TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesinde birqatar mańyzdy sheshimder qabyldandy
Qara teńizdiń jaǵasyndaǵy basqosýǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Armenııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Serj Sargsıan, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Moldova Respýblıkasynyń Prezıdenti Igor Dodon, Tájikstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Túrikmenstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Gýrbangýly Berdymuhamedov, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Sapar Isaqov, sondaı-aq TMD Atqarý komıtetiniń tóraǵasy – Atqarýshy hatshysy Sergeı Lebedev keldi. Moldova men О́zbekstan elderiniń prezıdentteri TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesine alǵash ret qatysqanyn aıta keteıik. Memleketter lıderlerin Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın qarsy aldy.
Sálemdesý jáne jalpy sýretke túsý rásiminen keıin memleketter basshylary shaǵyn quramda kezdesý ótkizdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev shaǵyn quramda ótken otyrysta:
– Qurmetti áriptester! О́tken jyly biz sizdermen birge Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń 25 jyldyǵyn atap óttik. Bul bizge Dostastyqtyń atqarǵan jumystarynyń qorytyndysyn saralaýǵa múmkindik berdi. TMD-nyń arqasynda bizdiń saýda-ekonomıkalyq qatynastarymyz ilgerilep keledi, sonyń ishinde erkin saýda aımaǵyn qurý týraly kelisim basty alǵyshart bolǵanymen kelisemin. Osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń qol jetkizgen jetistikterimiz az emes. Aldaǵy ýaqytta osymen shektelip qalmaýymyz kerek dep sanaımyn. Uıymnyń qyzmetin jetildirip, búgingi kún talaptaryna beıimdeýdi odan ári jalǵastyrýymyz qajet. Osyǵan baılanysty, kelesi máselelerge nazar aýdarǵym keledi. Birinshiden, búgingi tańda Dostastyqty damytýdaǵy basty strategııalyq qujat 2007 jyly qabyldanǵan TMD-ny odan ári damytý tujyrymdamasy men ony iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary bolyp tabylady. Atalǵan qujat TMD qyzmetiniń saıası, ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq salalardaǵy ózara is-qımyly men máselelerdiń qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq sekildi keń aýqymyn qamtıdy. Al osy salalarda naqty jumystar atqarylýǵa tıis. Sol sebepti qazirgi tujyrymdamanyń erejelerin búgingi kún talaptaryna beıimdeýimiz kerek, sonymen qatar atqarylatyn jumystardyń josparyn ázirleýimiz kerek dep sanaımyn, – dedi.
Elbasy, sondaı-aq álemdik ekonomıkadaǵy qubylmalyqtyń áli de saqtalyp otyrǵanyn aıta kelip, TMD memleketteri ózara saýda-ekonomıkalyq qatynastaryn tereńdete túsýi qajettigin, ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin jańa resýrstardy izdestirý kerektigin jetkizdi.
– TMD aýmaǵynda qyzmet kórsetýdiń erkin saýdasy bıznesmenderimiz úshin zor múmkindikter týǵyzyp, elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq kooperasııasyn jańa deńgeıge shyǵarady. Úkimetter basshylarynyń keńesi men Atqarý komıtetine Qyzmet kórsetýdiń erkin saýdasy týraly kelisim jobasy boıynsha jumysty jandandyryp, ony jýyq arada qabyldaýdy tapsyrýdy usynamyn, – dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev Reseı Federasııasynyń osy uıymǵa tóraǵalyǵynyń nátıjeli bolǵanyn aıtyp, kelesi jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etetin Tájikstan Respýblıkasyna tabys tiledi.
Osydan keıin TMD-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń keńeıtilgen quramda ótken otyrysyna kezek keldi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken keńeıtilgen otyrys barysynda TMD aıasynda ózara is-qımyldy odan ári nyǵaıtý joldary talqylandy. Dostastyq jumysynyń tıimdiligin arttyrý, múshe memleketter arasynda saýda jáne ınvestısııalyq baılanystardy tereńdetý máseleleri boıynsha ózara pikir almasyldy.
Sonymen qatar, Tájikstan Respýblıkasynyń 2018 jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etý kezeńinde atqaratyn jumys jospary, Túrikmenstan tarapynyń Dostastyqty odan ári damytýǵa qatysty ustanymy jáne TMD-nyń Parlamentaralyq Assambleıasy aıasynda atqarylǵan jumystardyń qorytyndysy ortaǵa salyndy. Qaýipsizdik, qorǵanys, sybaılas jemqorlyqqa qarsy birlesken is-qımyl, ǵaryshty beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq máselelerine jan-jaqty kóńil bólindi. Memleketter basshylary Otbasy ınstıtýtyn jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qoldaý týraly málimdeme qabyldady.
Memleket basshylarynyń keńesi tıisti ókilettikterdi úkimet basshylarynyń, syrtqy ister mınıstrleriniń, qorǵanys mınıstrleriniń, shekara áskerleri qolbasshylarynyń keńesterine, sonymen qatar Ekonomıkalyq keńeske berý arqyly Dostastyqty damytýdyń negizgi strategııalaryna basa nazar aýdaryldy.
Keńeıtilgen otyrys nátıjesinde memleketter basshylary birqatar halyqaralyq qujattarǵa qol qoıdy. Olardyń arasynda Qylmystyq ister boıynsha zattaı aıǵaq bolyp tabylatyn esirtki zattaryn, psıhotropty zattar men olardy jasaıtyn zattardy, otty qarý, onyń negizgi bólshekterin, oq-dári, jarylǵysh zattar jáne jarylǵysh qurylǵylardy berý tártibi týraly hattama bar.
Sonymen qatar TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi:
- Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna tóraǵalyq jasaý týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń Parlamentaralyq Assambleıasynyń qyzmetin jetildirý jáne ony búgingi kúnge beıimdeý týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynda 2019 jyldy – Kitap jyly, 2020 jyldy – 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵy jyly dep jarııalaý týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketter basshylarynyń Otbasy ınstıtýtyn jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qoldaýy jónindegi málimdemesi týraly; - «Dostastyqtyń mádenı astanalary» memleketaralyq baǵdarlamasyn 2018 jyly – Armenııa Respýblıkasynda, 2019 jyly – Belarýs Respýblıkasynda, 2020 jyly – Qazaqstan Respýblıkasynda iske asyrý týraly; - Memleketter basshylary keńesiniń, Úkimet basshylary keńesiniń, Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jáne TMD Ekonomıkalyq keńesiniń arasyndaǵy ókilettikterdi ajyratý týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń Ishki ister mınıstrleriniń keńesi týraly erejege ózgeris engizý týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń qylmystyq jolmen tapqan tabystardy zańdastyrýǵa, terrorızmdi qarjylandyrý men jappaı qyryp-joıý qarýyn taratýdy qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl salasyndaǵy yntymaqtastyǵy tujyrymdamasy týraly; - Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl yntymaqtastyǵynyń tujyrymdamasy týraly sheshimder shyǵardy.
Osydan eki jyl buryn Býrabaıda TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi ótkeni málim. Atalǵan sammıtte Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev TMD-ny transformasııalaýǵa baǵyttalǵan birqatar bastama kótergen bolatyn. Araǵa bir jyl salyp qyrkúıek aıynda Bishkek qalasynda ótken TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesinde N.Nazarbaev usynǵan bastamalardyń negizinde Dostastyqty búgingi shyndyqtarǵa beıimdeý týraly sheshim qabyldanǵan-dy. Al Sochıdegi sammıt barysynda da Qazaqstan Prezıdenti kótergen máseleler tolyqtaı qoldaý tapty deýimiz kerek.
TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesine arqaý bolǵan uıym týraly az-kem málimet keltire keteıik. Eń alǵash 1991 jyly Belarýs Respýblıkasy, Reseı Federasııasy jáne Ýkraına elderiniń basshylary Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly kelisim jasasqan-dy. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda Almatyda 11 egemen el tıisti Hattamaǵa qol qoıyp, barlyq respýblıkalar teń quqyqty negizde TMD-ny qurý týraly sheshim qabyldady.
Qazaqstan tarapy TMD-ǵa 2015 jyly tóraǵalyq etti. Tóraǵalyq tusynda, ıaǵnı sol jyldyń 29 mamyrynda Býrabaıda múshe elder úkimetter basshylarynyń otyrysy, 15 qazanda elordada Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, 16 qazan kúni TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesi ótti.
Byltyr TMD-nyń qurylǵanyna 25 jyl tolýyna oraı, Qyrǵyzstan tarapynyń tóraǵalyq jasaýymen Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, Bishkek qalasynda qatysýshy memleketter basshylarynyń sammıti ótip, 25 jyl ishinde atqarylǵan jumystar qorytyndylandy, prezıdentter osy pishimde odan ári jumysty jalǵastyrýǵa, ózara túsinistik pen birlesken is-qımyldy nyǵaıta túsýge, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa jáne ıgilikterin arttyrýǵa, ózara qarym-qatynasty odan ári damytýǵa ázir ekendikterin jetkizgen. 2017 jyly tóraǵalyq mártebe Qyrǵyzstannan Reseı Federasııasyna ótti. Reseıdiń tóraǵalyq tujyrymyna sáıkes, búgingi tańda halyqaralyq uıym tarapynan negizgi kúsh-jiger myna maqsattarǵa baǵyttalýda:
- Aımaqtyq memleketaralyq uıym retinde TMD-ny odan ári nyǵaıtý jáne damytý, onyń álemdik arenadaǵy abyroıy men yqpalyn kúsheıtý; -TMD qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý boıynsha kelisilgen sharalardy iske asyrý, jumysty búgingi yqpaldastyq negizindegi damý talaptaryna beıimdeý; - TMD keńistiginde yqpyldastyq úderisterin jáne ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýǵa saıası qoldaý kórsetý; - Terrorızmge, ekstremızmge, esirtki zattary men psıhotropty zattardyń zańsyz aınalymyna, adam saýdasyna jáne zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúres salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý.
Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan» – Sochıden (Reseı)