Ulttyq múddelerge umtylys

Elbasynyń búgingi kún tártibine qoıyp otyrǵan mindeti (rýhanı jańǵyrý) – qazaq eliniń armany. Parasatty urpaq tárbıelep, ıntellektýaldy ult qalyptastyrý – qaı zamanda da basty maqsat bolǵan. Táýelsizdikti nyǵaıtý úderisi kezinde halyqtyń sanasy men júreginiń túbinde gýmanızm bolǵanymen, onyń sharyqtaýyna jol ashatyn saıası-ekonomıkalyq ahýal ekendigin alǵa tarttyq ta, ol belesti de eńserdik. Mine, endi aıaǵynan nyq turǵan memlekettiń rýhanı jańǵyrýy negizgi orynǵa resmı túrde aýysty.

Rýhanı jańǵyrý baǵdar­la­ma­synyń sarabdaldyǵyna eshkim­niń shúbási joq. Sanamyzdy jań­ǵyrtýdyń eń negizgi tetigi – tildik sanamyzdyń júıelenýi ekenin de moıyndaımyz. Sondyqtan aldymen jazý reformasyn iske asyrý kózdelip otyr. Bul da, ıaǵnı jazýymyzdy dilimizge sáıkestendirý – halqymyzdyń ulttyq múddesi.

Qazaq til biliminiń negizin qa­la­ǵan Ahmet Baıtursynov óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda «Orynborǵa kelgennen keıin, birinshiden, qazaq tilin fonetıkalyq, morfologııalyq jáne sıntaksıstik turǵydan zertteý­men; ekinshiden, qazaq alfavıtin (shrıftin emes), orfografııasyn jeńildetý jáne retteý úshin reforma jasaýmen; úshinshiden, qazaq jazba tilin leksıkalyq shubarlyqtan, basqa tilderdiń sıntaksıstik yqpalynan tazartýmen; aqyry, eń sońynda, tórtinshiden, proza (is-qaǵaz, pýblısıstıka, ǵylymı jazba til) tilin kitabı til arnasynan stılıstıkalyq óńdeý, qazaq sózderinen termın jasaý arqyly halyqtyń jadyn tiliniń arnasyna kóshirý isterimen aınalysa bas­tadym», – dep bir ǵasyr buryn jazǵan. Demek qaı kezeńde bolsyn ana tilimizdiń jazý júıesi (saptalýy, dybystalýy, stıli, termınologııasy) halyqtyq tirshiligimizdiń eń mańyzdy faktory. Buǵan tarıhymyz da kýá: qazaq tili – osy kúnge deıin grafıkasyn birneshe ret aýystyrǵan, jazýy synalǵan, sonyń ishinde, latyn grafıkasyna qaıta oralyp otyrǵan til.

Qaı tildiń bolsa da álipbıi pragmatıkalyq negizde júıelenýi mańyzdy bolǵandyqtan, elimizde memlekettik tildi latyn grafıkasyna aýystyrý týraly saıası sheshim qabyldandy. Soǵan baı­la­nysty latyn jazýyna ótý másele­siniń lıngvıstıkalyq jáne ekstra­lın­gvıstıkalyq sharttary qoǵamda jan-jaqty talqylanyp jatyr. Baıqaýymyzsha, jańa álipbıdi engizý lıngvıstıkalyq mindet emes – lıngvo-tehnologııalyq min­det retinde qarastyrylýda. Osydan birneshe jyl buryn El­ba­sy aıtqan: «Tehnologııalyq jańa­lyqtar álemdik naryqtyń qury­lymy men qajettilikterin túbe­geıli ózgertedi. Biz burynǵyǵa qara­ǵanda múlde ózgeshe tehnolo­gııalyq bolmysta ómir súrip jatyrmyz» degen sóz bar. Sonda iske qosylǵan úderis (rýhanı jańǵyrý) bizdiń áleýmettik-psıhologııalyq jaǵdaıymyzǵa óz septigin tıgizetin, qarjylyq jáne ekonomıkalyq jaǵyn qamtýdy qajet etetin bolyp otyr.

Naqty memlekettik tildiń la­tyn álipbıine aýysýy týraly búgingi kózqarasty sara­laı kele, soń­ǵy on jyldan astam ýaqyt boıy osy másele tóńire­ginde tal­maı eńbek etip kelgen A.Baı­tur­synov atyndaǵy Til bilimi ınstı­týtynyń zertteý nátıjelerin zor ba­ǵa­laımyz. Instıtýt maman­da­ry qazir de tirligimizdiń aıǵa­ǵy – tilimizdi qyzǵyshtaı qoryp otyr. Qazaq jazýynyń tarı­hy, dınamıkalyq damýy, orfo­gra­fııalyq-orfoepııalyq qalyptasýy – barlyǵy osy ujym tilshileriniń ǵylymı ómirimen ushtasyp, biz­ge oń nátıjesin berip jatyr. Til­diń taǵdyryn tek tilshiler emes, qoǵamnyń ár salasynda eń­bek etip, paıymdy pikirlerin orta­ǵa salyp júrgen til janashyr­lary – mamandar da aıtýda. Nátıjesinde, Elbasynyń tapsyrmasy negizinde, qazir jobalanǵan álipbıimizdi sana­myzdyń súzgisinen ótkizýdemiz. Bul – kúrdeli úderis. Sondyqtan búgin nemese erteń-aq álipbı standarty qabyldana qoımaıtyny, jan-jaqty talqyǵa túsetini, saralanatyny, synalatyny aıdan anyq. Tek Elbasymyzdyń ózi maqalasynda jazǵandaı: «Ulttyq salt-dás­túri­miz, tilimiz ben mýzykamyz, áde­bıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhy­myz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis». Jańa jazý barlyq rýhanı qun­dy­lyq­tardy tańbalaıtyn, tarıhty tas­qa bastyratyn mańyzdy basym­dyq retinde osyǵan kepil bolýy kerek.

Endi buqaranyń nazaryna usy­nylyp otyrǵan bolashaq ja­zýy­myzdyń kelbeti – jańa álipbı jo­basyn biz qalaı qabyldaýymyz kerek?

Til, jazý týraly A.Baı­tur­synovtan artyq pikir (tóte jazýǵa qatysty aıtylsa da) aıtýdyń qajeti joq. Ǵalym tildegi dybys júıesi, sózdik quram men qordyń durys álipbı qalyptastyrýǵa, jazýdyń jeńildigi qazaq jazba tilin leksıkalyq shubarlyqtan saq­taýǵa, basqa tilderdiń yq­palynda bolmaýǵa, resmı, pýblı­sıstıkalyq, ǵylymı stılderdiń qazaqy pán sózderden (termın) turýyna jol ashýy kerek dep túsin­diredi. Sonymen qatar til saıası-áleýmettik qarym-qatynas quraly bolǵandyqtan jáne adamzattyń ózara baılanysyn nyǵaıtý fýnk­sııasyn atqaratyndyqtan, óziniń ómir súrip otyrǵan zamany­na qaraı ulttyq sıpatyn saqtaı otyra ıkemdelip damýy kerek. My­saly, halyqaralyq termın­derdi qazaq tiline beıimdeý, sóıtip osy ýaqytqa deıingi termıno­logııalyq qorymyzǵa grek, latyn ter­mınderiniń rýsıfıkasııalanyp baryp enýinen arylý. Ár tildiń ózin­dik dybystaý ereksheligine ne­giz­delgen pán sózderi bolýy shart.

Qazaq jazýynyń reforma­sy Qazaqstannyń álemdik yqpal­das­tyǵy kontekstinde iske asýy óte mańyzdy. Sebebi biz jahandyq ǵylymnyń qazanynda qaınap, aqparat aǵymyna ilesip bara jatqan irgeli elmiz. Elimizdiń er­teńi álemdik arenadaǵy kelbe­ti­mizge tikeleı baılanysty. Son­dyqtan tilimizdiń eń usaq ból­shegi árbir áripke degen kózqa­ras qazaqtyń ár azamatynyń bola­shaǵyna úńilgendeı konseptýaldy paıymnan týýy mindet. Elbasymyz qazaq jazýynyń tarıhyna ózgeris engizý sheshimin eń salmaqty, baıypty másele retinde asyqpaı qabyldaǵany da osynyń aıǵaǵy. Alystaǵy maqsatqa jetý úshin bizdiń «ozat oıymyz ben kemel bilimimiz» ortaǵa salynyp, elenip, ekshelýi tıis. «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes».

Qanymyzǵa sińgen qasıet demekshi, latyn jazýyna oralýy­myz Qazaqstannan tysqary ómir súrip kele jatqan qazaqtary­myz­dyń da taǵdyryna oń áser eteti­nine senimmen qaraýǵa negiz bar. Bulaı deıtinim, Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Eý­ropa elderindegi qazaqtardyń biz­ben erkin túrde jazbasha qarym-qatynas jasaýyna kepil bolmaq. Tipti shetel azamattarynyń qazaq tilin ıgerýge degen yntasyn arttyrýǵa da latyn qaripteri óz yqpalyn tıgizýi ábden múmkin. Osylaısha bizdiń qoǵamdaǵy jazý reformasynyń nátıjesi tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, sheteldegi baýyrlarymyz ben ózge ult ókilderiniń qazaq tiline degen qurmetin arttyra túspek. Bul bizdiń ýnıversıtetimizdiń Ońtústik Koreıadaǵy Hankýk ýnıversıtetimen baılanys jasaý barysynda shetel azamattarymen qarym-qatynas kezinde kózimiz jetken jaıt. Máselen, Orta Azııataný fakýltetiniń stýdentteri (koreıler) shet tili retinde ózbek jáne qazaq tiliniń birin tańdap meńgeredi eken. Tańdaýǵa kelgende kóptegen bilim alýshylar ózbek tiline den qoıady, sebebi ol tildiń jazýy latynsha. Koreıler aǵylshyn tilin bilgendikten, latyn grafıkasyn biledi, sondyqtan da qazaq tilin ıgerý úshin kırıll jazýyn ıgerý kerektigin eskere otyra, ózbek tiline oıysatyn kórinedi.

Sondaı-aq eń bastysy, kez kel­gen tildiń tiri qubylys retinde tara­lyp, damyp, quldyrap, joıy­la­tyndyǵyn umytpaǵanymyz jón. Qazaq jazýyn latyn qarpine aýys­tyrý týǵan tilimizdiń ómirsheńdigin qamtamasyz etedi. О́ıtkeni tiri aǵza sııaqty ǵasyrlar boıy ómir súretin til de qamqorlyqty qa­jetsinedi. Tıisti deńgeıde qorǵalyp, dárip­telip, saqtalmaǵan til óli tilderdiń qataryna ótedi jáne ony álem tilderiniń tarıhy dáleldep otyr.

Qazaq tili ómirsheń bolsa, halqymyzdyń ulttyq sanasy men qundylyqtary budan beter baǵalanady, qoǵamdyq ómirimizde memlekettik tildiń áleýmettik qyzmeti joǵarylaıdy, ana tilimiz ǵylym men tehnologııanyń tili retinde qoldanyla bastaı­dy. Munyń barlyǵy qazaq jazýy­nyń, aldymen, qazaqtyń ulttyq qa­sıetterin nyǵaıtýǵa, ekinshiden, qa­zaq halqynyń álemdik yqpal­das­tyqta biregeı ulys retinde óz ornyn oıyp turyp alýyna kepil bolady.

Aına RAHIMOVA,

I.Jansúgirov atyndaǵy

Jetisý memlekettik ýnıversıteti qazaq tili men ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa doktory

Almaty oblysy