ZAMANAÝI “ZAMANA”

Shymkentten shyǵatyn júz­degen gazetter jaıynda túrli-túrli áńgimelerdiń aıtylatyny ras. Ondaı-ondaı gápterdiń, ıaǵnı alýan-alýan pikirlerdiń sebepteri az emes. Ol sebepterdi qalyń oqyrman qaýym birshama biledi. Bir qýanar­lyǵy – qaıbir jyldardaǵy qara­qurym “sarjaǵal” basylymdardyń qatary áldeqaıda azaıǵan. Jurt­shylyqtyń basym bóligi gazetter men jýrnaldardy iriktep qaramaq­qa, suryptap sińirmekke sál de bolsa betburys jasaı bastaǵandaı. Neniń ne ekeni, kimniń kim ekeni birte-birte bilinip kele jatqandaı. Tipti táýelsizdiktiń áýelgi tus­tarynda tym-tym teksizdikke tańylyp, birjaqtylyqqa býylyp, birtalaı jyldar boıy mádenı-rýhanı álemniń ápter-tápterin shyǵarǵan biraz basylymdardyń da baǵyt-baǵdaryn birshama ózgertip, mańyz-mazmunyn mánistep, baıyptylyqqa bettegeni baıqalady. Búgin biz sóz etkeli otyrǵan “Zamananyń” jóni bólekteý. Nege bulaı dep otyryppyz? Muny sizder “Zamana” baspa úıi redaktorlar keńesiniń tóraǵasy, “Zamana” seriktestiginiń bas dırektory, búginde búkil respýblıka kólemine taraıtyn birneshe basylymǵa jáne baspaǵa basshylyq jasaıtyn kásibı jýrnalıst, kánigi kásipker, qarymdy qalamger Isa Omarmen júrgizilgen áńgimeden ańǵarasyzdar. – Isa myrza, Ońtústik Qazaq­stan oblysynda alǵashqylardyń biri bolyp, buqaralyq aqparat qural­dary boıynsha kásipkerlikti qolǵa alǵanyńyz kóziqaraqty qazaqqa aıan. Shymkentten “Jas dáýren” de­gen tuńǵysh táýelsiz gazet ashtyńyz. Kóp uzamaı ol “Zamanaǵa” aınaldy. Danyshpan Abaı aıtpaqshy, bas­taýyńyz qalaı bolyp edi? – Abaı atamyz táýekel týraly ózgesheleý órnek salǵan ǵoı. О́zimdi táýekelshil adamdar qatarynda sa­naımyn. Qazaq memlekettik ýnı­versıtetiniń jýrnalıstıka fakýl­tetin bitirip, nartáýekel dep, Tor­ǵaıǵa tartyp otyrdym. Arqalyq qalasyn­da, oblystyq gazette eki jyl­dan asa eńbek etip, shaqyrǵan soń Shym­kentke aýystym. “Ońtús­tik Qazaq­stan” gazetinde jeti jyl­daı jumys istegen soń taǵy da táýe­kelge bel býyp, ózińiz aıtqan “Jas dáýren” – “Zamanany” ash­tym. “Zamana” óz oqyrmandaryn taýyp, qaz-qaz tura bastaǵan shaqta ákimdik basqarý júıesi qurylyp, qyzyqty ári qym-qýyt ózgerister bastaldy. Oblysqa Mars Úrkimbaev syndy ǵalym ákim­dikke taǵaıynda­lyp, kóp uzamaı-aq baspasóz hat­shy­sy qyzmetine shaqy­ryl­dym. Bu­ryndary bizdiń bılik pen basqarý salalarynda baspasóz hatshysy, baspasóz qyzmeti degender joq edi ǵoı. Mars Fazyl­ulynan keıin Zaýytbek Turysbekov, odan soń Halyq Abdýllaev ákimdikke keldi. Oblys ákimderiniń baspasóz hatshy­sy bolyp bes jyldan astam ýaqyt jumys istedim. Aqyrynda baıaǵy “Za­manany” qaıtadan qolǵa al­maq­­qa táýekel ettim. Taqyr jerden bas­tadym. Jekeshelendirýden tıtim­deı túıir jip tımedi. Ne úı joq, ne kúı joq. Qalta tesik. Mine, sodan beri on jyl ótti. О́zimizdiń ólshem­dermen qarasaq, aıaǵymyzdan tik turdyq deýge bolady. Álemdik áıdik deńgeı­lermen paıymdasaq, bizdiki qara­paıym ǵana, jupynylaý tirlik qoı... – Shymkentten shyǵatyn talaı-talaı táýelsiz dep atalatyn basy­lym­dardyń basshylary da, qosshy­lary da “Zamanaǵa” qyzyǵa qaraıdy emes pe? Minekı, Maılyqoja kóshesinen úsh qabatty keremet ǵımarat salyp aldyńyzdar. Jasaý-jabdyqtaryńyz da, jumys jaǵdaı­laryńyz da naǵyz osy zamannyń, búgingi ýaqyttyń talaptarymen ún­desip, tásilderimen úılesip turypty. Sonda da “qarapaıym ǵanamyz”, “jupynylaýmyz” degenderdi jıirek qaıtalaıtynyńyz qalaı? – Shymkent keleshekte respýb­lıkadaǵy úshinshi qalaǵa aınalýy tıis degen pikirdi Elbasymyz da aıt­ty, joǵaryly-tómendi býyn­darda osyndaı oı jıi qozǵalady. “Ulysymnyń uıytqysy – Ońtús­tik” dep asa iri tulǵalar tolǵanǵan. Árıne, Ońtústiktiń orny bólek, Shymkent ózgeshe. Áleýmettik-eko­no­­mı­­kalyq iri-iri reformalar ja­sa­lýda. Atqarylyp jatqan tirlik­ter, júzege asqan jobalar az emes. Ońtústiktegi ońdy isterdi sanama­laı bastasaq, áńgime uzap ketedi. Al endi mádenı-rýhanı jaǵynan úshin­shi orynǵa umtyla alamyz ba? Taıaý ýaqyttarda taýdaı-taýdaı talaptar­ǵa tolyq saı bola alamyz ba? Mine, men “qarapaıymbyz”, “jupyny­laý­­­myz” degende osy turǵydan kelemin. Shyntýaıtynda, Shymkentke qatysty kózqarastarda qaıshylyq­tar basymyraq. Astanańyz ben Alma­tyńyz, ózge de biraz óńirler Ońtústikti artta qalǵan aımaq dep sanaıdy. Shymkent dese, “birtúrli” bolatyndar áli de kóp. Munyń keıbir negizderi de joq emes. Rýha­nı-mádenı deńgeılerde ala-qula­lyqtar kózge uryp turady. Máse­len, Shymkentte nelikten daryn­dy, ta­lant­ty tulǵalar onsha turaq­tamaıdy? Talantty ánshilerdiń, ózge de túrli salalardaǵy talant­tar­dyń Shym­kentte nege turǵysy kelmeıdi? Nege Almatyǵa, Astanaǵa kóship ketedi? Bul – óte úlken suraq.Úshinshi qala­ǵa aınalatynyna kózderi jetiń­kirese, ketpes edi. О́kinishke qaraı, osy atalǵan úderis toqtaǵan joq. Buny ózgertý úshin ózgesheleý jumys­­tar kerek. Birdi-ekili sharalar emes, júıeli jumys­tar júrgizilýi jón. О́zgesheleý maqsatkerlikti kóz­deı­tin, naqtyly baǵdarlarǵa baǵyt­talǵan baǵdarla­malar, jobalar ja­salǵany jón. “Atmosferany” ózger­tetindeı ǵylymı-mádenı or­ta­lyq­tar, rýhanı oryndar, tamasha konsert zaldary bolýy kerek. Talant­tylar úshin jaǵdaılar jasalǵany jón. Buqaralyq aqparat quraldary jóninde de “jupyny” jaqtarymyz jetip-artylady. Shymkent úshinshi qalaǵa aınalý úshin tek ekonomıka­lyq reformalardyń jemisteri jet­kiliksiz. Rýhanııat tolyqqandylyǵy qajet. О́zge jaqtardy bylaı qoı­ǵan­da, BAQ boıynsha bıik-bıik beles­terge kóterilýimiz kerek. Máde­nı-rýhanı deńgeıdiń ahýaly aq­parat quraldary arqyly da aı­qyn­dalady. Mádenıeti asa joǵary, órkenıetti elderde myqty-myqty basylymdar tek astanalarda ǵana, tek ortalyqtarda ǵana shyqpaıdy. О́zge de óńirlerde, alystaǵy qala­lar­da da shyǵady. Keıbir kórkeıgen memleketterdiń shalǵaıdaǵy shahar­larynda iri-iri gazetter men jýrnal­dar, telearnalar az emes. Al bizdiń Shymkent bul máselelerden ázirshe álsiz. Memlekettik bola ma, jeke­men­shik bola ma, jartylaı memle­ket­tik, jartylaı jekemenshik bola ma, osy Shymkentten de birer iri-iri jobalar jasalsa, iri-iri BAQ-tar uıymdastyrylsa deımiz. “Respýblı­kalyq” degen atty jamylǵan basy­lymdar bizde de barshylyq. Biraq... – Bul aıtqandaryńyz erekshe eskerer jáıtter eken. “Zamana” gazeti jáne “Zamana” baspa úıinen shyǵatyn birtalaı basylymdar da “respýblıkalyq” delinedi. Olardyń betalysy, tynys-tirshiligi, taralym taǵdyry neshik? – “Zamana” baspa úıi onshaqty gazet shyǵarady. Árıne, negizgi ga­ze­ti­miz – “Zamana”. Bul basty ba­syly­mymyz – aıryqsha aqparat­tarǵa arnalǵan aptalyq delinedi. Ár apta saıyn bir sát te bosańsymaı, oqyrmandy da bosańsytpaı, aqpa­ratpen sýsyndatyp otyrmyz. Jıyr­ma myń taralymmen. Turaq­ty túrde. Bizdegi beıresmı gazetter­diń ishinde mundaı taralym joq. Belgili bir “maqsattardy” kózdeı­tin, jeke bir alpaýyttardyń jeke múddelerine ǵana qyzmet etetin, soıyldaryn soǵatyn basylymdarǵa uqsaǵymyz kelmeıdi. “Zamana” gazeti qarapaıym adamdarǵa anyq ta aqıqat aqparat jetkizedi. Bizdiń gazetimiz – rynok qabyldaǵan ba­sylym. Bir bóligi jazylym arqy­ly, bir bóligi bólshek saýda arqyly taralady. Saýdada oıdaǵydaı ótedi. Beıresmı gazet­terdiń kópshiligi bul jaǵynan aqsaı­dy. “Zamananyń” oqyrman­­dary ár nómirden úlkendi-kishili elý túrli aqparat alady. “Zamana” bárin jaza bermeıdi. Ne bolsa sony jarııalaı bermeıdi. Kerek-aý, asa qajet-aý degen dú­nıe­­lerdiń mańyzyn, shyry­nyn sy­ǵyp alyp, saralap usynady.   Bú­gingi tańda bizdiń oqyrman­dary­myz neni kereksinedi? Mine, osyny oıdan shyǵarmaımyz. Bizde baqaı esep joq. Bireýlerdiń qolshoqpary bolýdan boıdy aýlaq ustaımyz. “Egemen Qazaqstannyń” toqsan jyldyǵyna oraı, bas basylymnyń jańa ǵımaratynda arnaıy suhbat bergende Elbasymyz BAQ-tardyń qarapaıym jurtshylyq úırenetin­deı úrdisterdi úlgi etip jazýy, kórsetýi kerektigine erekshe nazar aýdardy ǵoı. Mine, bizdiń “Za­manamyz” kóbinese osyǵan kóńil bóledi. Burynnan-aq basty maqsa­tymyz solaıtuǵyn. Túrli tásilder arqyly ónege bolar is-áreketterdi, taǵylym alar tirlikterdi, shaǵyn jáne orta bıznesti jandan­dyrý jol­daryn jazamyz. Adamǵa, qoǵam­ǵa keri áser etetin nárselerdi jarııalaý ádetimizde joq. Salamat­ty ómir saltyn ustanatyndar, óz kúnderin ózderi kórip jatqandar, óz bıznesterin ashyp, óristi jolǵa túskender, dalada da, qalada da joq­tan bar jasap, óz sharýashy­lyq­taryn jolǵa qoıyp alǵandar týraly ár nómir saıyn beriledi. Árıne, kemshilikterdi de ashyp kórsetemiz. Al endi “Zamananyń” qosymsha­lary ispetti onshaqty basylym bar dedik qoı. Olardyń negizgileri – densaýlyq máselelerin mánisteıtin “Aýyrmańyz”, ımandylyqty arqaý etken “Kálıma”, halyqtyń quqyq­tyq saýatyn arttyrýǵa arnalǵan “Zańnama”, halyqaralyq jańalyq­tarǵa qanyqtyratyn “Shartarap”. “Zamana” gazetinen bastap, ba­sylymdarymyzdyń bári de res­pýb­lıkalyq katalogqa engen. Joǵa­ryda áńgimeledik qoı, respýblıka­lyq degen atqa tolyq laıyq bolý úshin bıik deńgeılerge kóterilý kerek. Kim-kimge de. Qaı basylym­ǵa da. Biz ondaı asýlarǵa áli shyǵa qoıǵan joqpyz. Degenmen, keń-baıtaq elimizdiń túkpir-túkpirine ózimiz jetpesek te, sózimiz jetip jatqanyna rızamyz. “Zamana”, “Aýyrmańyz”, “Kálıma” gazetteri Astanany, Almatyny, Qara­ǵan­dy­ny, Taraz ben Qyzylor­da­ny aıtpa­ǵanda, Aqtóbe men Aqtaýǵa, Atyraý men Oralǵa, Qostanaı men Pavlodarǵa, Semeı men О́skemenge, Kókshetaý men Jezqazǵanǵa tarap jatyr. Tek qana “Aýyrmańyz” atty gazetimizden mysal keltireıik. Aqtóbe oblysynyń Shubarqudy­ǵynda – 10, Shalqarynda – 16, Yr­ǵyzynda – 17, Atyraýdyń Qorǵal­jynynda – 56, Saǵyzynda – 60, Ganıýshkınosynda 191 adam jazylypty. Shyǵys Qazaq­stannyń Kúrshiminde – 142, Zaı­sanynda – 82, Batys Qazaqstannyń Janqa­lasynda – 21, Shyńǵyr­laýynda – 16, Qyzylordanyń Jańa-qaza­ly­synda – 82, Mańǵystaýdyń Jańaózeninde 49 adam jazdyryp alady. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Taǵy da qaıta­laıyn, munyń bári de joǵary ólshemder deńgeıinen qaraǵanda jupynylaý kórsetkishter. “Zamana” baspa úıi bul basy­lymdardy shyǵarýmen qatar “Za­mana” beınestýdııasyn, “Zamana” bas­pa­hanasyn, “Zamana” baspasóz klýbyn, “Zamana” baspasyn ashqan. Beınestýdııa zamanaýı tehnıka túr­leri­men jabdyqtalǵan. Bilikti maman­darǵa kende emes. Derekti fılm­derge, mereıtoılyq baıan­darǵa, jarnamalyq rolıkterge, án-klıp­ter­ge tapsyrys bere alasyz. Baspa­hana – gazetter men basqa da baspa ónimderin shyǵarady. Baspa – túrli janrlarda kitap ázirleıtin redak­sııa­lyq qurylym. Al baspasóz klýbynda túrli jıyndar, basqosý­lar, baspasóz máslıhattaryn ótki­zý­ge bolady. Elý adamǵa laıyqtal­ǵan májilishanasy bar. Bizdiń baspamyz daıyndap shyǵaratyn shaǵyn kitap­tar táp-táýir sura­nysqa ıe. Sońǵy kezderi “Aına­laıyn tiliń­nen!”, “Ǵa­lam toly ǵajaıyp”, “Ádep­tilik álip­pesi”, “Jas kelin­derge keńes”, “Er­te­gi oqyp berińizshi, kóke”, “Kel, aı­taıyq taqpaq”, “Bata bere bilesiz be?” sııaqty kitapshalar shyǵaryl­dy. Aldaǵy ýaqytta oqyrmandar su­ranystaryn jan-jaqty, tereńi­rek zertteı tússek, basylymdardyń da, kitapshalardyń da sapasyn arttyra tússek deımiz. – Shymkentten shyǵatyn gazet­ter áli de kóp. Basqa basylym­dar da az emes. Birtalaıynyń atyna ókpe-renish aıtylady. Osy saladaǵy ámbebap kásipker, aıtýly qalamger retinde bul jóninde qandaı oıdasyz? – Bul sala – meniń óz salam. Qazaqtyń memlekettik ýnıversıte­tin, onyń jýrnalıstıka fakýlte­tin támamdaǵanymdy, Temirbek Qoja­keev­tiń “shekpeninen” shyq­qanymdy, ózim búge-shigesin biletin salada bıznespen aınalysyp júr­genimdi maqtan etemin. Qyzǵanysh, ishtar­lyq, kúnshildik degender men úshin óte jekkórinishti. О́zgelerdiń joǵary jetistikterge jetkenine shyn peıil­men qýanamyn. Alaıda, aýrýdy jasyr­­maıyq. Qaı-qaı salalarda da kóp nárseni “kóldeneń kók attylar” búldirip, bylyqty­ryp júr. Máse­len, bizdiń “Qyzyq gazetimiz” o basta tyń, jańa, qy­zyq­ty joba edi. О́ki­nish­tisi sol, osy jobamyzdyń for­ma­syn, dızaınyn kóshirip alyp, maq­satyn basqasha­lap urlap alyp, uıat-aıatsyz paıda­la­nýshylar kóbeıdi. Júzdegen “varıanttar” paıda boldy. “Qyzyq gazette” beıádep eshteńe joq. Al ál­gindeı “varıanttarda” anaıy, tur­paıy, jıirkenishti nárseler ja­zy­lyp, bizdiń atymyzdy bylǵady. Aqyrynda jap-jaqsy jobamyz qulap tyndy. Árıne, kásip úıren­gen, jańa nárse­lerdi ıgerýge tyrys­qan jaqsy. Biraq, biletin kásippen, túsinip-túısinetin tirlik­pen, meńger­gen mamandyqpen aına­lys­qanǵa ne jetsin?! Basqasy basqa, BAQ pen bilim salalaryn­daǵy dende­gen dert asa qaýipti. Osy eki sala­daǵy “kól­de­neń kók attylardyń” kesapattary týraly qattyraq oılan­basa bolmaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Marhabat BAIǴUT.