Elbasy N.Nazarbaevtyń «Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik elimizben birge máńgilik til boldy! Ony daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón» deýinde tereń mán jatyr. Qazaq tilin zaman talabyna saı sapaly oqytýda qandaı qadamdar jasap, qandaı ozyq tájirıbeni negizge alyp jatyrmyz degen saýal tóńireginde az-kem sóz qozǵaýdy jón kórdik.
Eldiń básekege qabilettiliginiń ólshemderi qatarynda onyń memlekettik tiliniń basym turýy mańyzdy. Elbasy «2025 jylǵa qaraı qazaq tili ómirdiń barlyq salalarynda ústemdik qura bastaıdy, barlyq jerdegi qarym-qatynastyń tiline aınalady. Jáne bul, sózsiz, bizdiń memleketimizdiń óte mańyzdy jetistigi bolady» («Qazaqstan-2050» Strategııasynan) degen bolatyn. Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrynda qol jetken jetistikterimiz álem nazaryna iligip, elimizdi áıgiledi. Áıtse de memlekettik tilge kelgende, keýdemizdi kere maqtan tutarlyq deńgeıge jete almaı júrgenimizdi moıyndamasqa shara joq. Tildiń qamyn der kezinde dittegen Malaızııa, Estonııa syndy elderde atalmysh másele kún tártibinen túskeli qashan.
Halyqaralyq tilder sanatyndaǵy orys tiliniń mereıi de elimizde eresen. Al tarıhı orny, memlekettik mártebesi turǵysynan elimizde osy eki tilden bıik turýy tıis qazaq tilin áldendirý, óz tuǵyryna qondyrý máselesi áli kúnge kún tártibinen túspeı turǵanyn joqqa shyǵara almaspyz. Taıaýda «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda Qostanaıǵa kelgen qalamgerlerdiń biri Japonııadan úlgi alýymyz kerektigin aıtty.
Bir kezderi artta qalyp qoıǵan el 1960 jyldary álemdegi ekonomıkalyq kóshbasshy elderdiń birine aınaldy. Almatyǵa kelgen bir japon professorynan tabys syry nede ekenin suraǵanda, ol: «Bizdiń tabysqa jetýimizdiń formýlasy mynaý: japon tili, dástúri, dili, dini jáne Batys tehnologııasy» dep jaýap beripti. Bul – ulttyq kodyna adal, berik halyqtyń utylmaıtyndyǵynyń aıqyn bir aıǵaǵy.
Kóp ultty qoǵamda ortaq tildi úırený tez arada júzege asa qoıýy neǵaıbyl.
Memleket quraýshy ulttyń tól tiliniń barsha qazaqstandyqtardyń memlekettik tiliniń mártebesin kóterý amaldaryn aıqyndap, naqty tapsyrmalar júkteıtin Elbasynyń Qazaqstan halqy Assambleıasy sessııalarynda aıtqan keıbir sózderine júgineıik. Aıtalyq, sonaý 2008 jyly Nursultan Ábishuly Assambleıanyń memlekettik tildi úırený qajettiligin udaıy qulaqqa quıyp, belsendi nasıhattaýy tıistigin qadap aıtsa, 2010 jyly QHA-nyń kezekti sessııasynda tek memlekettik tilde sóıleıtin jáne bári birin-biri túsinetin kúndi armandaıtynyn jetkizdi.
Osynaý asyl armanǵa barsha halyq jumyla umtylsa ǵoı deısiń. Al 2012 jyly Assambleıanyń HIH sessııasynda «Memlekettik tildi meńgerýge aldymen óz qandastarymyz mol úles qosýy kerek. Elimizdegi on mıllıonnan astam qazaq túgel ana tilinde sóılese, baılyqtyń úlkeni osy bolar edi.
Qazaq tili barshany biriktiretin, jastardy jaqyndastyratyn tatýlyq tiline aınalýǵa tıis!» dedi. Osy oraıda orys jáne fransýz tilderin jetik bilgenimen, ana tilinen marqum qalǵan Qanat Tasybekovtiń tájirıbe ónegesi eriksiz eske oralady. Elý jasynda til úırenýge shyn nıetimen den qoıǵan namysty azamat maqsatyna jetip qana qoımaı, ana tilinen ada bolyp júrgen qandastaryna arnap «Sıtýatıvnyı kazahskıı» kitabyn da jazyp shyqqany kópshilikke málim. Memleket basshysy qazaq tili qazaqstandyqtardyń ortaq tiline aınalatynyn aıtyp, «qazaq halqy qashanda ıntegrator bolǵan, ol bolashaqta da bizdiń qoǵamymyzda toptastyrýshy dińgek bolyp qala beredi» deı kelip, júzden astam ult ókilderi turatyn Qazaq elinde til úırený isinde de ózara túsinistik pen birliktiń, biraýyzdylyq bolýynyń mańyzyna nazar aýdartyp keledi.
Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy «Tildaryn» ádistemelik ortalyǵy ózge ult ókilderine arnap qazaq tilin jedel úırený ádistemesin ázirlegen bolatyn. Atalmysh ortalyq qolǵa alǵan jańa oqý-ádistemelik baǵdarlamaǵa álemniń 30 tilin meńgergen, birneshe tilde sınhrondy aýdarma jasaı alatyn Reseıdiń belgili lıngvısi Dmıtrıı Petrovtyń tájirıbesi negizge alynypty. Sondaı-aq ortalyq qyzmetkerleri til oqytý baǵytynda Chehııa ǵalymdary men ádiskerleriniń tájirıbesine súıenýdi de kózdep otyrǵan kórinedi.
D.Petrovpen kóptegen qazaqstandyqtar reseılik «Polıglot» baǵdarlamasy arqyly tanys. QHA-nyń arnaıy shaqyrtýymen kelgen áıgili ádisker qazaq tilin jedeldete oqytý ádistemesine óz úlesin qosty deýge bolady. Aıtalyq, onyń ádistemesi negizinde júrgizilgen 24 saǵattyq kýrs ishinde Japonııa elshisiniń keńesshisi Kenıtıro Sasame qazaq tilin úırenip alǵanyn gazetten oqydyq. Álemge áıgili ádisker-ǵalymnyń aıtýynsha, árbir adamnyń tildik qorynyń paıdalanylatyn leksıkasynyń 90%-y 300-350 sózden aspaıdy. Kez kelgen tildiń grammatıkasy da qarapaıym. Sondyqtan eki apta ishinde tildiń birneshe negizgi grammatıkalyq erejeleri men qurylymdaryn jyldam este saqtap jáne 300-350 sózdi erkin jattap alýǵa bolady.
Zertteýlerge súıensek, alǵashqy 4 kúnde este saqtalmaǵan aqparattyń 75%-y umytylyp qalady eken. Ol úshin udaıy qaıtalap, jattyǵyp otyrýdyń mańyzy zor. Sodan soń muny ári qaraı damytyp, leksıkany udaıy molaıta berýge bolady.
Osy oraıda ózimizdiń otandyq ádisker til úıretýshilerdiń kóregendigin de aıta ketken jón. Sonaý HIH ǵasyrdyń ózinde uly aǵartýshymyz Y.Altynsarın ekinshi til retinde úıretiletin orys tilin oqytýda osyǵan uqsas ádistemeni qoldanǵan eken. «Qazaqtarǵa orys tilin oqytýdyń bastaýysh quralynda» túzgen oryssha-qazaqsha sózdikke ol taqyryptar boıynsha oqýshylar ómirine etene jaqyn, jıi qoldanylatyn sózderdi ǵana iriktep engizgen. Orys tili grammatıkasynan da qazaq balalaryna til úırenýge qajetti málimetter suryptalyp alynǵan.
Bertindegi áriptesterimiz arasynan D.Petrovtyń ádistemesine jaqyn tásilmen qazaq tilin tabysty oqytýǵa qol jetkizgen sanaýly muǵalimder qatarynda Gúljıhan Aıdaralıevany atar edim. Onyń 16 taqyryp boıynsha negizinen tirek syzbalar arqyly qazaq tilin úıretý ádistemesin paıdalanyp, Rýdnyı qalasy men oblystyń keıbir mektepteriniń qazaq tili muǵalimderi ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastap nátıjeli jumys istedi. Sondaı-aq orys tildi dárishanalarda qazaq tilin oqytýda shet tili ádistemesi elementterin utymdy paıdalanatyn Sáýle Bóribaeva, Sánııa Aqmuhamedova syndy áriptesterimniń sabaqtaryna qatysqanymda, óte rıza bolyp, ózim de, ózgeler de úırener tustaryna nazar aýdarǵan edim. Alaıda, kópshiligimiz sóıleýge úıretýge mán bermeı, baǵdarlamanyń oryndalýyn ǵana kúıttep, oqýshylardyń jattandy, mardymsyz jaýaptaryn joǵary baǵalaýmen shektelip kelgenimiz jasyryn emes.
Sonymen joǵaryda sóz etken ádistemege qaıta oralsaq, ol 15 grammatıkalyq konstrýksııa men keste túrindegi leksıkalyq materıaldardan turatyn kórinedi. Negizgi taqyryptar boıynsha jıi qoldanylatyn 300 sóz jáne aınalymdaǵy 150 sóz qamtylypty. Aıta keterligi, ádisteme memlekettik tildi meńgerýdiń alǵashqy qadamy retinde qaralyp otyr. Kelesi eki qadamda salalyq baǵyt pen is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýge úıretý josparlanǵan. Bul ádistemeniń ereksheligi – grammatıkalyq qurylymdardyń júıeliligi, beıneliligi, málimetterdiń ınteraktıvti ádispen berilýi, jıi qoldanylatyn leksıkalyq materıaldardyń tańdap alynýy jáne tildik kedergini tez jeńýge baǵyttalǵan psıholıngvıstıkalyq trenıngter.
Atalmysh ádisteme jeńildiginiń basty belgileriniń biri qamtylatyn sózdik qordyń shekteýli sany ekeni sóz bolǵanda, Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemesi týraly aıtqany tilge oralady. Mınıstrdiń aıtýynsha, keıbir elderde (mysaly, aǵylshyndarda, fınderde) óz halqynyń tilin ózderine jáne basqa ulttarǵa 4-6 aı ishinde úıretetin tıimdi ádistemeler bar. Sondyqtan sheteldik ozyq ádistemeler negizinde qazaq tilin jedel meńgerýdiń ádistemesi jasalmaqshy. Qazaq tilin tıimdi úıretetin ádistemege sáıkes, jalpy bilim beretin uıymdar úshin «Qazaq tiliniń jıilik sózdigi» ázirlenipti.
Osy oqý jylynan bastap A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń atsalysýymen ázirlengen tyń ádisteme elimizdiń 150-ge jýyq mektebinde synaqtan ótpekshi. Sondaı-aq oqytý sapasyn arttyrý úshin orys tilinde oqytatyn mektepterde qazaq tili saǵattaryn kóbeıtý qajettigi zor. Iá, buǵan deıin de orystildilerge qazaq tilin úıretý sapasyn arttyrý amaldary jasaldy, alaıda nátıjesi bola qoımady. Bul jolǵy talpynys ózgerek, salmaqtyraq kórinedi.
Sheteldiń ozyq ádistemesine súıený kerektigin Elbasy N.Nazarbaev 2004 jyly pedagog qyzmetkerlerdiń III sezinde aıtqany esimde. Memleket basshysy 2011 jylǵy Joldaýynda «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi qazaqstandyqtar sanyn 80 %-ǵa jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95%-dy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100%-y memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady», degen-di.
Ýaqyt shapshań syrǵyp ótip jatqanymen, ózge ulttarǵa qazaq tilin oqytý ádistemesin jańǵyrtýǵa asyqpadyq. Endi-endi qolǵa alyp, kirisken bolyp jatyrmyz. Keleshekte júzege asatyn bir tıpti mektepter shákirtterdi úsh tilde oqytýdy qolǵa alyp, bul óz kezeginde memlekettik tildiń óristeýine múmkindik bermekshi.
Sheteldiń ozyq ádistemesine súıený qajet degende, til úıretýdiń ózindik tıimdi tájirıbesimen álem nazaryna ilikken reseılik fılolog Aleksandr Dragýnkındi aıtpaı ketýge bolmas. Ol aǵylshyn jáne qytaı tilin meńgerýdiń ozyq ádistemelerin zerttegen ǵalym retinde belgili. Onyń oqýlyqtary búginde álemniń 28 memleketinde qoldanylady. «Kez kelgen tildi júıelendire alamyn» deıtin A.Dragýnkın aǵylshyn tiliniń jańa grammatıkasyn oılap tapqanyn maqtan tutady. Atalmysh ádiskerdiń aǵylshyn tilin úıretý kitaby 1998 jyly jaryq kórgen.
Onyń aıtýynsha, buǵan deıin jazylǵan aǵylshyn tilin úıretý kitaptary men óz kitabynyń aıyrmasy jer men kókteı. Búgingi tańda aǵylshyn tilin úıretý naryǵyndaǵy kitaptardyń barlyǵy Dragýnkın jasaǵan ádisteme negizinde jazylǵan. Ataqty ádisker ǵalymnyń sózine sensek, ádistemesi ámbebap, kez kelgen tildi oqyta berýge bolady.
Osynaý til úıretý darabozy áıgili áriptesi ári jerlesi Petrovtyń oqýlyǵyn álsiz dep sanaıdy. Áıtse de bir nárse anyq: orystildi otandastarymyzdyń qazaq tilin úırenýine ekeýiniń de ámbebap tájirıbesi úlgi bolaryna sóz joq. Tek sony negizge ala otyryp, otandyq til mamandary ońtaıly ádisteme jasasa, al qazaq tili muǵalimderi pándi oqytý jaýapkershiligin tereń sezinip, sheberlik tanytsa eken deısiń.
Dıplomymda «ulttyq mekteptegi orys tili men ádebıetiniń muǵalimi» dep jazylǵanymen, orys tildi dárishanalarda qazaq tilin oqytyp júrgenime de otyz jyldaı ýaqyt bolypty. Muny aıtýdaǵy sebep, orystildi ortada til úıretý máselelerimen etene tanystyǵymdy bildirý. Bul turǵydaǵy jazbalarym merzimdi basylymdarda jaryq kórdi. Taıaýda Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıyna qatysyp, sóz sóılegen ıtalııalyq qandasymyz Áıgerim Bolatqyzynyń jeti tildi meńgergenine súısindik. Úırenetin tildi janyna jaqyn sanap, bar ynta-yqylasymen qolǵa alsa, maqsatqa jetýge bolatynyna derek te, dáıek te jetip artylady. Olaı bolsa, Elbasy mindettegen úsh tildi meńgerýdiń alynbaıtyn qamal emestigine taǵy bir márte kóz jetkizýge bolady.
Máńgilik El atanýǵa baǵdar ustaǵan tusta rýhanı jańǵyrýdyń bir ushy aldymen memlekettik tilge basymdyq berýde, soǵan qol jetkizýde ekenin sezinip, sol jolda batyl áreket jasaǵanymyz lázim.
Pıalash Súıinkına,
Qazaqstannyń bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri
Qostanaı