Qaıran Keńes, Kenekem! (Esse)

Ol kezde Sherhan (Sheraǵa) «Lenınshil jastyń» redaktory, men onyń orynbasary bolatynmyn. Keńes degen esimi taza qazaqsha bolǵanymen, teginiń Iýsýpov bolyp jazylýy oılandyrǵan. Qazaqta ejelden kele jatqan «Júsip» esiminiń tatar jáne ózge keıbir halyqtarda «Iýsýp» bolyp jazylatynyn biletinmin. Sondyqtan áýelgide bul ózi qazaq arasyna sińip ketken ózge halyq ókili emes pe eken degen oı qylań bergen. Oralhannan suraǵan soń ǵana olaı emes ekenine kózim jetken. Keıinirek, arada biraz jyldar ótkende Keńespen tanysýdyń, qyzmetti birge atqaryp, tipti úı-ishimizben aralasýdyń da oraıy keldi.

Men ol ýaqytta Ortalyq partııa ko­mı­tetiniń úgit jáne nasıhat bóliminde kópten beri qyzmet istep júrgen bolatynmyn. Bir kúni bizdiń bólimge jańa qyz­metker – Keńes Iýsýpov kelip qo­syldy. Sóıtsem, ol aıtatyndaryna ádemi ázil aralastyryp, sabyrmen sóı­leıtin, shy­ǵysqazaqstandyq, ki­sini ózine tartyp turatyn, qazaqy, sy­paıy, orta boıly, myǵym deneli, sál qyzyl shyraılylaý jigit bolyp shyq­ty. Bólimde jumys is­tegen qazaq, orys, nemis jigitteriniń bá­rimen jyldam aralasyp, áńgimesi de, is-­qareketi de jarasyp, tastaı batyp, sýdaı sińip júre bergeni esimde. Sol ýaqytta aıtqan áńgimelerinen meniń taǵy bir baıqaǵanym, ózen-sýy joq qyrda ósken bizder sııaqty emes, Keńestiń ózen-kól jaıyn, balyq pen balyqshylar ja­ıyn, biz úshin tańsyq parom, parohod, teńizshiler jaıyn barynsha jaqsy bi­letini, solar týraly tushymdy, qysqa, qy­zyqty áńgimeler aıtatyny. Sóıtsem, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ulan aýdanynda týǵan ol mektepten keıin aldymen Semeıdiń ózenshiler ázirleıtin ýchılıshesin, sodan soń ǵana, araǵa biraz jyldar salyp baryp Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitiripti. Oblystyq, res­pýblıkalyq gazet-jýrnaldarda qyz­met atqaryp, ómir mektebinen ótipti. Res­pýblıkalyq «Qazaqstan kommýnısi» jýr­nalynda bólim bastyǵy bolyp júrip, Or­talyq partııa komıtetine qyzmetke aýysypty.

Osy tusta sál sheginis jasap, ót­ken ýa­qyttaǵy taǵy bir epızodty aı­ta ketýdiń oraıy kelip tur. 2010 jyl­dyń basynda bir kezde ózim ádebıet já­ne óner bóli­min basqaryp qyzmet is­tegen «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń qyzmetkeri telefon soǵyp: «Bóke, alda sizdiń de múshel toıyńyz jaqyndap qalypty, belgili jazýshysyz, bir kezde gazetimizde qyzmet etip, aıanbaı eńbek sińirgen ardager aǵalardyń birisiz, siz týraly maqalany kimge jazdyrǵanymyz jón bolar edi dep ózińizden suraǵaly otyrmyz», dedi.

Meniń aýzyma jas ýa­qy­tynda «Lenınshil jas» gazetinde, keıinnen men «Jalyn» baspasynda dırektor bolǵanda sol baspada da meni­men birge qyzmet atqarǵan belgili qa­lamger Qurmanǵazy Mustafın inimniń esimi tústi. Arada eki aptadaı ýaqyt ót­kende Qurmanǵazy inim óziniń den­saý­lyǵyna, emdelip júrgenine baılanysty maqalany ýaqytynda durystap jazyp bere almaımyn-aý degen ýaıymyn aıtyp, keshirim surady. Osydan soń redaksııanyń da, meniń de tańdaýymyz Keńes Iýsýpovqa túsken edi. Kenekeńniń qysqa merzim ishinde «О́mirdiń ózinen kelgen jazýshy» dep at qoıyp, tııanaqty etip jazǵan, «Egemen Qazaqstannyń» bir betke jýyq kólemin alǵan salıqaly, tartymdy maqalasy gazetke ýaqytynda shyqty. Ol meniń ómirdegi tyndyrǵan isterim men shyǵarmashylyǵym jóninde de, menimen birge Ortalyq partııa komıtetinde qyzmet atqarǵan kezi týraly da aıtypty. Osy maqala shyqqan soń biraz adamdar, sonyń ishinde Almatydan Qurmanǵazy Mustafın inim de telefon soqty. «Keńes aǵamyz siz týraly óte jaqsy jazypty. О́z basym ondaı deń­geıde jaza almaǵan bo­lar edim-aý dep oıladym» dedi ol qa­shandaǵy ádil, shyndyqty ǵana aıtatyn áde­tinshe aǵynan jarylyp.

Ol kezde Ortalyq partııa komıteti Abaı kóshesiniń joǵarǵy jaǵyndaǵy Fýr­manov pen Beıbitshilik kósheleriniń arasyna salynǵan eńseli, jańa, kórikti, úlken ǵımaratqa kóshken bolatyn. Biz úshinshi qabatta, bir kabınette Keńes ekeýmiz otyratynbyz. Bir-birimizge jyldam úırenisip dos bolyp kettik, úı-ishimizben aralasa bastadyq. Bir joly men Baqytjan Momyshuly, Qaldarbek Naımanbaev, Sháribek Esmurzaev, Nurǵoja Jubanov sııaqty eski dostarymnyń otbasylarymen birge Keńes pen zaıyby Zúbáılany da qonaqqa shaqyrdym. Sol bir janǵa jaıly kóńildi kesh týraly dosym Baqytjan Momyshulynyń keıingi jazǵan maqalasynda so jolǵy Keńestiń aıtqan áńgimesi bar edi: «Ol jyldary Bolat pen Keńes Ortalyq partııa komıtetinde birge qyzmet atqaryp, bir bólmede otyratyn, – dep jazǵan edi ol. – Bir joly Keńes daıyndalǵan qaǵazdy bastyqtarǵa kórsetem dep shyǵyp ke­tedi. Qaıtyp kelse Bolat óziniń kreslosyna jantaıyp jaıǵasyp alyp, kózi kúlimdep, maı­daqońyr, jumsaq, jaǵymdy únmen «janym» dep, bireýmen eljireı sóılesip otyrǵanynyń ústinen túsedi. Keńes áýel­gide ony yń­­ǵaı­syz­dandyrmaý úshin­ shy­­ǵyp ke­týdi oılaıdy,­ biraq Bo­lat onyń kelgenine mán bermes­ten, telefonnyń ar­ jaǵyndaǵy áldekimdi er­kelete, meıirlene sóılep, «men de seni saǵynyp qaldym» dep áńgimesin jalǵastyra beredi. Sodan soń Keńes onyń sózderin tyńdamaǵan bolyp, qaǵazdaryn jaılap jınastyrýǵa kirisedi.

Bolat: «Ja­raıdy, onda sol jerde kezdeseıik» dep sózin aıaqtap, telefon tutqasyn ornyna qoıyp, asyǵys jınala bastaıdy. Keńestiń kóńiline kúdik kiredi... «Men Bolatty otbasyna adal, kirshiksiz, taza jigit dep júrsem... ol da osyndaı ma edi, shynymen-aq ol jóninde ońbaı qateleskenim be?» dep oılaıdy. Bolat onymen qoshtasyp, syrtqa shyqqanda, qalaıda osy máseleniń anyǵyna jetýdi oılaǵan ol, artynan ilese birge shyǵady. Ortalyq komıtettiń ǵımaratynan shyqqan boıda Bolat óziniń artynda ańdý bar ekenin ańǵarmaı, aldy-artyna qaramaı, Fýrmanov kóshesine túsip alyp, tómen qaraı tarta jóneledi. Keıde aǵashtardyń, keıde jol boıyndaǵy kıoskilerdiń, úılerdiń buryshtaryna boı tasalaǵan Keńes ózin týra shym-shy­tyryq oqıǵaly kınodaǵy iz kesýshiler sııaq­ty sezinip, ilese beredi. Shamasy, kez­desetin perishtesine asyqqany shyǵar, Bolat oń-solyna, aldy-artyna qarap, saq­taný degendi oıyna da almaı, adymyn tezdete túsedi. Keńes te qalmaıdy. «Áı, ańqyldaǵan aqkóńil Habıba-aı, ózi senetin Bolatynyń mynadaı tirliginen onyń eshbir habary joq qoı» dep oılaıdy ol ishteı kúıinip. Bolat Fýrmanov kóshesi boıyndaǵy óz úıiniń tusynan jyldam basyp óte shyqqanda kúdigi tipti kúsheıedi. «Oktıabr» kınoteatrynyń aldyndaǵy gúl satatyn kıoskiniń janyna baryp bir-aq toqtaǵan Bolat gúl satyp alǵanda, «á, batyr, qupııańnyń ashylǵanyn qazir endi kóretin shyǵarmyz» dep oılaıdy boı tasalap, syrtynan baqylap turǵan Keńes degbirsizdene túsip. Kenet ol úıdiń buryshynan kúlimdep shyǵyp kele jatqan Habıbany kórgende óziniń ońbaı qateleskenin bilip, aýzy ańqaıyp ashylyp qalady. Bolat Habıbaǵa qolyndaǵy gúlin usynyp, shóp etkizip súıisip amandasyp, ekeýi qol ustasqan boıy kınoteatrǵa kirip ketedi. Keńes óziniń qyzmettes áriptesin qalaı ańdyǵany týraly osy áńgimesin aıtqanda úıdegi barlyq dostarymen birge Habıba da syńǵyrlap kúlip edi», dep jazǵan bolatyn Baqytjan.

Osy jerde aıtýǵa tıispin, men Keńespen qyzmetti birge istep, aralasyp júrgen kezde esh­ ýaqytta onyń bireýdi jaqtyrmaı, ǵaı­battap, qyjyrta sóılegenin estimegen eken­min. О́zi jaratpaıtyn adamdar týraly sóz bolǵanda ol, shamasy, úndemeı qa­latyn bolsa kerek dep oılaımyn osy kúni.

2000-shy jyldardyń basynda­ Muh­­tar Abraruly Qul-Muhammed Má­­de­nıet, aqparat jáne qoǵamdyq ke­lisim mınıstri bolyp turǵanda Keńes ekeý­miz de mınıstrdiń basshylyǵymen ju­mys isteıtin respýblıkalyq termı­nologııalyq komıssııanyń múshesi bol­­dyq. Túsken usynystardy qarap, ár­ oty­rysqa ózimiz de usynystar daıyn­dap, birer jyl birlesip eńbek ettik. Ol ­otyrystarda ta­laı jańa termınder talqyǵa salynatyn, qabyldanǵan soń baspasózde jarııalanatyn, sóıtip biz sol tusta ana tilimizdiń búgingi zaman, ýaqyt talabyna saı ómirsheń, jańa termındermen to­lyǵýyna birshama óz úlesimizdi qosa al­dyq degen oıdamyn.

Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de­ Ke­ńes qarap otyrýdy qalamaı, oqýshy­lardy, jas qalamgerlerdi alys-jaqyn she­telderdiń ataqty jazýshylarynyń eń tańdaýly týyndylarymen tanystyrýdy maqsat tutatyn «Álem ádebıeti» at­ty jýrnal shyǵarýdy qolǵa aldy. Bul jýrnal Keńestiń ózi redaktor re­tinde qol qoıyp turǵan tusta da, odan keıin de jas qalamgerlerimizdiń kóńil kók­jıegin keńeıtip, álemdegi ádebıettiń eń­ ozyq úlgilerinen habardar etip, solarmen boı teńestirýge umtylýǵa, qa­­zaq ádebıetiniń jas urpaǵyn álemdik bıik­terge talpynýǵa qulshyndyratyn baǵaly basylym bolǵanyn bilemiz. Respýblıkalyq, otandyq baspasózden az jyldar ishinde-aq óziniń ornyn oıyp alǵan osy jýrnaldyń memleket tarapynan qarjy bólinbeýi sebebinen sońǵy ýaqytta jaryqqa shyqpaı toqtap qalýy ókindiredi.

Keńes jas shaǵynan bastap-aq baspa­sózge erkin aralasqanmen, kórkem shy­ǵar­­malardy az jazǵan, biraq saz jazǵan jazý­shylardyń qataryna jatady. Onyń sonaý jetpisinshi jyldardyń aıaǵy, sekseninshi jyldardyń bas kezinde shaǵyn janrlarda týdyrǵan kórkem dúnıeleri, áńgime, povesteri birden-aq jurtshylyq nazaryn ózine aýdarǵan bolatyn. Olar qazaq tilinde «Aqıqat sapary», «Qarashadaǵy kóktem», al orys tilinde «Ohapka polevyh svetov» degen atpen jınaqtar bolyp basylyp ta shyqqan edi. Al endi onyń esimin elimizge keńinen tanytyp, oǵan úlken abyroı-bedel ákelgen – ataǵy álemge jaıylǵan Gabrıel Garsııa Mar­kestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» atty romanyn qazaq tiline óte sátti aýdarǵany deýimizge bolady. Men bir joly osy kitaptyń qalaı aýdarylǵany jóninde Keńestiń ózinen suraǵan bolatynmyn.

– Shynymdy aıtsam, Markesti aýdaramyn degen oı mende áýel basta bolǵan joq. Sol kezde áldeqandaı sharýamen «Jalyn» baspasyna kirip qaldym. Endi keteıin dep turǵanymda baspanyń bir qyzmetkeri «Sizdi baspanyń dırektory Naımanbaev shaqyryp jatyr», dep júgirip keldi. Qaldarbek dosyńyzdy ózińiz táýir bilesiz ǵoı. Onyń bir keremet qasıeti – jurttyń bárimen jyly qa­baq tanytyp, óte jaqsy sóılesetini. Ka­bınetine kirgen boıda ol meni jyly sózderimen baýrap aldy.

– Osy joly Máskeýge barǵan saparymda jurttyń qolyna túspeı júr­gen myna kitapty alyp keldim, – dep Markestiń ataqty romanyn kórsetti. – En­di osyny kimge aýdartamyz degendi kóp oılanyp, aqyry ózińizge toqtalyp otyrmyn. О́ıtkeni men sizdiń jazýshylyq ta, aýdarmashylyq ta qabiletińizdi jaq­sy bilemin ǵoı, – dedi tótesinen. Men «Aldymen oqyp shyǵaıyn, oılanyp kóreıin», – dep qashqaqtap kórip em,­ Qalekeń báribir bultartpady. Aqyrynda onyń kabınetinen romandy aýdaryp beretin bolyp, kelisimshartqa qol­ qoıyp, kitapty arqalap, syrtqa shyq­tym. Gabrıel qatardaǵy jaı jazýshy emes qoı. Shynymdy aıtsam, ony oıda­ǵydaǵydaı etip aýdarý jeńil bolmady. Bar ýaqytymdy, kúshimdi salyp, eki jyldaı qadalyp otyrýyma týra keldi, – degen edi ol.

– Onyń esesine bul aýdarma ózińe úl­ken abyroı ákeldi. Qazaq jastarynyń ta­laı býyny jastanyp jatyp oqıtyn bolady áli, – dep Kenekeńe qoldaý kórsetip, kóńilin demdedim.

– Bul aıtqanyń ras endi. Kitap shyqqan boıynda ádebıet synshylary tarapynan aýdarma óneriniń úlken tabysy retinde baǵalandy. Tırajy da tez satylyp, elge jyldam tarap ketti, – degen edi Kenekeń óńinen rızalyq bilinip. Meniń:

– Osy kúni keı aýdarmalardy oqy­ǵan­da olaqtyǵy, ózge el avtorynyń til she­ber­ligi men aıtqysy kelgen oılaryn to­lyq, erkin jetkize almaǵan tustary baı­qalyp turady, – degenimdi Kenekeń:

– Aýdarmashy eń áýeli óziniń ana tilin bir adamdaı jaqsy, jetik biletin, boıynda qalamgerlik, shyǵarmashylyq qasıeti bar, ár sózge meılinshe jaýaptylyqpen qaraıtyn, sóz syńǵyryn túsinetin, olardy sheber, erkin qııýlastyra alatyn adam bolýy kerek qoı, – dep ári qaraı jal­ǵastyryp áketken.

Tilimizdiń bolashaǵyna alańdaǵan Ke­ńes sońǵy jyldarda ár sózdi baryn­sha yjdaǵattylyqpen oryndy qol­daný, termınderdi durys paıdalaný, qalyptastyrý týraly eleýli, súbeli ma­qalalar jazdy.

Aldy-artyna qaramaı zymyraǵan ýaqytqa toqtaý joq. Búkil ǵumyryn qazaq baspasózine arnaǵan, kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy bolyp istegen Keńes Iýsýpovtiń ómirden ozǵanyna da biraz aılardyń júzi bolypty. Onyń jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy retinde qaldyrǵan izi respýblıka baspasózi betterinde saırap jatyr.

Bolat BODAÝBAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty