«Benzın qymbattapty. Benzın baǵasy taǵy qymbattaıdy eken», degen jarapazan jarnamalardan jurtshylyq múlde jalyqty.
«Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» demekshi, qazaqstandyqtar kúz ben kóktemde benzın baǵasynyń neshe teńgege kóteriletinin alańdaı kútýdi ádetke aınaldyrdy. Bıyl da elimizdegi janar-jaǵarmaı stansalary krandarynyń qulaǵyn ustaǵandar «dástúrlerinen» jańylmady. Qyrkúıek aıynda benzın baǵasy birden 10-11 paıyzǵa kóterilip shyǵa keldi. Qazan aıynda kólik júrgizýshiler eń kóp tutynatyn AI-92 markaly benzınniń lıtri 153 teńgege sharyqtap shyqty.
Qaltalary taqyrlanǵan kólik júrgizýshiler benzın baǵasynyń kúrt qymbattaýynyń sebebin bilgisi kelip, Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń aýzyna qaraıdy. Al mınıstr jaltaqtap Reseıge qaraıdy. Onyń aıtýynsha, elimizdegi AI-92 benzınine degen suranystyń 30 paıyzy Reseıden ákelingen ónim arqyly qanaǵattandyrylady. Ústimizdegi jylǵy mamyr aıynan beri Reseıden tasylatyn benzınniń kóterme baǵasy tonnasyna 517 dollardan 560 dollarǵa deıin qymbattaǵan kórinedi. Álemdik sanksııa qyspaǵynda otyrǵan Reseı taýar óndirýshileriniń aldaǵy ýaqytta baǵany taǵy qalaı qubyltatyndyǵy Bozymbaevqa beımálim eken.
Táýelsiz memlekettiń bildeı bir mınıstriniń jaýabyn ekinshi bir memleket óniminiń baǵasyna táýeldi qylyp qoıǵan qandaı qudiret? Munaı shıkizatynyń ústinde otyrǵan Qazaqstannyń munaı ónimderi boıynsha únemi Reseıge táýeldilikten qutyla almaı kele jatqandyǵynyń syry nede? «Qazaqstan fenomeni» atanǵan ekonomıkalyq jetistikterin álemge tanytqan egemen elimizde shırek ǵasyr boıyna bir munaı óńdeý zaýytynyń salynbaýyn qalaı túsinýge bolady? Eń bastysy, bizdiń elimizde benzın baǵasy qashan turaqtaıdy? Kópshiliktiń kóńilin kúpti qylǵan osy bir ashy suraqtarǵa ashyq jaýap izdeıtin ýaqyt jetken sııaqty.
«Baqsam, baqa eken» degendeı, bul taǵdyrsheshti suraqtardyń syry «jabaıy kapıtalızmdegi jekemenshiktiń bas paıdasyn ósirýge qunyqqan «barmaq basty, kóz qysty» atty baqaı esepte jatyr eken. Oǵan Qazaqstandaǵy benzın baǵasyn belgileý qurylymynyń qyr-syryn zertteý arqyly kóz jetkizýge bolady. Máselen, Reseıde benzın baǵasyn belgilegen kezde onyń qunynyń 50 paıyzyn bıýdjetke aýdarylatyn aksızder men salyqtar quraıdy. Al Qazaqstanda benzın baǵasynyń 50-60 paıyzy shıkizat qunynan, 20-30 paıyzy qaıta óńdeýge jáne tasymaldaýǵa jumsalatyn shyǵyndardan, tek qalǵany ǵana bıýdjetke túsetin aksızder men salyqtardan quralady. Iаǵnı benzın baǵasynan túsetin paıdanyń 80 paıyzdan astamy bir qolǵa shoǵyrlanǵan enshiles (affılırovannye) kompanııalarǵa tıesili. О́ıtkeni shıkizatty jetkizetin de, daıyn ónimdi alatyn jáne tasymaldaıtyn da osy barlyq paıdasyn bir qojaıynnyń qaltasyna quıatyn úlesi bir enshiles kompanııalar bolyp tabylady.
Sonda osy qaltaly qojaıyndar daıyn munaı ónimderiniń belgili bir bóligin qymbatqa shetelden tasyǵansha, elimizdiń suranysyn qanaǵattandyratyn joǵary sapaly benzındi tolyqtaı Qazaqstanda shyǵarýǵa nege múddeli emes? Bul suraqtyń jaýaby da sol enshiles kompanııalardyń múddesin kózdegen kózqarasta jatqan sııaqty. Máselen, sońǵy Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr elimizdegi benzın baǵasyn qalaıda turaqtandyrý qajettigin alǵa tartyp, Energetıka mınıstrin suraqtyń astyna alyp-aq baqty. Q.Bozymbaev bolsa, «Barlyq másele Reseıden tasymaldanatyn 20 paıyz kólemindegi benzınniń baǵasyna baılanysty. Eger onyń baǵasy búgingideı tonnasyna 560 dollar bolsa, ishki rynoktaǵy baǵany retteýge bolatyn shyǵar. Al onyń baǵasy kóteriletin bolsa, osy shetten jetkiziletin 20 paıyzdyń ózi bizdiń elimizde benzınniń qymbattaýyna ákelýi múmkin», dep ekiushty jaýappen qutyldy.
Budan shyǵatyn túıin: eger suranysty qanaǵattandyratyndaı benzın kólemi óz elimizde shyǵarylatyn bolsa, onyń baǵasyn retteýge bolady. Al onyń belgili bir bóligi ımportqa táýeldi bolsa, ishki rynoktaǵy baǵany retteý Úkimettiń de quzyryna baǵynbaıdy. Iаǵnı janar-jaǵarmaı stansalary krandarynyń qulaǵyn ustaǵan «alypsatarlar» ımportty syltaýratyp, benzın baǵasyn únemi kótere beredi. Mine, gáp qaıda...
Benzın máselesinde ımportqa táýeldilikten qutylýdyń joly qaısy? Onyń joly bireý – qoldanystaǵy úsh munaı óńdeý zaýytyn túbegeıli jańǵyrtý nemese tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý. Qazaqstanda tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn (MО́Z) salý týraly máseleniń kóterilgenine jıyrma jyldyń júzi bolyp qaldy. ÚIID baǵdarlamasy qabyldanǵan kezde de jańa MО́Z salý máselesi kún tártibine ótkir qoıyldy. Tipti mundaı zaýytty Qazaqstannyń qaı óńirinde salý tıimdi bolatyny da belgilendi. Memleket basshysy 2014 jyly 17 qańtarda Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda elimizde jańa munaı óńdeý zaýytyn salý qajettigin naqty ekonomıkalyq mysaldarmen dáleldep berdi. Al sol jyldyń jeltoqsan aıynda ÚIID baǵdarlamasy boıynsha iske qosylatyn kásiporyndardyń tusaýkeser saltanaty ótken telekópirde Elbasy Nursultan Nazarbaev «О́zimizdiń munaıymyz bola tura, kim-kóringenge alaqan jaıyp, áldekimderge jalynyp, munaı ónimderin suramaý úshin bizge qalaı bolǵanda da jańa óńdeý zaýytyn salý kerek», dep atap kórsetti. Budan artyq endi qalaı aıtýǵa bolady?! Sodan beri de úsh-tórt jyl óte shyqty. Alaıda MО́Z salý máselesi sıyrquımyshaqtanyp, kún tártibinen kómeskilenip barady.
Tipti tıisti mınıstrlikter men «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy Qazaqstanǵa úshinshi munaı óńdeý zaýytyn salýdyń eshbir qajeti joq ekenin dáleldep baǵýda. Máselen, osydan biraz ýaqyt buryn «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Danııar Tıesov «Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń qýaty jetkilikti. Keńes zamanynda ol eki kezeńmen 12 mıllıon tonna ónim shyǵarýǵa jobalanǵan. Qurylysshylar úlgermegendikten birinshi kezeńiniń qondyrǵylary ǵana ornatyldy. Osyǵan baılanysty josparly túrde Shymkent zaýytynyń qýatyn arttyryp, elimizdiń munaı ónimderine suranysyn tolyq qanaǵattandyrýǵa sheshim qabyldandy», dep málimdedi. Sonymen birge ol tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý máselesi demografııalyq jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty, al elimizdegi demografııalyq ahýal taǵy bir munaı óńdeý zaýytyn salýǵa negiz bola almaıtyndyǵyn da alǵa tartty.
Qazaqstanda jańa munaı zaýytyn salý týraly Memleket basshysynyń tikeleı bergen tapsyrmasyn oryndaýdan osyndaı negizsiz syltaýlarmen jaltarǵan memlekettik top-menedjerlerdiń biliktiligin baǵalaýdy ýaqyt enshisine qaldyryp, qolda bar munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý máselesine keleıik. Belgilengen jospar boıynsha elimizdegi úsh munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý 2009-2015 jyldary júrgizilip, 2016 jyly Qazaqstan otandyq joǵary sapaly benzınmen tolyq qamtamasyz etilýge tıis edi.
Qazirgi kúnge deıin belgili bolǵan derekter boıynsha, elimizdegi osy úsh munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtýǵa jańa zaýyt salýǵa jumsalatyn qarjydan da kóp qarjy jumsalyp otyr. Máselen, Atyraý MО́Z-di jańǵyrtý jáne qaıta qurýǵa – aromatty óndiris keshenine 1329 mıllıon AQSh dollary, tereń óńdeý keshenine 2050,1 mıllıon dollar qarjy jumsalsa, Shymkent MО́Z-in jańǵyrtýǵa 1853,5 mıllıon dollar, Pavlodar MHZ-yn jańǵyrtýǵa 831 mıllıon dollar qarjy shyǵyndaldy. Osy rette osynshama qarjy jumsaǵan jańǵyrtý jaıy qalaı bolyp otyr degen oryndy suraq týyndaıdy. 1985 jyly paıdalanýǵa berilgen Shymkent MО́Z elimizdegi úsh MО́Z-diń eń jańasy bolyp sanalady. Onyń qýaty jylyna 5,25 mıllıon tonna munaı óńdeýge negizdelgen. 90-shy jyldardaǵy «jekeshelendirý» kezinde bul zaýyt túp-tuqııanymen «Vıtol» atty nıderlandtyq kompanııaǵa 60 mıllıon dollarǵa satyldy. Nıderlandtyq «ınvestorlar» munaı ónimderin tereń óńdeý úderisteriniń bárin jıyp qoıyp, tez paıda tabý úshin tolyqtaı mazýt óndirýge kóshti. Memleket keıinnen Nıderland ınvestorlarynan Shymkent MО́Z-in qymbat baǵaǵa zorǵa degende qaıta satyp alyp, jańǵyrtý máselesinde «jumaq» jasaýǵa ýáde bergen kanadalyq ınvestorlarǵa satty. Biraq olar da ýádesin oryndamaı, zaýytty turalatyp ketti. Qazir Shymkent zaýytynyń 50 paıyz úlesi Qytaı ınvestorlarynyń qolynda. Sondyqtan elimizdiń ishki rynogyna aýadaı qajet bolyp otyrǵan joǵary sapaly benzın markalaryn shyǵarý úshin munaıdy tereń óńdeýge qatysty jańǵyrtý keshendi júrgizile me, júrgizilmeı me – Qytaı ınvestorlarynyń qas-qabaǵyna baılanysty.
Atyraý MО́Z-i 1945 jyly amerıkalyqtardyń basshylyǵymen salynǵan bolatyn. Soǵys jyldaryndaǵy kúrdeli kezeńde salynǵan zaýyttyń tehnologııalyq kemshilikteri kóp edi. Sońǵy jyldary zaýytta eki ret kúrdeli jańǵyrtý jumysy júrgizildi. 2000 jyly Atyraý MО́Z-in qaıta jańǵyrtyp, jańa qondyrǵylar ornatqan Japonııanyń «Djeı Djı Sı» jáne «Marýbenı Korporeıshn» kompanııalary joǵary sapaly janar-jaǵarmaı ónimderin shyǵarýǵa ýáde bergen. Is júzinde zaýyt áli kúnge deıin joǵary sapaly benzın ónimderin shyǵarýǵa qabiletsiz.
Pavlodar MО́Z-i 1978 jyly paıdalanýǵa berildi. Pavlodar zaýyty negizinen Batys-Sibir ken oryndarynda shyǵarylǵan munaıdy óńdeýge baǵyttalǵan. Pavlodar MО́Z-i 90-shy jyldary jekeshelendirilip, arzan baǵamen R.Sársenov degen kásipkerdiń menshigine ótti. 2009 jyly Sársenov bul zaýytty «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasyna 1,2 mıllıard dollarǵa qaıtadan satty. Sońǵy kezde Pavlodar MО́Z-in jańǵyrtý boıynsha smetalyq jobalaý qujattary jasalyp, qurylys-montaj jumystary júrgizilýde. Biraq bul zaýyt baıaǵysynsha elimizde óndirgen munaı shıkizatyn tereń óńdeı almaıdy.
Qazynaly qazaq jeriniń qoınaýyndaǵy barlyq munaı men gaz qoryna ıelik jasap otyrǵan «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy qoldaǵy úsh MО́Z-di ýaqyt talabyna saı jańǵyrta almaı ma, ne bir jańa MО́Z salýǵa shamasy jetpeı me? Ábden jetedi. Máselen, «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy osydan bir-eki jyl buryn Rýmynııada bir MО́Z satyp alyp, ony az ýaqyttyń ishinde jan-jaqty jańǵyrtqan bolatyn. О́ıtkeni Eýropada janar-jaǵarmaı ónimderi qymbat. Sondyqtan múddeleri bir enshiles kompanııalarǵa túsetin paıda joǵary. Al bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda ken oryndarynyń ıelerine jan qınamaı-aq álemdik joǵary munaı baǵasymen shıkizat satqan tıimdi.
Qoryta aıtqanda, daıyn munaı ónimderin satatyn bıznesmender men olardyń ártúrli memlekettik organda otyrǵan lobbısteri úshin elimizdegi janar-jaǵarmaı ónimderiniń ımportqa táýeldi bolǵany tıimdi. Sondyqtan olar eldegi munaı óńdeý zaýyttaryn tereń jańǵyrtýǵa da, jańa munaı óńdeý zaýytyn salýǵa da múddeli emes. Endeshe jylda qaıtalanatyn benzın baǵasynyń qymbattaýy týraly bestsellerge bizdegi benzın baǵasy Reseıdegi benzın baǵasymen teńeskenshe núkte qoıa almaıtyn sııaqtym
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»