ma­ńyzy bar ekenine toqtaldy. 2001 – 2008 jyldar aralyǵynda EýrAzEQ-qa múshe elderdiń taýar aınalymy 29 mlrd. dollardan 123 mlrd. dollarǵa deıin artyp, 4 ese ósti. Al 2010 jyldan Keden odaǵy quryldy. Osylaı deı kelip, onyń áriptes elder úshin paıdasyn tereńnen tolǵap, Eýroodaq elderimen salystyra otyryp saralap berdi. Sonyń ishinde isker adamdardyń kedendik baqylaýlarda kúni boıy kidiretinin, al birinen ótken soń 900 metrden keıin ekinshisine kıligetinin aıta kelip, Almatyda bol­ǵan bıznes-forýmda olardyń Keden odaǵyna qatty rıza bolǵanyn bildirgenin jetkizdi. Al 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap kú­shine enetin BEK – bul naǵyz to­lyqqandy, órkenıetti, eýropalyq ortaq rynok sııaqty qurylym bolady, dedi ol. Osydan keıin sóz  TMD Atqa­rý komıteti tóraǵasynyń oryn­basary E.Novojılovqa berildi. Ol óziniń jas kezinde qazaq jerinde 20 shaqty jyl ómir súrip, úlken ómirge joldama alǵanyna rıza ekendigin aıtty. Men eýr­azııalyq ıntegrasııa ıdeıasynyń kópultty qazaq jerinde týyp jáne iske asyp kele jatqanynda tabıǵı zańdylyq bar dep oı­laımyn. О́ıtkeni, naq osy jer eýrazııashyldyq dástúr­lerge ba­ryn­sha baı, dedi ol. Odan ári TMD Atqarý komıtetiniń tóra­ǵa­sy S.Lebedevtiń forýmǵa qat­y­sý­shylarǵa joldaǵan quttyqtaýyn oqyp berdi. Forýmǵa qatysýshylardy M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ qa­zaq­standyq fılıalynyń stýdentteri K.Akst pen H.Ákim­janov quttyqtady. Tańerteńgilik otyrysta sońǵy bolyp Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtaty Q.Sultanov sóıledi. О́ziniń sózinde ol Eýrazııa ıdeıasynyń ómirsheńdigin, onyń qazaqstandyq, reseılik oı­shyldar men suńǵyla saıasatkerler tarapynan qyzý qoldaý tap­qandyǵyn atap ótti. Sondaı-aq she­shen ulttyq qaýipsizdik máse­lesine toqtaldy. Biz ıntegra­sııa­ny qoldaı otyryp, eldiń qaýip­sizdigin de umytpaýymyz kerek, dedi ol. Eýroodaq elderi ınte­grasııasynda úırenetin úrdister kóp, sonyń ishinde kez kelgen el ekonomıkasynyń úlken-kishili­gi­ne, halyq sanynyń kóp-azdyǵyna qaramaı, birdeı daýysqa ıe. Máselen, Germanııa men San-Ma­rı­nonyń daýysy birdeı. Al biz­diń elderimizdiń Keden odaǵyn­daǵy daýys úlesteriniń ulttyq qaýip­sizdikke zııan keltirýi múm­kin degen alańdaýshylyq týdyra­ty­nyny shyndyq, dep atap ótti ol. Forým jumysynyń kofe-breıkten keıingi otyrysynda Parlament Májilisiniń depýtaty K.Burhanov, Astrahan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Iý.Pımenov sóz sóıledi. Plenarlyq otyrysty jabardyń aldynda V.Sadovnıchııge Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń vedomstvolyq nag­radasy tabys etildi. Sodan keıin T.Mansurovtyń «Nursul­tan Nazarbaevtyń eýrazııalyq jo­basynyń iske asýy» atty ki­ta­bynyń tusaýkeser rásimi boldy. Tústen keıin forým jumysy birneshe seksııada jalǵasty.  Olar: «Bilim salasyndaǵy Eýrazııa ıdeıasy», «Eýrazııa ıdeıasy jáne eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń damýy», Eýrazııa keńistigindegi matematıka men ınformatıka máseleleri, «Eýrazııa gýmanıtarlyq keńistiginiń qa­lyp­tasýy men damýy», «Eko­logııalyq máseleler men turaqty damý» seksııalary dep atalyp, áńgime atalǵan taqyryptar tóńi­reginde órbidi. Seksııa jumystary kezinde Eýrazııa keńistigi sheńberindegi kóp­tiń kókeıinde júrgen máse­le­ler talqy tarazysyna túsip, san qıly oı-paıymdar ortaǵa salyndy. Máselen, «Eýrazııa ıdeıa­sy jáne eýrazııalyq ekono­mıkalyq ıntegrasııanyń damýy» degen taqyrypta sóz qozǵaǵan Reseı Federasııasyndaǵy Qazan memlekettik ýnıversıteti halyq­ara­lyq qatynastar kafedra­sy­nyń dosenti, tarıh ǵylym­da­ry­nyń kandıdaty A.Beloglazov Qa­zaqstan men Reseı arasyndaǵy ıntegra­sııalyq úderister bary­sy, jaı-kúıi, postkeńestik keńis­tik sheńbe­rindegi ekonomıkalyq ıntegrasııa­lyq máseleler tóńire­ginde jan-jaqty oı-paıymyn jetkizdi. Ol «Bilim salasyndaǵy Eýrazııa ıdeıasy» seksııasy barysyn­da da kópshilikti tolǵandyryp otyr­ǵan keleli máselelerge qa­tys­ty oı-paıymyn ortaǵa saldy. Máselen, jahandaný zamanyna saı bilim berý júıesiniń qalyp­tasýy, damý úderisi tóńireginde qyzyqty oı-pikirler de kim-kimdi beı-jaı qaldyrmaǵany anyq. Bul seksııa jumysy kezinde oǵan qa­tysýshylar postkeńestik keńis­tik­tegi elderdi eýrazııalyq ıntegrasııalaý ıdeıasy jaıynda keleli áńgime qozǵady. Sala maman­dary mundaı ıdeıany Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev alǵash ret 1994 jyly 29 naýryz kúni usynǵanyn eske saldy. Búgingi tańda N.Nazarbaev usyn­­ǵan Eýrazııa ıdeıasy óz deń­geıinde, shynaıy túrde júzege asy­­rylyp kele jatqany, mem­le­ket­terdiń Eýrazııa odaǵyn qurý post­keńestik elderdegi memleket­ara­lyq qatynastar tarıhynda aıyr­yqsha oqıǵa bolǵany, bul óz kezeginde osy elder arasyndaǵy árip­testik baılanystarǵa jańa sapaly kezeńge kóshýge, ózara tyń ıntegrasııalyq damý kezeńine aıaq basýǵa serpin bergeni de nazardan tys qalmady. S.Amanjolov atyndaǵy Shy­ǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetindegi pedagogıka jáne áleýmettik jumystar kafedrasy­nyń dosenti L.Kakıeva Eýrazııa­lyq odaqtyń tájirıbe júzinde iske asyrylýy qoǵamnyń san sa­laly baǵytynda ózara baılanys ornatýǵa jol ashqanyn, onyń ishinde ıntegrasııalyq úderis­ter­diń joǵary mekteptiń damýyna da óz yqpal-áserin tıgizip otyrǵa­nyn jetkizdi. Joǵary bilim qo­ǵam­daǵy barlyq ózgerister men úderisterdiń qajettiligin óteı alatyn mańyzdy áleýmettik ınstıtýt bolyp esepteledi. Elder­diń bilim salasyndaǵy yqpaldas­tyǵy BUU men IýNESKO qyzme­tiniń de eń basymdyqqa ıe ba­ǵyttarynyń biri sanalatyny bel­gili. Sońǵy ýaqytta joǵary bi­limniń ınter­na­sııalanýy jańa­sha qarqyn alyp kele jatqanyn aıtýǵa bolady. Al bul óz kezeginde Eýrazııalyq yqpal­dastyq ıdeıasynyń júzege asýyna serpin bolary sózsiz, dedi óz sózinde L. Kakıeva. Búgin halyqaralyq ǵylymı forým «Matematıkalyq modeldeý jáne aqparattyq tehnologııalar», «Eko­nomıkalyq ǵylym jáne ony oqytýdyń búgingi máseleleri», «Eko­logııalyq bilim berýdi jetildirýdiń máseleleri», «Búgingi eýrazııalyq keńistiktegi til men mádenıetaralyq kommýnıkasııa», «Eýrazııa ádebıeti» degen taqyryptar aıasynda ótetin dóńgelek ústelder jumysymen óz jalǵasyn tabady. Jaqsybaı SAMRAT, Láıla EDILQYZY.