Aǵalar ónegesi ómir jolyma shyraq bolyp jandy

– Sonymen, «Qazaq kınosynyń qara balasyna» qulaq qoıalyq.

– «Qazaq kınosynyń qara balasy» degen tirkes kókeıdegi qolamtany qozǵap, sanama ushqyn túsirgenin qarashy, á?! Kóz aldyma alyp aǵalardy, keýdesi kúm­birlep turatyn apalarymdy ákeldi. Men olardyń sharapatyn kóp kórdim. Alty beleske kóterilgennen beri ózimnen buryn ultymnyń sol arystary týraly aıtqandy maqul kórip júrmin. О́zińiz dáıekke keltirgen «Qazaq kınosynyń qara balasy» degen sózdi keskin kelbeti, jaratylysy, bitim-bolmysy kóp adamda kezdese bermeıtin uly jazýshy, ǵulama oıshyl Ábish Kekilbaıuly ár kezdesken saıyn qaıtalap aıtyp , qolymdy qysyp, jadyraı sóılep aq tilegin bildi­rýshi edi. Ol tusta kemel de kemeńger aǵa «Qazaqfılm» kınostýdııasynda bas redaktor bolatyn.

Iá, adamdy ómirge ata-anasy ákelip qatarǵa qosqanmen, azamat bolyp qalyp­­tasýyna aınalasy úlken úles qosa­tyny belgili. Sol aınalasyndaǵy adamdar­dyń jany jaısań, kóńili darhan, bar adamdy baýyryna tartatyn, ásirese órim­deı óskin jastyń mańdaıynan sıpap, tóńiregine meıirimin tógetin ult ulylarynyń jóni de, joly da bólek. Men sondaı asyldardyń on jasymnan shýaǵyna shól qandyryp, tálimin kórip óstim. Men úshin kósh ba­synda turǵan tabıǵaty tańqalarlyq Abdolla aǵa bar. Ataqty kınorejısser Qarsaqbaevty aıtamyn. О́nerge, onyń ishinde kınoǵa meni sol Abdolla aǵa ákeldi ǵoı. Hantáńirdiń baýraıynan Almatyǵa kelip, №12 qazaq mektebinde oqyp júrgen edim. Boıym alasa, túrim qara qoshqyldaý bolatyn. Sabaqtan qolymyz bosaı qalsa fýtbol oınaımyz. Meni ylǵı qaqpaǵa turǵyzyp qoıady. Bir kúni oıyn ústinde shataq shyqty. Eresekteý balanyń biri murnymnan urǵanda qan saýlap ketti. Shaqarlyǵym ustap, shamam jetpese de shalǵaıyna jarmasa kettim. Sol sátte «Áı, ne boldy, eı?!» degen qarlyǵyńqy daýys shyqty. Oǵan mán bere qoımadym. Álgi daýys qaıta shyqqanda jalt qaradym. Bizdi ajyratty. Biraq, qaıta qoımaı qarsylasyma tap-tap beremin, ashý býyp barady. Shamama qaramaı kegimdi qaıtarǵym keledi. «Sen kimsiń?» demesim bar emes pe, arasha túsken adamǵa. Ol da maǵan tesile qarap «О́ziń kimsiń?» dep qarsy suraq qoıdy. «Men Qalymbetovpin!» dedim. «Onda men Qarsaqbaevpyn!» dedi de qolymnan jetektep mektepke qaraı júrdi. Men ózime zábir kórsetkenderge tisimdi qaı­rap, artqa qaraı beremin. Mekteptiń aldyna kelsek, bedeldi ustazymyz Ra­fıka Nurtazına onshaqty balany tizip qoıypty. Meni kóre salyp: «Myna jaqsy oqıtyn oqýshylardyń ishinen tańdaý kerek», dedi. Beıtanys kisiniń nazary mende, «Olardy da alamyz, qazir bizge myna balany áketýge ruqsat berińiz», dedi. Beıtanys kisiniń qasynda júrgen jyly júzdi apaı «Áttegeni-aı!» dep meniń bet-aýzymdy súrtip, baýyryna tartyp, búıirinde «Qazaqfılm» degen jazýy bar mashınaǵa ákelip kirgizdi. Keıin bildim ol ekinshi kınorejısser Sara Jorabaeva apaı eken. Sóıtip Abdolla aǵa ózi túsirgeli jatqan «Balalyq shaqqa saıahat» degen kınosyndaǵy Bektas degen balanyń róline meni tańdapty.

Kınostýdııaǵa kelsek, men sekildi qara shotpaqtar qaptap júr. Neshe túrli synaqtan óttik. Keıde búıitken kınosy qurysyn dep mektepke qashyp ketken de kezim boldy. Biraq Sara apaı dedektetip qaıta ákeledi. Qandaı minezim unaǵanyn bilmeımin, Abdolla aǵa maǵan uryspaıdy, qaıta basymnan sıpap, «Sen kınoda Bektas degen óziń sekildi balanyń beınesin shyǵarýyń kerek», deıdi. Synaq kezinde Bektasqa tán biraz oqıǵalardy atqardym. Baı balasy men jetim balanyń jaıy belgili. Aǵyl-tegil jylaǵan da, jalbarynyp bireýden saýǵa suraǵan kezim de kezdesti. Bir aı­dan keıin synaqtyń qorytyndysy shyǵatyn bolypty. Bektastyń rólinde oınaıtyn balany tańdap alatyn otyrys ótetin jerge bizdi de ákeldi. Sara apaıdy tóńirektep turǵan edik. Anandaı jerde kele jatqan kisi kózime jyly ushyraı ketip, «Sara apaı, Aldar kóse kele jatyr!» dedim. «Táıt, Aldar kósesi nesi, kele jatqan Sháken aǵaı ǵoı», dedi. Men Sháken aǵa ekenin qaıdan bileıin, kınodaǵy Aldar kóse kóz aldyma keldi.

Úlkenderdiń bas qosýy bes-alty saǵatqa sozyldy. Bir kezde Abdolla aǵa júgirip kelip, «Sen kınoǵa túsetin boldyń!» dedi qushaǵyna qysty. Fılmge arqaý bolǵan shyǵarmanyń avtory Berdibek Soqpaqbaevty da sol kúni kórdim. Sál jymıyp, «Talantyń bar sekildi, talpyný kerek», dedi. Abdolla aǵa men Berdibek aǵanyń ortasynda turǵanymda eńsesi bıik, mańdaıy jol-jol Sháken aǵa jaqyndap kelip, «Seni Bektastyń róline men bekittim. Boıyńda jiger bar eken, qaısarsyń, osy betińnen tanba, bala!» dedi. Uly tulǵanyń sol bir sáttegi úni kúni búginge deıin qulaǵymnan ketpeı, shyńyldaıdy da turady. Keıin de talaı dıdarlasyp júrdik. Birde iltıpatymen jan dúnıemdi jadyratsa, keıde balasynbaı ázildep te qoıýshy edi. Men sol shoqtyǵy bıik shoq juldyz Sháken aǵa ómirden ozǵanda Máskeýde júr edim. Abdolla aǵa «Bizdiń Ǵanıdy» sonda túsirip jatqan. Men Aıdar rólinde edim. Qazaq kınosynyń atasymen sol qalada máńgilikke qoshtasyp qala bergenim bar. Qazaq ádebıetiniń alyby Muhtar Áýezov te, qazaq ǵylymnyń kóshbasshysy Qanysh Sátbaev ta, qazaq kınosynyń iz ashary Sháken Aımanov ta Máskeýde qaıtpas saparǵa attandy. Al sol Sháken aǵa da, Abdolla aǵa da, Májıt aǵa (Begalın) da elýdiń ortasynan asa ómirden ozdy. Osy bir jaılar oıyma oralǵanda, ult jaqsylary fánıden baqıǵa nege erte attanady eken dep kádimgideı tolǵanatynym bar. E, meni qazaq kınosynnyń úlken-kishisi birde «qara bala», birde «Bektas» dep atap júretin edi-aý!

– Qansha kınoǵa tústińiz?

– «Balalyq shaqqa saıahattan» bas­tap, «Raýshanda» Ermekti, «Biz tórteý­mizde» Kójekti, «Daladaǵy qýǵynda» Ǵalymjandy, «Qyzyltas mańyndaǵy zastavada» Qabyshty, «Bizdiń Ǵanıda» Aıdar­dy, «Jańbyrda» Maratty, «Adam­dy qabyldańdarda» Erlan elek­trıkti, «Kezdespeı ketken bir beınede» Qaısardy – uzyn sany qyryqqa taıaý fılmde ózge de keıipkerlerdi shyǵarýǵa qatystym. «Sekerde» basty keıipker Qurmashtyń, «Keshiken mahabbatta» Sapardyń beı­nesin somdadym. Ol kezde kıno túsirýdiń ózi bir keremetteı edi. Mysaly, Abdolla aǵa «Balalyq shaqqa saıa­hatty» erteńgi saǵat onnan keshki altyǵa deıin túsirse, Sháken aǵa «Taqııaly pe­rishteni» túngi úshke deıin túsirýshi edi. Sol kezdegi olardyń bir-birine degen iltıpaty, jarasymdy sózderi qandaı keremet edi. Ámına О́mirzaqovany, Bıbigúl Tólegenovany, Álimǵazy Raıymbekovti sol jerden kóretinmin. Alda da aıttym, qazaq óneriniń qara shańyraǵyn kótergen Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Káýken Kenjetaev jáne bolmysy bólek Nurmuqan Jantórın, Seıfolla Telǵaraev, Qasym Jákibaev Kenenbaı Qojabekov, Ydyrys Noǵaı­baev, Ánýar Moldabekov, Ánýar Boran­baev, Raıa Muhamedııarova – kileń myq­tylar edi-aý. Ult rýhanııatyna olar ólsheýsiz úles qosty. Ataq-abyroılaryna qaramastan, kishiligi men kisiliginen aınyǵan joq. Qazir olar týraly aıtsań, ańyzdaı estilýi múmkin. Qanabek aǵanyń qarapaıymdylyǵy, Qurmanbek aǵanyń kelbeti qandaı edi? Káýken aǵa she? «Áziliń jarassa atańmen oına» dep Káý­ken aǵaǵa erkeleı berýshi edim. Ondaı kezde ol kisi: «Oqasy joq, qara bala, bárin túsinem»,– dep qalyń qabaǵyn jadyra­týshy edi.

Men Qasym Jákibaev, qazirgi aramyzda júrgen úlkenderimizdiń biri Nurjuman Yqtymbaev aǵalarmen kóp birge júrdim. Olardyń biliminiń qandaı ekenine men baǵa bere almaımyn, tabıǵı talanttary kóldarııa ekenine esh kúmánim joq. Qazaqtyń dalasy qandaı baıtaq bolsa, olardyń kóńil kókjıegi de sondaı keń bolatyn. Ardaqty aǵalar ónegesi, sóılegen sózderi meniń ómir jolyma shyraq bolyp jandy desem, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Sháken, Abdolla aǵalar rýhy, ózge de kózin kórgen, aqylyn tyńdaǵan jaqsylar meni adamdyqtan, adaldyqtan aýytqytpaı, týra jolmen jetelep keledi. Men árkez ónerdegi ákem – Abdolla Qarsaqbaev, sheshem – Sara Jorabaeva, rýhanı demeýshim – Nurǵısa Tilendıev dep aıtýdan jalyqqan emespin, bul sózimnen tanbaımyn da. Abdolla aǵa mektep aýlasynda oıyn balasy bolyp dop teýip júrip, taıaq jegen kezimde qolymnan jetelep kınoǵa ákelgenin, alda aıttym. Eger alǵash ret bir top balamen qatar synaqqa túsip, olardyń arasynan bir oqýshyny tańdaıtyn tusta Sháken aǵa «Bul balany emes, ana bir balany qabyldaıyq», dese ol kisige kim qarsy keler edi, kim qolyn qaǵar edi. Bul arada ádildik joly, úlken syılastyq, birin-biri túsiný, qurmetteý jatyr. Sonyń arqasynda men óner esigin ashtym. Mektepte júrgende de, joǵary oqý ornyn­daǵy kezimde de kınoǵa kóp tústim. Ártistermen birge Ǵabıt Músirepov bastaǵan. Ákim Tarazı, Qalıhan Ysqaqov, Oljas Súleımenov, Sátimjan Sanbaev, ózge de qalam qaıratkerlerimen aralasyp júrdim.

Iá, mende biraz ataq bar. Biraq, ony aıta bermeımin. Kınolarym týraly da jelpine sóıleýdi jaqtyrmaımyn. Ony qajet dese jurt ózi bilip, shyǵar­malarymdy kórip, baǵasyn bere jatar. Esesine ózim sharapatyna bólengen aǵa-apalarym týraly aıtýdy azamattyq paryz ári qaryz sanap kele jatyrmyn. О́ıtkeni olar bizdiń ulttyq ónerimizdiń basynda turǵan, qıly kezeńde ult rýhyn jańǵyrtýdan jańylmaǵan, qaıta qyńyr saıasattyń arasynan jol tapqan qaıratkerler ǵoı. Sol jaqsy men jaısańdardy ónege etpeı, keıingi urpaqqa aıtyp otyrmaı bolmaıdy. Men qazir shákirt tárbıeleı bastadym. Shákirt­terime sabaq júrgizgende uly ustaz­darymnyń darııa aqylyn, taza peıilin, bilim-biligin jetkizýge tyrysamyn.

– Bilim baspaldaǵyna qalaı órledińiz?

– Suraǵyńyzdyń tórkinin túsindim. Men Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııanyń akterlik bóliminiń túlegimin. Ol kezde konservatorııaǵa eki kezeńmen qabyldaıtyn. Bir sebepter bolyp, birinshi kezeńnen qalyp qoıǵanym bar. Endi ne istedim dep dálizde kele jatsam Hadısha Bókeeva apaı kezdese qalmasy bar ma? Jyly ushyraı ketti. «Sen kınoǵa túsip júrgen balasyń ǵoı?» dedi. «Iá!» dep qýanyp kettim. «Oqýǵa kelip edim, keshigip qalyppyn». Kúmiljidim. «Keshikken joqsyń, qyrkúıekte taǵy qabyldaý bolady, bilesiń ǵoı. Sonda kelip synaq tapsyr». «Apaı, rahmet!» degende daýsym qarlyǵyńqy shyqty. Tamaǵym aýy­ryp júrgen edi. Qasynda kele jatqan bir áriptesi «Bul temeki tartatyn bala sekildi ǵoı», dedi. Hadısha apaı «Qudaıym-aı, nege olaı deısiń, bul bala kınoǵa túsip júr. Sen óziń kıno kórmeısiń be?» dedi de aty-jónimdi jazyp aldy. Aıtqan ýaqytta kelsem Hadısha apaı aýrýhanaǵa túsip qalypty. Endi qaıttim dep apaı otyrady degen bólmege barsam, alasa boıly, bir aqquba kelgen ádemishe jigit otyr. Jaıymdy aıttym. Ol kisi ımandy bolǵyr, Áshirbek Syǵaı eken. «Á, Hadısha apaı tapsyryp ketken. Kınoǵa túsip júrgen qara balaǵa durys kózińmen qara degen», dedi. Qyryldaǵan daýys ashylǵan. Ony ashqan ákemniń sheshesi Dánekúl ájem edi. Jumyrtqa ishkizip, qoıdyń quıryq maıy­n urtatyp jatyp «О́nerdi úıren, óner ólmeıdi, ónerli de ólmeıdi», deıtin. Saýaty qol qoıýǵa ǵana jetetin. Biraq oı-órisi keremet bolatyn. Osy kúni tórimde turǵan sýretine táý etip, «O, ǵulama ájem meniń!» deımin. Búgin ondaı adamdar bar ma, joq pa, qaıdam?

Men Hadısha apamnyń klasynda oqydym. Ataq jetedi. Qazaqstannyń, KSRO-nyń halyq ártisi, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty. Áıtse de men-men emes, qarapaıym. «Áı, qaryndaryń ashyp qaldy ma, úıge júrińder», dep keıde bizdi úıine ertip aparyp toıǵyzyp jiberetin. «Taryǵyp qaldyńdar-aý?!» dep aqsha da ustatatyn. Keıde «Apaı, sizdiń sómkeńizden aqsha alyp, tamaq iship keldik», desek, «E, durys», dep alyp, artynan – «Áı, osy sender meni tonap bitiresińder-aý!», – deýshi edi. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin Hadısha Bókeeva apam meni qolymnan jetelep, qazirgi Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Ba­lalar men jasóspirimder teatrynyń bas rejısseri Maman Baıserkenov aǵaı­ǵa tapsyrǵany jáne bar. Ol jerden áskerge attanǵanymda Hadısha apam men Sara apam shyǵaryp salyp, jıi-jıi hat jazyp turdy. Sonda, «Ýaqyt taý­yp kitap oqy, bireýge soq­tyq­paı,tynysh júr»,– deıtin ekeýi de. Men de anda-sanda hat jazyp qoıatyn edim.

 Qazaqtyń balasyna mundaı qamqor­lyq jasaıtyn aıaýly analar qazir azaıy­p ketti-aý deımin. Al Abdolla aǵanyń maǵan degen nıeti esime tússe, kózime jas úıiriledi. Áskerden kelgennen keıin qarǵadaıymnan baýyr basqan «Qazaq­fılmge» jumysqa turdym. Taǵy da abzal jandardyń jol kórsetýimen qazirgi Temirbek Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasyna kınorejısser mamandyǵyna túsip, ony Maman Baıserkenovtiń klasynan bitirgende, ol kisi maǵan kıno túsirýge ruqsat berdi. Sonyń nátıjesinde jazýshy Maral Ysqaqbaevtyń áńgimesiniń jelisinde «Tamshy» degen shaǵyn fılm túsirdim. Ol joǵary baǵasyn aldy. Odan keıin kıno álemine bel sheshe kiristim. «Aınalaıyn», «Yzǵarly kúz» degen fılm­der shyqty. Bul eki fılm de óz elimizde ǵana emes, shetelderde de úlken su­ranysqa ıe bolyp, halyqaralyq kıno báıgelerinde áldeneshe júldeni qanjyǵasyna baılady. Qazirgi belgili kınorejısserlerdiń biri Satybaldy Narymbetov «Aınalaıyndy» ózine úlgi etip, joǵary baǵalaǵanyna qaraǵanda jaman shyqpaǵan sııaqty. «Sar­dar» fılmine keler bolsam, munda XVII-XVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylyǵy dáýirin qamtıdy. Bas-basyna bı bolý, taq talasy men baq talasy kórkem beınede kórsetildi. Aǵaly-inili eki sarbazdyń tartysy arqyly bereke-birlik bolmaǵan jerde eldik múdde kúıreıtinin alǵa tarttym. Men Abdolla aǵadan úırengen joǵary talapty ózim kıno túsirgende jańǵyrtyp júrmin. Keıipkerdi somdaýǵa kez kelgen adamdy emes, jasandylyqtan boıyn aýlaq ustaıtyn shyn daryndy tabýǵa tyrysamyn. «Sardardaǵy» patsha hanshaıymy Sarymtananyń rólin oınaǵan Sana Shandybaevany ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti stýdentteriniń arasynan taptym. 800 úmitkerdiń ishinen osy qyz senimnen shyqty. Bul týyndy amerıkalyqtardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Eýropalyqtar da jaqsy qabyldady. Kıno negizin mahabbat quramaıdy. Ol qosalqy oqıǵada ǵana jeli tartady. Negizinen tarıhı oqıǵany aıta otyryp, ulttyq qundylyqty saqtaýdy, bereke birlikte bolýdy kóterdim. «Talan» degen jańa fılmdi aıaqtadym. Ol týraly keıin aıta jatarmyz. Meniń bir oryndalmaǵan armanym bar sekildi. Ol – kıno áleminiń qupııasyn qulaǵyma quıyp ósirgen Abdolla aǵaǵa bir dúnıemdi kórsete alma­ǵanym. Osy kúnderi ózim de Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda sheberhana ashyp, shákirt tárbıelep júrmin. Olardyń aldy qazir óz jetistikterimen kózge túse bastady. Bul meniń kınorejısser retinde tájirıbe-dári­simniń esh ketpegenin kórsetse kerek. Mysaly, Almas Bektibaev, Arman Alda­jarov, Shárıpa Orazbaeva, taǵy basqa azamattarǵa tolyq metrajdy kıno túsirýge múmkinshilik berildi. Bul da eńbek­tiń janǵany bolar.

– О́ner adamdarynyń ál-aýqaty týraly ne aıta alasyz?

– Naryq zamany biraz tyǵyryqqa tiredi. Ásirese ótpeli kezeń aýyr tıdi. Qazir táýbe deıik, ilgerileýshilik bar. Sol aýmaly-tókpeli zamanda kóbimiz jataq­hanada turdyq. Kıno túsirý máselege aınaldy. Sony kemeldikpen ańǵarǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev 1992 jyly «Qazaqfılmge» kelip alqaly jıyn ótkizdi. Qasynda Úkimet basshysynyń orynbasary Myrzataı Joldasbekov boldy. Aldyńǵy tolqyn aǵalar eldik isti aıtyp, esep berip jatty. Táýelsizdikke táý etip biz otyrdyq. О́ner adamynyń qashanda bir kemi bolmaı qoımaǵan. Bizde de ol jaǵy az emes edi. Jıyn aıaqtala bergende qol kóterip, ornymnan turdym da «Qazaq­­fılmge» 10 jasymda kelgenimdi, sodan beri kóptegen kınoǵa túsip, biraz beıneler somdaǵanymdy, kınorejısser retinde alǵashqy eńbekterimdi halyqqa usynǵanymdy aıtyp, jataqhananyń aıadaı bólmesinde bala-shaǵammen ómir keship jatqanymdy jetkizdim. Myrzataı aǵa kınoda júrgen jastardyń úısiz júrgeni aqıqat ekenin Elbasyna dáleldermen aıtyp bola bergende, talantty azamat, myna ómirden 42 jasynda óte shyqqan kınorejısser Aıaǵan Shájimbaev ornynan turyp, ul-qyzben bir bólmede turý erli-zaıyptylarǵa aýyr tıetinin alǵa tartty. Elbasy tereńnen oılaıtyn dana adam ǵoı. Sol jerde bizdiń máselemizdi sheship, úısiz júrgen árqaısymyzǵa 4 bólmeden baspana beriletinin aıtty. Qýa­nyshymyzda shek joq, ketýge bet alǵanda men Myrzataı aǵaǵa jaqyndap, «Aǵa, Nursultan Ábishulyna rahmetimdi aıtsam qaıtedi?» dedim. «Tura tur, aldymen úıińdi alyp al, taǵy bir jolyqqanda jetkizersiń», dedi júzi jyly Myrzaǵań. Endi oılap otyrsam, «Qoryqqan da bir, qýanǵan da bir» dep ol da bir kóńil-kúıdiń myń qubylǵan sáti eken ǵoı. Qazir Elbasyna alǵysymyzdy ár kún saıyn aıtyp kelemiz. Kınodaǵy tabysymyz sol úıden bastaý alyp, elge jetip jatyr.

Áńgimelesken

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»