Eýrazııalyq Odaq: Ideıadan bolashaqtyń tarıhyna

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Prezıdenti. Bizdi saıası kúntizbede sım­vol­dy túrde kórshiles turǵan eki ataýly oqı­ǵa­dan nebári birneshe apta ǵana bólip tur. Birinshiden, ol – TMD-nyń Al­ma­ty Deklarasııasyna qol qoıy­lýynyń 20 jyldyq mereıtoıy. Ol KSRO qıran­dy­synda Eýrazııa jáne búkil álem ta­rıhyndaǵy óte erekshe memleket­ara­lyq birlestik – Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵynyń paıda bolǵanyn ja­rııalady. Ekinshiden, ol 2012 jyldyń 1 qań­tarynan bastap jańa joba – Birtutas ekonomıkalyq keńistikti júzege asyrýdyń basy. Olarda jańa táýelsiz memleketterdegi ulttyq múddelerdiń túzilýiniń kóp jylǵy tájirıbesi, eýrazııalyq ınte­grasııanyń oń­taı­ly modelin izdeý jáne mıl­lıondaǵan qarapaıym adam­dar­­dyń jańa úmitteri bite jym­das­qan. YDYRAÝ ALASAPYRANYN TOQTATÝ 1991 jyldyń 21 jeltoqsanynda Almatyda meniń tabandy bastamam boıynsha shaqyrylǵan postkeńestik memleketter basshylarynyń sammıtinde joıylyp bara jatqan sýper­der­javanyń alasapyrandy ydyraýynyń qaýipti úderisi toqtatyldy. Sol oqıǵalarǵa tikeleı qaty­sýshy retinde men onyń sózben aıtyp jet­kiz­­gisiz shıyrlasqan shıelenisin áli kúnge deıin jadymda saq­tap kelemin. Sol bir tarıhı kúndermen qabat­tasqan problemalar men qarama-qaı­shylyqtardyń aýyrlyǵynan ýaqyt­tyń ózi de búgile túskendeı boldy. Qazaqstannyń jáne burynǵy Odaq­tyń ózge respýblıkalarynyń kópten kútken táýelsizdikke ıe bolýynyń qýa­nyshty sezimi bizdiń halyq­ta­ry­myzdyń enshisine tıgen tarıhı jaýap­ker­shiliktiń asa kúrdeliligin sezinýmen tyǵyz astasyp jatty. Ol kezeńde saıası daǵdarys eko­no­mıkany odan beter tuqyrta tústi. Bu­ryn bolǵan birtutas sharýashylyq mehanızmi kóz aldyńda kúırep jatty. Je­kelegen kásiporyndar ǵana emes, bú­tindeı salalar bir jambastaı qu­lady. Kóptegen adamdar jumyssyz jáne kúnkóriske qajetti qarjysyz qaldy. Elektrsiz qalǵan qalalardaǵy páterlerdiń terezeleri úńireıgen qara qýystarǵa aınaldy, qarapaıym jylý da bolǵan joq. Mundaı kórinis is júzinde burynǵy Odaqtyń barlyq óńirlerine de tán boldy. KSRO ómiriniń sońǵy jyldarynda bastalǵan ultaralyq janjaldar keńi­nen etek jaıdy. Búginde búkil postkeńestik elder úshin etnostyq jáne dinı negizde bóliný qateriniń qanshalyqty zor jáne aqıqat bolǵanyn ashyq aıtqan jón. Bul turǵyda ydyraýy qaz-qatar júrgen Iýgoslavııa federasııa­synyń shynaıy mysaly naqty dálel. Men, ózimniń kóptegen áriptes­te­rim – jańa táýelsiz memleketterdiń kóshbasshylary sııaqty bizdiń elderimizge aǵaıynaralyq qantógisti janjaldar, kedeıshiliktiń túpsiz shyńy­raýy men álemdik ekonomıkada tek shıkizattyq tirkeme retinde ǵana oryn alyp, tarıhtyń shetqaqpaı jıeginde qalý qaýpin týdyratyn mun­daı jol­dyń qaterli ekenin túsindim. TMD-ny qurý sýperderjavanyń ydy­raýynyń qysqa da kúrdeli tarıhı kezeńin tııanaqtap, sonymen birge, postkeńestik keńistiktegi jańa ıntegrasııalyq úderistiń bastalý núk­tesi boldy. Men osydan 20 jyl buryn TMD qurý týraly, áli de sol pishinmen ómir súrip jatqan, sol kezdegi birden-bir durys sheshimniń Qazaqstannyń qu­narly jerinde qabyldanǵanyn maq­tan tutamyn. Ol qazaqstandyq bastama boı­yn­sha, meniń barynsha belsendi qaty­sýym­men jáne Almatydaǵy sol bir este qalarlyq tarıhı kezdesýge qaty­sý­­shy­lar­dyń báriniń saıası kemeń­ger­lik kórsetýi arqasynda qabyldandy. DOSTASTYQTYŃ TARIHI RО́LI 20 jyl ishinde TMD atyna kóp­tegen ótkir syndar aıtyldy. Men de árkez Dostastyqtyń damýynan, ásire­se, ekonomıkalyq ıntegrasııa máse­le­sinde kóp úmit kútkenderdiń qata­ryn­da boldym. О́ıtkeni, eldiń táýelsizdigin ny­ǵaı­týdaǵy, daǵdarysty eńserýdegi, ekono­mı­kany kóterýdegi, adamdardyń tur­mys deńgeıin arttyrýdaǵy óńirlik ın­tegrasııanyń shynaıy múmkindikterin jaqsy bildim. Sebebi, Qaraǵandyda nemese Novosibirde, Dnepropetrovskide nemese Grodnoda, Núkiste nemese Horogta, Nahchyvanda nemese Maryda, Oshta nemese Benderada, Batýmıde nemese Gıýmrıde turatyn mıllıondaǵan qarapaıym adamdardyń Dostastyqpen baılanystyrǵan asqaq úmitterin bildim. Maǵan mundaı múmkindikti Qazaq­stannyń aıryqsha kópultty halqy berdi. Qazaqstan halqy Assambleıasy ses­sııasy barysynda qazaqstandyqtar­men kezdesýde, Dostastyqtyń barlyq elderindegi qarapaıym azamattardan keletin kóptegen hattardan maǵan qa­ra­paıym adamdardyń bizdiń memle­ket­terimizdiń, ásirese, ekonomıkalar­dyń tyǵyz da berik baılanysyna degen umtylysy týraly kúshti júrek lúpilderi berilip jatty. TMD-nyń 20 jyldyq tarıhynda barlyq qatysýshy elder úshin taǵ­dyr­sheshti bolatyndaı sheshimderge ja­qyn­dap kelgen sátter boldy. 1993 jyldyń qyrkúıeginde Eko­no­mıkalyq odaq qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Ol erkin saýda aımaǵyn, keden, tólem jáne valıýta odaǵyn qurý satylarynan birizdilikpen ótýdi jáne taýarlardyń, qyzmetter men kapı­tal­dyń ortaq rynogyn qurýdy qaras­tyr­dy. Biraq ol ýaqyttary ydyraýshylyq tendensııalary kúshtirek boldy. TMD memleketteriniń barlyǵy qol qoıǵan Erkin saýda aımaǵy týraly kelisimdi tek alty memleket ǵana ratıfıkasııa­la­dy, biraq olardyń ishinde Reseı de, Ýkraına da, Belarýs te bolǵan joq. 1998 jyly men TMD-nyń Memleket basshylary keńesi boıynsha árip­tes­terimniń bárine Birtutas ekono­mı­ka­lyq keńistik týraly ózimniń keń aýqym­dy jobamdy jiberdim. Biraq ol sol kúıi joǵary deńgeıde qaralǵan joq. Obektıvti jáne sýbektıvti sebepterden TMD postkeńestik keńistiktegi ıntegrasııanyń sheshýshi qurylymy bola alǵan joq. Soǵan qaramastan álem qatań ultústilik qurylymdardyń bolmaýy jaǵ­daıynda memleketaralyq qarym-qatynastardyń kóptegen ótkir máse­le­le­ri boıynsha ustanymdardyń jaqyn­dasýyn jáne birlesken sheshim­derdiń qabyldanýyn qamtamasyz etken bul sııaqty uıymdy buǵan deıin bilgen emes. Memleket basshylarynyń turaqty kezdesýlerin erekshe atap ótkim keledi, ol memleketterdiń bir-birinen beıbit túrde bólinýine jáne olardyń táýel­siz­diginiń nyǵaıýyna jaǵdaı jasady. Bul oraıda Dostastyq qyzmettes­tik pen ózara baılanystar alańyna aı­naldy. Onyń sheńberinde memleket jáne úkimet basshylary sammıti tu­raq­ty ótip turady, 39 salalyq memle­ket­aralyq organdar jumys isteıdi. Olardyń keıbireýiniń jumysyna Lat­vııa­nyń, Lıtvanyń, Estonııa men Moń­ǵo­lııanyń belsendi qatysýynyń ózi atap óterlikteı. TMD-nyń Parlamentaralyq assam­bleıa­sy 300-den astam modeldik zań­dar qalyptastyryp, olar ulttyq deń­geıdegi zań shyǵarýda belsendi paıda­lanylýda. Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart – oǵan memleketterdiń báriniń birdeı qatyspaıtynyna qaramastan búkil TMD-nyń áskerı qaýipsizdiginiń dińi bolyp tabylady. Energetıka, kólik, mádenı-gýmanı­tar­lyq sala, transshekaralyq qylmys­pen, ekstremızmmen jáne terrorızmmen kúres salasyndaǵy ózara is-qı­myldar – osylardyń bári TMD-daǵy kóp qyrly ózara baılanystardyń pers­pektıvaly baǵyttary. Eki onjyldyqtyń eń mańyzdy qo­rytyndysy – Dostastyq sheńberinde bizdiń ortaq tájirıbemiz shyńdalyp, onyń ózi ýaqyt óte kele óńirlik ın­te­grasııanyń túrli pishindegi jáne túrli shapshańdyqtaǵy neǵurlym nátıjeli formalaryna kóshýge jaǵdaı jasady. EÝRAZIIаLYQ BASTAMA Búginde KSRO ydyraǵannan keıin qurylǵan memleketterdiń jaqyndasý úderisin eýrazııalyq ıntegrasııa dep ataý daǵdyǵa endi. Bul uǵymdy taldamashylar men sa­rapshylar keńinen paıdalanady, jáne, eń mańyzdysy, ol taıaý jáne alys shetelderdegi saıası elıtanyń tabıǵı sóz saptaýyna aınaldy. Búginde Eýrazııalyq Odaq qurý ıdeıa­sy keri ıterý sezimin týǵyzbaıdy jáne eshkimdi de tańdandyrmaıdy. Munyń syrtynda ol týraly eń joǵary deńgeıde taıaýdaǵy maqsattar jáne naqty ın­tegrasııalyq joba retinde aıtylady. Al bar bolǵany on jeti jyl buryn múlde ózgeshe bolyp edi. 1994 jyldyń naýryzynda men TMD keńistiginde sapalyq jańa ınte­gra­sııalyq birlestik – Memleketterdiń Eýrazııalyq Odaǵyn qurýdy tuńǵysh ret usyndym. Bul ıdeıany men M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­ver­sı­tetiniń akademııalyq aýdıtorııa­syn­da kezdeısoq jarııalaǵan joqpyn. Men TMD qurylǵannan keıin eki jyldan soń-aq paıda bolǵan kóp qyrly ın­te­gra­sııalyq úderisti tyǵyryqtan shy­ǵa­rý jónindegi berik sheshimmen búkil Dostastyqtyń ıntellektýaldyq elıta­sy­na tikeleı usynys jasadym. Men TMD-nyń ýaqyttyń obek­tıv­ti talaptaryna jaýap bermeıtinin jáne múshe memleketterdiń bizdiń halyqta­ry­myz asa muqtaj bolyp otyrǵan ın­te­grasııasyn qamtamasyz ete almaı­ty­nyn ashyq aıttym. Sondyqtan neǵur­lym naqty prınsıpterde is-qımyldar jasaıtyn jańa memleketaralyq bilmestik qurý qajettigi pisip-jetildi. HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda orys emıgranttary arasynda paıda bol­ǵan «eýrazııashylyq mektebi» jo­lyn ustanýshylardyń bárinen de ozyq ketken dańqty reseılik oıshyl Lev Gý­mılevtiń kózqarastary árkez meniń kó­ńi­limnen shyǵatyn. Ol Soltústik jáne Ortalyq Eýrazııanyń aýqymdy bóli­gin­degi halyqtardyń arasyndaǵy geo­gra­fııalyq jáne mádenı-tarıhı baıla­nystardyń birligin tujyrymdamaly túrde negizdedi. Astanada meniń bastamammen qurylǵan Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti onyń esimimen atalady. HH jáne HHI ǵasyrlar shegindegi naqty tarıhı jaǵdaılarǵa ıkemdendirilgen eýrazııashyldyqqa degen meniń kózqa­rasym tómendegi prınsıpterge negizdeldi. Birinshiden, mádenı jáne órkenıet­ti­lik faktorlardyń mańyzyn teriske shyǵarmaı-aq, men eń aldymen, eko­no­mıkalyq pragmatızm negizindegi ınte­gra­sııany qurýdy usyndym. Abstraktili geosaıası ıdeıalar men urandar emes, ekonomıkalyq múddeler ıntegrasııalyq úderisterdiń basty qoz­ǵaýshysy bolmaq. Sondyqtan bolashaq Eýrazııalyq Odaqtyń bastapqy negizi – Birtutas ekonomıkalyq keńistik bizdiń halyq­ta­rymyzdyń birlese tabysty damýynyń aýqymdy arealy retinde bolmaq. Ekinshiden, men árqashanda erikti ıntegrasııany jaqtaýshy bolyp keldim jáne bolyp qala beremin. Árbir memleket pen qoǵam jahandanýshy álemde ózindik bolmysqa sheksiz bas ura be­rýshiliktiń jáne óz shekaralarynda tuı­yqtalyp qalýdyń maǵynasy joq ekendigin túsinýge derbes kelýi tıis. Halyq pen eldiń múddelerin bas­shylyqqa alǵan erikti ıntegrasııa – órkendeýdiń eń qysqa joly da osy. Úshinshiden, Eýrazııalyq Odaqty men áý bastan-aq memleketterdiń teń­dik, bir-biriniń ishki isine aralas­paý­shylyq, egemendik pen memlekettik she­karalardyń qol suǵylmastyǵyn qur­met­teý qaǵıdattary negizindegi birlestik retinde kórdim. Tórtinshiden, men Eýrazııalyq Odaq­tyń árbir múshe eldiń múddelerin eskeretin, naqty da shynaıy ókilettikterge ıe, konsensýs negizinde is-qımyldar jasaıtyn ultústilik organyn qurýdy usyndym. Biraq bul saıası egemendikti berý degendi tipten de qarastyrmaıdy. Bul aksıoma. Negizine ıntegrasııa boıynsha áriptesterdiń teńdigi alyn­ǵan Eýrazııalyq Odaq qurýdyń tabys­ty tájirıbesi dál osyndaı bolatyn. Bul aspektilerdiń bári TMD memleketteri basshylarynyń bárine jiberilgen meniń usynystarymnyń destesinde egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Ol kúnderi men is júzinde barlyq postkeńestik elderdiń jurtshylyǵy­nan meniń eýrazııalyq bastamamdy qol­daǵan kóptegen únqosýlar aldym. Biraq ony naqtyly taldaýǵa saıasatkerler daıyn bolmaı shyqty. Bálkim, onyń ózi zańdylyq ta shy­ǵar. Kópten kútken táýelsizdikke ıe bolý shattyǵy TMD elderi kóshbas­shy­la­ry­nyń sol kezdegi býynynyń eýrazııa­lyq ıntegrasııa ıdeıasynyń uzaq merzimdi áleýetin kórýge múmkindik bermedi. Biraq bul bastamanyń TMD keńis­ti­gindegi ıntegrasııalyq úderister úshin serpin bergenin kórmeýge bolmaıdy. Odan keıingi jyldary ol Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, Qazaq­stan, Belarýs jáne Reseıdiń Keden odaǵy sııaqty birqatar tabysty mem­leketaralyq qurylymdardy qurýda satylap ómirge enip otyrdy. QARAPAIYM ADAMDARǴA QARAI QADAMDAR 2010 jyldyń kúzinde men reseılik jas jýrnalıster tobymen kezdestim. Bizdiń áńgimemiz kútpegen jerden uzaq jyldar ishinde alǵash ret olardyń Qazaqstanǵa shekaradaǵy jalyqtyra­tyn kedendik baqylaýdan ótpeı-aq kelýine baılanysty meniń atyma alǵys aıtýdan bastaldy. Men olar dál osyndaı sózderdi 2007 jyly bizdiń elderimiz ben Bela­rýs­tiń qatysýymen úsh jaqty Keden odaǵyn qurý týraly kelisimge qol qoı­ǵan jáne osy ıntegrasııalyq jobanyń túpkilikti shyndyqqa aınalýy úshin árbiri kóptegen jumystar atqarǵan Reseı kóshbasshylary Vladımır Pýtın men Dmıtrıı Medvedevke de mindetti túrde aıtýǵa tıis dep jaýap berdim. Men ár kezde de obektıvti túrde Qa­zaqstan men Reseıdi eýrazııalyq ın­tegrasııanyń lokomotıvi dep eseptedim. Sol sııaqty Keden odaǵyn qurý­da­ǵy bizdiń belarýstik áriptesterimizdiń jáne Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkonyń qosqan jeke zor úle­sin atap ótkim keledi. Biz birlesip orasan zor jumystar atqardyq. Úsh jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde úsh eldiń birtutas Keden kodeksi ázirlenip qabyldandy, ultústilik organ – Keden odaǵy komıssııasy quryldy. Birtutas keden aýmaǵynan tys eldermen saýdada biregeı tarıfter qol­daný úshin 11 myńnan astam taýar pozısııalary kelisildi. Keden odaǵyn qurýdaǵy makro­eko­nomıkalyq tıimdilik qazirdiń ózinde-aq kórinip tur. Tek 2011 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda ǵana úsh el arasyndaǵy jalpy taýar aınalymy úshten birge ósti. Jyl qorytyndysynda ol 100 mıl­lıard dollar deńgeıine jetedi dep boljanyp otyr, al ol ótken jylǵy kór­setkishten 13 paıyz kóp bolmaq. Ásirese, Qazaqstan men Reseı ara­syn­daǵy shekara boı­yn­daǵy saýda kólemi neǵurlym jyldam – 40 paıyzdan astamǵa ósýde. Keden odaǵynyń tolyqqandy ju­my­synyń birinshi jylynyń qory­tyn­dylaryn shyǵarý ulttyq IJО́ ósýi, shetel ınvestısııalaryn tartý, ónimniń ózindik qunyn tómendetý jáne basqa da kóptegen sheshýshi kórsetkishter boı­yn­sha oń dınamıkanyń neǵurlym naq­ty sıfrlaryn beretinine senimim mol. Sóz joq, úsh eldiń ekonomıkalyq sýbektileriniń biregeılendirilgen kedendik tarıfter men ımporttyq baj salyqtaryna beıimdelý kezeńine baı­la­nysty belgili bir qıyndyqtar týyn­daıtynyn biz aldyn ala bildik. Ult­tyq kedendik ákimshilikter arasynda jekelegen sáıkessizdikter bar, olar Keden odaǵy komıssııasynyń tásildi ju­mystary arqyly joıylýda. Keden odaǵy qazaqstandyq óndiris­shi­ler úshin ótkizý rynogynyń sheka­ra­syn Brestten Vladıvostokqa deıin keńeıtti. 2011 jyly bizdiń eksport Reseıge 60 paıyzǵa, al Belarýske 2,3 eseden astamǵa ósti. Birtutas keden aýmaǵy ishinde shetel valıýtasyn alyp júrýge qoıylǵan shekteýler joıyldy. Reseı men Belarýs taýar óndirýshileri úshin de dál osylaı boldy. Osylardyń bári, eń aldymen, bar­lyq qazaqstandyqtar, reseılikter jáne belarýster úshin naqty tıimdilikter. 1998 jyly men «Qarapaıym adam­darǵa qaraı on qarapaıym qadam» baǵ­darlamasyn usyndym. Onyń kóptegen erejeleri qazirdiń ózinde eki jaqty jáne kóp jaqty pishinde júzege asty. Bizdiń elderimizdiń azamattarynyń kedergisiz ótýi úshin birlesken shekara­larymyz móldir bola túsýde. Qazaqstannyń, Reseıdiń jáne Be­larýstiń Keden odaǵy – búkil TMD keńistigindegi shynymen de erikti jáne teń quqyqty ıntegrasııanyń birinshi formasy. Ol tarıhta alǵash ret bizdiń elde­rimizdiń halyqtaryn ózara syılastyq, ulttyq bolmysty saqtaý jáne ortaq bolashaqtyń bólinbestigin túısiný negizinde jaqyndastyrady. Keden odaǵynyń birtindep Birtutas ekonomıkalyq keńistikke, al ýaqyt óte kele, oǵan meniń senimim mol, Eýr­azııa­lyq ekonomıkalyq odaqqa aýysýy biz­diń halyqtarymyzdyń órkendeýi úshin qýatty yntalandyrýshy kúshke aına­lyp, bizdiń elderimizdi keń aýqymdy álemdegi jetekshi pozısııalarǵa alyp shyǵady. EÝRAZIIаLYQ QOǴAMDASTYQ Qazaqstannyń, Belarýstiń jáne Reseıdiń Keden odaǵy Eýrazııalyq eko­nomıkalyq qaýymdastyqtan qısyndy túrde ósip shyqty. Onyń 2000 jyly bes el – Belarýs, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Reseı jáne Tájikstan pishininde qurylýy eýrazııalyq ıntegrasııa tájirıbesindegi betburysty sát boldy. Nebári 11 jyl ishinde EýrAzEQ sheńberinde ıntegrasııalyq úderistiń túrli ólshemderi boıynsha tetikterdiń tarmaqtalǵan qurylymy qalyptasty. Onyń ústine olar tek memleketaralyq deńgeıde ǵana emes, sonymen birge tómennen kásipkerlerdiń, ǵylym, bilim berý jáne mádenıet qaıratkerleriniń, ÚEU, jastardyń bastamasy boıynsha da taǵaıyndalady. Jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵ­darysty eskergende Eýrazııalyq damý banki men Daǵdarysqa qarsy qor qurý ýaqtyly atqarylǵan is boldy. Búginde ol EýrAzEQ-tyń birqatar elderindegi naqty ekonomıkalyq joba­lar­dy qarjylandyrýǵa múmkindik berip qana qoımaı, sonymen birge shuǵyl kómek, máselen, álemdik daǵdarys zardaptaryn bastan ótkerip jatqan Belarýs ekonomıkasyna, kómek berýge de jaǵdaı jasaıdy. Máselen, úsh eldiń Keden odaǵy pishininde óndirisshilerdiń salalyq assosıasııalarynyń tez paıda bolýy da atap ótýge turarlyq. Bizdiń kásipkerlerimiz óz múdde­le­rin kelisý, ishki básekelestik pen ózara qoldaý erejelerin qalyptastyrý úshin de ıntegrasııalanady. Eýrazııa Medıa-forýmy, Televızııa men radıonyń Eýrazııa qaýymdastyǵy naqty bir taqyryptar boıynsha ju­mys isteıdi. Eýrazııa kıno jáne teatr festıvalderi, túrli máslıhattar, jastar forýmdary dástúrge aınalyp keledi. Sankt-Peterbýrgtegi ekonomıkalyq forýmda men ózimniń bastamam boı­yn­sha qurylǵan Ýnıversıtetterdiń eýr­azııa­lyq qaýymdastyǵy, Ǵalymdardyń eýrazııalyq klýby, Joǵary tehno­lo­gııa­lardyń halyqaralyq ortalyǵy búginde aǵartýshylyq jáne ǵylymı ke­ńistikte óziniń kókjıegin keńeıte túskenin atap óttim. Basqasha aıtqanda, bizdiń qoǵam ómi­riniń barlyq tereńine boılaı túsken tikeleı ıntegrasııa úderisteri júrip jatyr. Eýrazııa ıntegrasııalyq ıdeıasy ómir­lik kúshiniń kórinisi osy emes pe? Búginde bizdiń halyqtarymyz ózde­rin qalyptasý ústindegi eýrazııalyq birtektiliktiń, onyń mádenı, dinı jáne tildik kópqyrlylyǵy bólshegi retinde barynsha aıqyn sezine bastady. Munda jemisti ekonomıkalyq ózara is-qımyl men izgi kórshilestikke degen ortaq umtylys ta anyq baıqalady. Bizdiń barlyǵymyz tek birlesken ótkenimizdiń baı tájirıbesi ǵana emes, sondaı-aq bólinbeıtin ortaq tarıhı bolashaǵymyz bar ulttardyń jańa ǵa­jaıyp eýrazııalyq qoǵamdastyǵy paıda bolýynyń kýágerleri bolyp otyrmyz. EÝRAZIIа IDEIаSYN HHI ǴASYRDA JA­ŃA­ShA SARALAÝ Meniń Eýrazııalyq odaq qurý tý­ra­ly ıdeıamda eshqashan manılovshına da, bolashaq saıası nostalgızmdi qalqalaý da bolǵan emes. Onyń negizinde qashanda olar qan­daı da bir izgi nıet nemese maqsat­ker­likpen búrkemelense de saıasattyń ekono­mıkaǵa kez kelgen zorlyq pishinin qabyldamaıtyn pragmatıkalyq qadam jatty jáne solaı bolyp qala beredi. Eýrazııa jobasynda tek syrtqy eko­nomıkalyq, áskerı, saıası, aqpa­rat­tyq, tehnologııalyq, ekologııalyq jáne basqa da qaterlerden ujymdasyp oqshaýlaný múmkindigin ǵana kórý alysty ańdaı almaýshylyq bolyp tabylady. EAO-nyń tarıhı perspektıvala­ryn osyndaı tar sheńberde túsingen kez­de jańa «temir shymyldyqqa» uq­sas birdeńe paıda boldy dep aı­qaı­la­ǵyń keletini, biraq ol basqa geosaıası saryndarda kórinis tabatyny aqıqat. Biz Eýrazııalyq odaqty ashyq joba retinde qarastyramyz. Ony keń aýqym­dy kólemde, mysaly, Eýroodaq­pen, basqa da birlestiktermen ózara is-qımylsyz elestetýge bolmaıdy. KSRO-ny eshqandaı da «restavrasııalaý» nemese «reınkarnasııalaý» joq jáne bolmaıdy da. Bul tek ótkenniń fantomdary, joramaldary men saýdaǵa salýlar. Jáne munda bizdiń Reseı, Belarýs jáne basqa eldermen kózqaras­tarymyz tolyqtaı sáıkesedi. Qazirgi tańda «odaq» jáne «ımperııa basqynshylyǵy» deıtin dúrlikpeli sózderden úreılenýdi eńserý kerek. Bul týraly V.Pýtınniń «Izvestııa­da­ǵy» óziniń maqalasynda jazǵany ma­ńyz­dy. NAFTA sheńberindegi Soltús­tik­at­lan­tıkalyq ıntegrasııa da úsh memleket – AQSh, Kanada, Meksıkadan turady. Biraq eshkim de AQSh-tyń ım­pe­rııalyq shamshyldyǵy týraly sóz qozǵamaıdy. Keıbir batys sarapshylary Eýr­azııa­lyq odaq Qytaı ekonomıkalyq eks­pansııasy degennen qorǵaný úshin qurylmaqshy dep málimdeme jasaǵanda asyǵystyq tanytyp otyr. Mundaı málimdemeniń shyndyqtan tym alshaq jatqanyn aıtýǵa tıispin. Kerisinshe, QHR sońǵy eki onjyl­dyq bederinde Reseı men Qazaq­stan­nyń da, Belarýstiń de strategııalyq áriptesi bolyp tabylady. Biz ıntensıvti saıası únqatysý jáne tyǵyz eko­nomıkalyq yntymaqtastyq ustanyp kelemiz. Biz sondaı-aq ShYU jáne AО́SShK sheńberlerinde tyǵyz is-qımyl tanytýdamyz. Osymen bir mezgilde men osydan 17 jyl buryn aıtqan eýrazııalyq ıntegrasııa qaǵıdattaryna árbir qatysýshy eldiń ishki damýdyń turaqtylyǵy, ulttyq ekonomıkalyq, nesıe-qarjy­lyq jáne áleýmettik saıasattyń nátı­jeliligi men jaýapkershiligi másele­le­rin qosý asa mańyzdy. Bul biz úshin úlgisi asa paıdaly Eýroodaq ekonomıkasyndaǵy qazirgi qıyndyqtardy eńserýdiń tájirıbele­rin esepke alǵanda aıryqsha mańyzdy. 2009 jyldan bastap biz Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı Birtutas ekono­mı­kalyq keńistigin qalyptastyrýdyń barlyq zańgerlik máselelerin búge-shigesine deıin pysyqtaý jumystaryn júrgizip kelemiz. Ústimizdegi jyldyń sońyna deıin úkimetter deńgeıinde tıisti kelisimder jasalatyn bolady. 2012 jyldyń 1 qańtarynan Bir­tu­tas ekonomıkalyq keńistik qurýdyń praktıkalyq kezeńi bastalady. Birte-birte úsh eldiń ekonomıkalyq saıasatyn úılestirýdiń tetikteri, qyz­met­terdiń, kapıtaldar men eńbek re­sýrstarynyń, birizdendirilgen zańna­ma­lardyń transshekaralyq erkin qoz­ǵa­lysyn qamtamasyz etý shyndyqqa aı­na­la­dy. Bıznestiń ulttyq sýbek­ti­leri BEK-ke qatysýshy árbir memle­ket­tiń ınfraqurylymdaryna teńdeı qol jetkizý múmkindigin ıelenetin bolady. Bola­shaqta birtutas kóliktik, energe­tı­ka­lyq jáne aqparattyq júıe qalyptasady. BEK ıntegrasııanyń meılinshe jo­ǵa­ry satysy – Eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq odaqqa ótý úshin berik negiz qa­laıdy. Bul qýatty birlestik bolady. Úsh memlekettiń jıyntyq IJО́-si shamamen 2 trıllıon dollardy qurasa, ón­di­ristik áleýeti 600 mıllıard dollarǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi – shamamen 112 mıllıard dol­larǵa, al jalpy tutyný rynogy 165 mıllıon adamǵa baǵalanyp otyr. HHI júzjyldyqta Eýrazııalyq odaq­ty jahandyq damýdyń naqty ba­qy­lanǵan trendterinen tys qalyptas­qan jahandyq kúshterdiń tabysty or­talyǵy retinde kóz aldyńa elestetý múmkin emes. Ústimizdegi júzjyldyqta aımaq­ta­ný jalpyálemdik úrdiske aınaldy. Eý­ropalyq odaq taıaýdaǵy jyldarda qu­ramyna Horvatııany, bolashaqta Serbııa men Chernogorııany jáne basqa elderdi qosý esebinen odan ári keńeıýdi josparlap otyr. Shyǵys Azııada Qytaıdyń jáne birden eki mıllıard tutynýshyny qam­tıtyn ASEAN elderiniń qatysýymen planetamyzdaǵy asa iri erkin saýda aımaǵy qurylýda. Qarjy-ekonomı­ka­lyq turǵyda Parsy shyǵanaǵy óńiri ózi­nen ózi uıymdasyp jatyr. Sol­tús­tik jáne Ońtústik Amerıka, Afrıka elderiniń ıntegrasııasy nyǵaıa túsýde. Egemen damýdyń 20 jylynda Re­seı­diń, Qazaqstannyń jáne ózge de eýr­azııalyq ıntegrasııaǵa qatysýshy­lar­dyń ekonomıkalary jahandyq eko­nomıkanyń bólshegine aınaldy. Búginde bizdiń elderimiz moder­nı­za­sııalanýynyń, ǵylymı aýqymdy ın­no­vasııalyq ekonomıka qurýynyń ma­ńyz­dy sharty AQSh-pen, Eýroodaqpen, Qy­taımen, Azııa-Tynyq muhıty ekono­mıkalyq qoǵamdastyǵy elderimen ın­vestısııalyq jáne tehnologııalyq yntymaqtastyqty belsendi óristetý bolyp tabylady. Jańa jahandyq qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý úderisteriniń mańyzdy aspektilerin de qaperge alǵan jón. Meniń tabandy bastamammen osydan bir jylǵa jýyq ýaqyt buryn qabyldanǵan EQYU sammıtiniń Astana deklarasııasynda birtutas jáne bólinbeıtin Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq qaýipsizdik keńistigin qurý maqsaty belgilendi. Sondyqtan búginde HHI ǵasyrdaǵy alys bolashaqqa, múmkin tipti, odan keıingi ǵasyrlarǵa baǵdarlanǵan eýrazııa­lyq  ıntegrasııa ıdeıasyn jańasha saralaý kókeıkesti bolyp tabylady! EÝRAZIIаLYQ ODAQ: BOLAShAQTYŃ STRATEGIIаSY Eýrazııalyq odaq – búgingi kún men bolashaqtyń kúrdeli synaqta­ry­men ólshenetin megajoba. Ol qalyptasýy tarıhtaǵy eń kúshti jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵda­rys­tar yqpalymen bastalǵan jańa álem­dik arhıtektýranyń organıkalyq bólshegi bolýdyń barlyq múmkin­dik­terine ıe. Bul úshin eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qa­tysýshylardyń barlyǵynda is-qı­myldyń anyq ta naqty strategııasy bolýy qajet. Birinshi. Eýrazııalyq odaq áýel bastan básekege qabiletti jahandyq eko­no­mıkalyq birlestik retinde qurylýy tıis. Bizdi tek «modernızasııany qýýshy» qaǵıdattaryndaǵy damýshy elder jı­yntyǵy bolýdyń tar sheńberli pers­pektıvasy da, ózge álem úshin máńgilik tabıǵı resýrstardyń úlken perıfe­rııalyq eksporttaýshysy bolyp qalý­dyń peshenemizge jazylýy da qana­ǵattandyra almaıdy. Álem jańa tehnologııalyq tóńkeris tabaldyryǵynda tur. Búginde Qazaq­stan údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý jolyn betke aldy. Biz bolashaq ulttyq ınnovasııalyq ekonomıkanyń negizi retinde zamanaýı óndiristik kúshterdiń jańa qurylymyn qurýdamyz. Mundaı mindetter Reseı­diń, TMD-nyń ózge de elderiniń aldyn­da tur. Sondyqtan bizdiń Birtutas ekono­mı­kalyq keńistigimiz ınnovasııalar men qýatty tehnologııalyq serpin­diliktiń aýmaǵy bolýynyń mańyzy zor. Bul úshin bizdiń elderimizdi da­my­týdyń modernızasııalyq jáne ınnova­sııa­lyq ortaq algorıtmin túzý qajet. Men 10-15 jyldyq perspektıvaǵa eseptelgen Eýrazııalyq ınnovasııalyq-tehnologııalyq kooperasııanyń birlesken baǵdarlamasyn jedel jasap qa­byldaýdy usynamyn. Bul turǵyda sonaý 1970 jyly-aq asa iri «AIRBUS» halyqaralyq avıajasaý konsorsıýmyn qurǵan Fransııa, Germanııa jáne Ulybrıtanııanyń úlgi­si aıshyqty bolyp tabylady. Keıin olarǵa Ispanııa qosyldy. 2010 jyldyń qorytyndysy boı­yn­sha «AIRBUS» jańa ushaqtar satý men olarǵa tapsyrystar qabyldaý sany jó­ninen Amerıkanyń «Boıng» jáne «Lokhıd» kompanııalarynan aı­tar­lyq­taı ozyp ketti. «AIRBUS-tyń» jyl saı­ynǵy tabysy 30 mıllıard eýro­ǵa ja­qyndap keledi. Búkil Eýropa boıyn­sha ornalasqan kompanııanyń ká­sip­oryn­darynda 53 myń adam jumys isteıdi. 2006 jyldan bastap «AIRBUS-tyń» barlyq aksııalar paketi óz kezeginde EO elderi úkimetteri men ulttyq kompanııalary qarjylandyratyn EADS Eýropa aeroǵarysh konsorsıýmynyń ıe­ligine ótken. Danııa men Shvesııa Skanede birlesken ınnovasııalyq ortalyq – «me­dıkonovalyq ańǵar» qurdy. Búginde bul – laboratorııalar, kom­mersııalyq qurylymdar, óndiristik ká­siporyndar shoǵyrlanǵan Eýropadaǵy asa qýatty klaster. Munda quramyna 300 kompanııa, 14 ýnıversıtet, 26 medısınalyq klınıka kiretin 7 ǵylymı park jumys isteıdi. Mundaı jolmen jańa tehnologııalar jasaýdyń birlesken jekelegen aspektileri boıynsha eki jaqty kelisimder túzetin halyqaralyq ınnovasııa­lyq ortalyqtar qurýdy yntalan­dyratyn birqatar elder júrip keledi. Ekinshi. Eýrazııalyq odaq damýdyń eýroatlantıkalyq jáne azııalyq are­aldaryn qosatyn myqty býyn retinde qalyptasýy tıis. Ekonomıkalyq turǵyda biz Eýro­odaq­tyń, Shyǵys, Ońtústik-Shyǵys jáne Ońtústik Azııanyń yrǵaqty ekonomıkalaryn baılanystyratyn kó­pir bola alamyz. Búginde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi jobasy júzege asyrylýda. Ýaqyt óte kele osy marshrýt boı­yna Eýropa jáne Qytaı rynoktaryna taýarlar jetkizý merzimin 3,5 eseden astamǵa qysqartýdy qamtamasyz etetin zamanaýı kóliktik-logıstıkalyq júıe túziletin bolady. Transeýrazııalyq júrdek temir jol jelisin qurýdyń bolashaǵy da zor kórinetini sózsiz. Bizge Birtutas ekonomıkalyq keńis­tiktiń Eýropalyq Odaqpen, Qytaı Ha­lyq Respýblıkasymen, Japonııamen, Úndistanmen aradaǵy yntymaqtas­ty­ǵyn keńeıtý ózara tıimdi. Úshinshi. Eýrazııalyq odaq jańa ja­handyq valıýtalyq-qarjylyq júı­e­niń bólshegi bolatyn baqýatty óńir­lik qar­jy birlestigi retinde qalyp­tasýy tıis. Eýroodaq tájirıbesi kórsetip otyr­ǵanyndaı, ortaq tóleý júıesin, sodan keıin ortaq valıýta qurý – ıntegrasııanyń zańdy kezeńi. Qazirgi jaǵdaıda bul úderis son­daı-aq álemdik daǵdarys saldary úr­disterin esepke alýy tıis. Qazir EO men eýroaımaq qansha­lyq­ty synalsa da, olar ózderiniń tirshilikke qabilettiligi men daǵdarystarǵa beriktigin kórsetip otyr. Biz EO-nyń aýyr halde qalǵan elderge qandaı qýatty qoldaý jasap otyrǵanyn kórip otyrmyz. Úsh jyl buryn men kúshti óńirlik rezervtik valıýtanyń alǵashqy negizi retinde eýrazııalyq ultústilik esep birligi – EUEB-ni engizý týraly má­seleni talqylaýdy bastaýdy usyn­dym. Búginde saldary qazirgiden de sal­maq­tyraq soǵatyn jahandyq reses­sııa­nyń jańa tolqyny yqtımaldylyǵyn esepke alatyn bolsaq, bul ıdeıa jaı ǵana kókeıkesti bolyp qalmaıdy, ol prak­tıkalyq sheshýdi talap etedi. BEK sheńberinde valıýta odaǵyn qurý – eńserý arqyly biz ın­te­gra­sııa­nyń Eýropalyq odaqtyń qazirgi jańa deńgeıine óksheleı jaqyndaıtyn rýbıkon bolyp tabylatyn shep ekenin erekshe atap ótkim keledi. Bizdiń basty maqsatymyz – kórshilerimizge odaqtyń is júzindegi mańyzy men tirshilikke qabilettiligine sendirý. Sonda sany­myz úsh memleketten de aıtarlyqtaı arta túsetin bolady. Tórtinshi. Eýrazııalyq ıntegrasııa­nyń geoekonomıkalyq, al bolashaqta geo­saıası jaǵynan býyny bekýi tek evo­lıýsııalyq jolmen jáne erikti túrde júrýi tıis. Oǵan jasandy jedeldetýdiń eshqan­daı pishini men jekelegen elderdi qamshylaý jat bolýy shart. Birtutas eýropalyq rynok 40 jylǵa jýyq ýaqyt qurylǵanyn umytpaıyq. Búginde eýrazııalyq ıntegrasııa tu­ǵyrnamasy aıtarlyqtaı keń. Onyń quramyna pishini, maqsaty jáne mindeti túrli bolyp keletin mem­leketaralyq birlestikter – TMD, EýrAzEQ, UQShU, Keden odaǵy – Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı men basqalardyń BEK-i kiredi. Basqa qurylymdardyń paıda bolý yqtımaldyǵy da zor. Men, máselen, Ortalyqazııalyq odaq qurýdyń jaq­ta­sy bolyp qala beremin. Odan, birinshi kezekte, problemalardy birlesip sheshý men óńirdegi barlyq mem­le­ket­ter­diń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy teńe­lisiniń úlken múmkindikterin kóre­min. Bul Ortalyq Azııa elderindegi barlyq azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa septigin tıgizip, óńirdegi kúrdeli prob­lemalardy sheshýge kómekteser edi. Túrli óńirlik uıymdarǵa qatysý ár memleketke ıntegrasııanyń asa tıimdi jolyn tańdaýǵa járdemdesedi. Sondyqtan barlyq eýrazııalyq bir­lestikterdiń áleýetin óristetip, birte-birte olardyń pishinderi men mazmun­daryn jaqyndastyrýǵa yqpal etý mańyzdy. Besinshi. Eýrazııalyq odaq qurý tek jurtshylyqtyń keń qoldaýy negizinde ǵana múmkin. Qazirde bizdiń elderimizde ózimizdiń «eýrazo-optımıster» men «eýrazo-skep­tıkter» bar ekeni zańdylyq bolyp tabylady. Olardyń arasyndaǵy pikirtalastar tek qana ıntegrasııalyq úderisterdiń kemshilikterin kórýge jáne olardy dáıektilikpen alastaýǵa járdemdesetini anyq. Men jaqyn bolashaqta olardyń debattary Eýrazııalyq Assambleıa – bizdiń elderimiz parlamentarıılerin biriktiretin ultústilik qurylym minberinen júredi ǵoı dep oılaımyn. Sonymen bir mezgilde, eýrazııalyq ıntegrasııanyń halyqtyq vertıkalin nyǵaıtý mańyzdy. Bul jerde áńgime eýrazııalyq qoǵamdyq birlestikterdiń sanyn arttyrý týraly bolyp otyr. Máselen, EýrAzEQ Iskerlik keńesiniń arqaýynda О́nerkásipshiler men kásipkerlerdiń eýrazııalyq kongresin qurýǵa bolady. Keden odaǵy elderiniń úshtigi pishininde Eýrazııalyq saýda-óndiristik pa­la­tasyn qurý oryndy. Olardyń ofısteri Astanada ornalasa alar edi. «Eýrazııa-24» táýliktik jańalyqtar arnasyn qurý jónindegi jumystardy bas­taý qajet. Bul bizdiń elderimizdiń aza­mattaryn ıntegrasııanyń basym­dyq­tary men barysy týraly obek­tıv­ti jáne tolyq aqparattandyrý tur­ǵy­synan mańyzdy. Men Eýrazııalyq ekonomıkalyq ke­ńistiktiń atqarýshy organdaryn Astanada – Eýrazııa sýbmaterıginiń geo­grafııalyq kindiginde turǵan qalada ornalastyrýdy usynamyn. Bul jerde eshqandaı shamshyldyq joq. Bul biz úshin aıtarlyqtaı júkteme bolar edi. Sonymen birge, Eýrazııa ınte­gra­sııasy ıdeıasynyń bastamashysy retinde Qa­zaq­stanǵa ádiletti rıza­shy­lyqtyń kó­ri­nisi bolar edi. Ortalyq ofıstiń Qa­zaq­standa oryn tebýi jańa ınte­gra­sııalyq birlestikti bizdiń el­derimizdiń ishindegi, sondaı-aq bir­lestiktiń syr­tyn­daǵy kúdikterden aryltady. Bul endi táı-táı basqan bizdiń uıy­my­myzǵa úlken senimdilik týǵyzady. Kezinde bizdiń TMD-nyń shtab-páterin Mınskide ornalastyrý týraly sheshimimiz naq osyǵan baılanysty bo­la­tyn. Eýropalyq odaq shtab-páteriniń Brıýsselde oryn tebýi de kezdeısoq emes.

*  *  *

HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldy­ǵy­nyń basynda eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik­tiń naqty kelbetin ıelenip keledi. Ol bizdiń elderimiz ben halyq­ta­ry­myz­dy órkendeý men ıgilikke bastaı­tyn senimdi jol retinde óziniń tarıhı bolashaǵyn dáleldeı aldy. Sheshýshi saıası sheshimder qabyl­dandy. Ekonomıkalyq qýatty, turaqty jáne barlyǵyna tıimdi Eýrazııalyq odaq qurý úshin birqatar aýqymdy mindetterdi sheshý kerek. Bizdiń ortaq strategııalyq maq­sa­tymyz, mine, osynda!