Memleket Basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy aıasynda Ádet-ǵuryp jáne salt-dástúr ortalyǵy oblystyq J.Shanın atyndaǵy qazaq akademııalyq drama teatrymen birlese dańqty rejısser J.Shanınniń 125 jyldyq mereı toıyna arnalǵan dóńgelek ústel ótkizdi.
«J.Shanın eńbekterindegi etnografııalyq qundylyqtar» degen taqyryppen ótken alqaqotan otyrysta rejısser J.Shanınniń ómiri men tvorchestvosy, Qazaqstanda teatr ónerin qalyptastyrýdaǵy eńbegi men onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy ulttyq erekshelikter, salt-dástúr kórinisterin bıik deńgeıde tanytý, nasıhattaý jaıy qamtyldy.
Qazaqtyń alǵashqy ulttyq teatrynyń negizin qalaǵan rejısser, dramatýrg Jumat Shanınniń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan dóńgelek stoldy Salt-dástúr jáne ádet-ǵuryp ortalyǵynyń dırektory Jánibek Taǵaev júrgizip otyrdy.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qaıratker, seksenniń seńgirindegi Májıt Ilııasqarov aqsaqal kórnekti teatr qaıratkeriniń ómirbaıany jóninen tereńirek tolǵady. Búginde 100-ge kelgen Qazaqstannyń halyq ártisi Aısha Abdýlınanyń talaı ret Jumat Shanınniń shyǵarmashylyǵy jóninde taǵylymdy áńgimeler aıtqanyn, qazaqtyń alǵashqy kásibı rejısseri Asqar Toqpanovtyń Jumat Shanınniń úıinde erke inisindeı bolyp óskenin, súıikti shákirti bolǵanyn, Máskeýge Shanınniń yqpalymen baryp oqyǵanyn tilge tıek etti.
1972 jyly Shymkent drama teatryna Jumat Shanınniń esimi berilip, 1992 jyly osynda 100 jyldyǵy toılanǵanyn eske saldy. Qazir 125 jyldyǵy IýNESKO kóleminde dúnıe júzi teatr áleminde atalyp ótip jatqandyǵyn maqtanyshpen aıtty.
Árıne, qazaqtyń ulttyq teatrynyń negizin qalaǵan tulǵanyń ómiri qanttaı tátti bolmaǵan. Jastaıynan joqtyq pen jetispeýshilikti kórip ósken Jumat Shanın 1916 jyly qara tizimmen maıdanǵa alynady. Kúzdiń silbigen sýyq jańbyrynda, qarly daýylda okop qazǵan jigerli jas jigit orys proletarlarymen birigip odaq qurady. Patsha rejımine qarsy turady. Aptalap asty ústi sement karserge qamalady. «Densaýlyǵymdy sol karser qurtty» deıdi eken. Biraq, qazaq rýhanııatynyń joqshysyn osynsha aýyrtpalyqtar moıyta almaǵan.
Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri, dramatýrg Saıa Qasymbek J.Shanın týraly zerttep, kitap jazyp júr. Saıa «men óz ómirbaıanymnan góri Jumat atamnyń ómirbaıanyn jaqsy biletin kúıge jettim deıdi.
Aıtsa aıtqandaı, belgili dramatýrg ulttyq teatr negizin qalaǵan tulǵanyń óner jolyndaǵy jankeshtiligin áserli baıandady.
Jumat Shanınmen Qoıandy jármeńkesi tabystyrǵan Elýbaı О́mirzaqov pen Qalekı Qýanyshbaevtar teatr qurý isinde 3-4 jyldan jalaqy almaı jumys jasaǵan eken. Otbasyn asyraý, jan baǵý úshin kúndiz qara jumys jasap, keshǵurym teatrmen aınalysqan. Sondaı qıyn kúnderi Jumat Shanın dostaryna sybyrlap, «jigitter, aqsha aryltyńdar. Bir malaqaı bolsa da teatrymyzǵa alaıyq» der eken. О́ıtkeni, teatrǵa kerek-jaraq berýge eshkim qulyqty emes. Sol zamannyń tilimen aıtqanda baı-qulaqtar kámpeskelenip jatqan ýaqyt. Baılardyń dúnıe múlki, kıim keshegi tárkilengen. Jumat Shanın «aqyry qoımada jatyr ǵoı, teatrǵa úles berińder» dep baryp, talaı ret jylap qaıtypty. Teatrǵa kıim jetpegendikten bir tumaqty túrlishe kıgen ýaqyttar bolypty.
El ishinde daryndylar kóp degenimen teatr mádenıetin meńgergender joqtyń qasy. Bir pessada jas jigitke moldanyń rolin oınaý tapsyrylady. Bir kóriniste álgi molda jigit dáret alý kerek. Asyp-sasqan jas jigit kórermenderdiń kóz aldynda shalbaryn sypyryp tastap, sylpyldatyp dáret alady.
Qatty qorlanǵan Jumat aǵa úsh kún tósek tartyp jatyp qalypty. О́mirzaq pen Qalekıge «teatr - degen úlken mádenıet, qazaqtyń kisilik kelbeti, rýhanı qaınary. Eldi ádemilikke tárbıeleý úshin óte mádenıetti oınańdar» degen eken.
Eń aýyr oqıǵa Máskeýge alǵash barǵan etnografııalyq saparda bolady. Ol kezde Jumat Shanınniń Janbıke degen arýmen shańyraq kótergen kezi. Sóz reti kelgende aıta keteıik, Janbıke Shanına - qazaqtyń alǵashqy áıel artıskasy. Poezda kele jatqanda Jumat pen Janbıkeniń shaqalaǵy Aıan aýyryp, qaıtys bolady.
Sonda Jumat aǵa «jigitter, bolar is boldy. Balasy ólip, qaraly bolyp kele jatqan trýppany Máskeý qabyldamaı qoıar. Ne bolsa da bildirmeıik» deıdi. Janbıke óli shaqalaǵyn qushaqtap Máskeýge jetedi. Úsh kún jerlenbegen náresteni erteńinde Máskeýdegi tatar molasyna aparyp, jer qoınaýyna tapsyrady.
Qoıylym kezinde eki omyraýy syzdaǵan Janbıke ana, sherli ana rolde oınap shyǵady. Máskeýlikter qazaq ónerine úlken qoshemet kórsetedi.
Ne degen qatal taǵdyr. Qansha jerden «óner qurbandyqsyz bolmaıdy» degenimen Jumat Shanınniń kesigi - qazaq ónerin tanytý jolyndaǵy óshpes erlik ónegesi ǵoı. Júregi tas emes, jarylyp kete jazdaǵan shyǵar.
- Jumat Shanın ómirinde qarny toıyp tamaq ishpegen, ıyǵyna shuǵadan kıim kımegen, bylaısha aıtqanda óner joly óksikpen ótken azamat. Qorlyq pen azapty bastan ótkergen tulǵa. Onyń janaıqaımen jazǵan maqalalaryn oqyǵan kezde sol zamandaǵy aıqaıdyń búgingi kúnde de aktýaldylyǵyn joǵaltpaǵanyn kóremiz. Jumat Shanın óz zamanyndaǵy tulǵalarmen jalaqy degendi bilmeı, toqtaýsyz eńbek etti. Kúndiz arba súırep, nápaqa tapsa, keshke teatrda óner kórsetip júrdi. Osy kisiler bolmaǵanda búginde teatr álemi degen bolmas edi. Saıa Qasymbek osylaı dep tujyrdy.
Halyq has talantty moıyndaıdy. Shanın 1931 jyly «Qazaqstannyń halyq artısi» ataǵyn alǵashqy bolyp alady. Biraq, talanttyǵa jaý kóp. 1936 jyly Máskeýden tabysty oralǵan soń kóre almaıtyndar syrtynan aryz jazǵan. Osyǵan ókpelegen Shanın Qyrǵyzstanǵa ketip, qyrǵyz teatrynyń ashylýyna eńbek sińiredi. Elge qaıta shaqyrylǵanymen 1937 jyldyń jazasyna iligip, 1938 jyldyń 26 aqpanynda «halyq jaýy» dep aıyptalyp nebári 46 jasynda atylady. Naqaqtan jaza kórgen bozdaq 1958 jyly aqtalǵan.
Dóńgelek stol basyndaǵy basqosýda pedagog ǵylymdarynyń kandıdaty, teatrtanýshy Násiphan Kamalqyzy, Qazaqstannyń halyq ártisi, «Parasat» ordeniniń ıegeri О́temis Saparov syndy ardagerler oılarymen bólisti.
Jıynǵa jastar kóp shaqyrylǵan eken. Olardyń taǵlymdy áńgime tyńdaǵanyna qýandyq. Búginde jerden bir kúres kóterse mindetsinetin, sál qıyndyq kórse memleketti aıyptaıtyndar kóp. Al, qazaq teatr óneri aıaǵynan qaz turýy úshin ózin qurbandyqqa shalǵan Jumat Shanınder naǵyz erdiń soıy eken ǵoı.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy