Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Qaztalov aýdany turǵyndary ózderin keıde «Qos ózen elinenbiz» dep ataıdy. Shynynda da aýdan aýmaǵyn kókteı ótip jarysa aqqan Saryózen men Qaraózen – mal men jannyń kól-kósir berekesi. «Mesopotamııa» – árqashan órkenıet oshaǵy, damýdyń alǵy shebi, úlgili úrdis órken jaıar ólke ǵoı.
Oral qalasynan 300 shaqyrym qashyqtyqta jatqan Qaztalov – agrarly óńir. Aýdan turǵyndarynyń negizgi kásibi – mal sharýashylyǵy. Búginde aýyl sharýashylyǵy salasynda 26 zańdy tulǵa, 590 sharýa qojalyǵy tirkelgen. Barlyq sanattaǵy iri qara maly 81939 basty qurasa, qoı men eshki – 294305 bas, jylqy – 23817 bas, túıe 188 basqa jetipti. Eseptep qarasaq, byltyrmen salystyrǵanda aýylsharýashylyq ónimderiniń barlyq túrin óndirýde ósim bar eken. Iаǵnı et – 101,9%, sút – 101,7%, jún – 107,4%, jumyrtqa 101,8%-ǵa artyq óndirilgen.
Árıne, aýyldaǵy aǵaıynnyń baqýaty artýyna tynymsyz eńbek qana emes, memlekettiń qoldaýy da erekshe áser etti. «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan» baǵdarlamalary boıynsha 12 sharýashylyq 129 mln 630 myń teńge nesıe alypty, osy qarjyǵa 16 bas asyl tuqymdy buqa, 492 bas sıyr, 400 bas qoı saýlyq, 3 bas aıǵyr, 80 bas baıtal satyp alynǵan.
«Bereke» nesıelik baǵdarlamasy aıasynda iri qara bordaqylaýmen aınalysatyn 3 aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi (AО́K) jańadan quryldy. Búginde aýdandaǵy 21 kooperatıv quramyna 1468 turǵyn múshelikke engen, onda 7236 bas iri múıizdi qara, sonyń ishinde 6712 analyq mal tirkelgen. Jyl basynan beri «Bereke» baǵdarlamasy sheńberinde 50 jeke tulǵaǵa 176 mln 300 myń teńge nesıe berildi.
Sonymen qatar «Yntymaq» nesıelik baǵdarlamasy boıynsha «Jalpaqtal» AО́K (tóraǵasy D.Dogorov) Jalpaqtal aýylynda, «Shyǵanaq» AО́K (tóraǵasy J.Aksalov) Qaztalov aýylynda qýattylyǵy táýligine 10-15 bas mal soıatyn, tońazytqysh kóligimen qamtylǵan mal soıý pýnktin salyp jatyr.
Al «Igilik» baǵdarlamasy boıynsha 22 jeke tulǵa 92 mln 200 myń teńge nesıe alýǵa qol jetkizdi.
Aýdannyń aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshileri ótken jyly baǵdarlamanyń 11 baǵyty boıynsha 607,1 mln teńge mólsherindegi memlekettik qoldaý qarajatqa ıe bolǵan edi. Bıyl da aýdan boıynsha 353 sharýashylyq 630,5 mln teńge kóleminde memleket tarapynan sýbsıdııalanady dep kútilýde.
Aýyldaǵy aǵaıynnyń ahýalyn kórsetetin taǵy bir derek, jyl basynan beri aýdanda jańadan 30 traktor, 14 túrli aýylsharýashylyq tehnıkasy satyp alynǵan. Sharýa qojalyqtary 11 traktor men 10 tehnıkany lızıng arqyly alyp otyr.
Kóktemde tasqyn, kúzde shól...El turǵyndary 1994 jyly Qaztalov aýylyn basyp, talaı jandy baspanasyz qaldyrǵan sý tasqynyn biletin shyǵar. Sol kezde tabıǵat tálkegine túsken qaztalovtyqtardy búkil halyq bolyp qoldaǵan. Bastaýyn Reseı Federasııasynan alatyn Saryózen men Qaraózen keıde osyndaı qater de kórsetedi. Osynyń ózi elimizde sý resýrstaryn retteý máselesinde qolǵa alar istiń kóp ekendigin baıqatyp tur.
Bir qýanarlyǵy, sońǵy jyldary Batys Qazaqstan oblysynda sý kózderin tıimdi paıdalaný, burynǵy arnalardy qalpyna keltirý, jańa jobalar jasaý baǵytynda biraz jumys jasaldy. Mine, sonyń nátıjesinde qazir Qaztalov aýdanynda júıeli sýarmaly jer kólemi 68411 ga quraıdy. Munyń 22157 gektary sýrettegish ımarattar arqyly júrgiziledi. Mysaly, «Sakryl» sýlandyrý júıesi boıynsha 14901 ga, «Mamaı» sýlandyrý júıesi boıynsha 1967 ga jer sýlandyrylady. Qazirgi ýaqytta «Mamaı» jáne «Sakryl» sýlandyrý júıelerin respýblıkalyq menshikke, ıaǵnı «QazSýShar» AQ fılıalynyń teńgerimine alý baǵytyndaǵy jumys júrip jatyr eken.
Elimizde bir paradoks bar: kóktemde sý basyp ketedi, qalǵan ýaqytta sý jetpeıdi. Mine, Batys Qazaqstan oblysynda sýdy saqtaý, tasqyn sýdyń aldyn alý maqsatynda 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary jasaldy. Naqty Qaztalov aýdany týraly aıtar bolsaq, Juldyz aýyly tusyndaǵy Kishi ózende ornalasqan «Juldyz plotına» qurylysyna qaıta qurý-tehnıkalyq ekonomıkalyq negizdemege nemese olardy qalpyna keltirýge jobalyq-smetalyq qujattama daıyndaý úshin 2018 jylǵa oblystyq bıýdjetten 6, 550 mln teńge qarajat bólý josparlanyp otyr.
Reseı Federasııasynan keletin sýdy ustaý jáne tasqyn sýdy qaýipsiz ótkizý úshin Qaztalov aýyldyq okrýgine qarasty Seksenbaı aýyly tusynan Kishi ózen sý qoımasynan qurylys salý jumystary josparlanýda. Qazirgi ýaqytta tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemege nemese olardy qalpyna keltirýge «QazSýShar» AQ arqyly jobalaý-smetalyq qujattar daıyndaý úshin 4,800 mln teńge qarajatty 2018 jyldyń bıýdjetinde qarastyrý kózdelýde.
Respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp, aýdan aýmaǵy arqyly ótetin «Kırov-Shejin» sý arnasy boıynsha III kezeńdegi jańa qurylys jáne qaıta qurý jumystaryna 1 mlrd 100 mln teńge bólinip, jumystar júrgizilýde. Osy jumystardy aıaqtaý úshin qosymsha 500 mln teńge qarajat bólindi.
Qaztalov – patrıottar mekeniQaztalov aýdany degende aldymen aýyzǵa oralatyn bir qubylys bar. Qaztalov – patrıottar mekeni. Munda týǵan jerin jan-tánimen súıetin jandar turady. Tipti keń-baıtaq Qazaqstannyń ár shetine tarap ketken, taǵdyrdyń jazýymen basqa óńirde turatyn qaztalovtyqtar da ósken elin, týǵan jerin umytpaı, sol úshin baýyr etin kesip berýge ázir turady. Oǵan kýá – aýdannyń ár aýylynda aýyl túlekteriniń ǵana kúshimen turǵyzylǵan ǵımarattar, el ıgiligine jaraıtyn ister.
Qarańyz, Qaztalov aýdanynda «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy aıasynda 2009-2017 jyldar aralyǵynda jalpy quny 141 mıllıon 760 myń teńge bolatyn 53 joba júzege asypty.
Olardyń keıbirin ǵana aıta keteıik: Aqpáter aýylynda Kárim О́teǵulov jalpy quny 7 mln 620 myń teńge turatyn ólketaný murajaıyn ashty, sondaı-aq 3 mln 500 myń teńgege «Ana men bala» monýmentin ornatty. Mektep jataqhanasynyń janyna Beıbit О́teǵulov, Jasulan Dúısenǵalıev, Samat Hasanov, Baýyrjan Muqanǵalıev bastaǵan mektep ujymy 2,5 mln teńgege monsha salyp berdi. Birik aýylynda Abzal Nasıolla 680 myń teńgege balalardyń oıyn alańyn ornatyp berse, aýyl turǵyndary 1 mln 650 myń teńge qarjy jınap, Aǵashúı, Qyzyltý zırattaryn qorshady. Bolashaq aýylynda «Jańaturmys» óndiristik kooperatıviniń jetekshisi Isataı Ábilhatın 620 myń teńgege «Máńgilik alaý» keshenin ornatty. Bostandyq aýylynda aýyl turǵyndary birigip 900 myń teńgege eskertkish taqta ornatyp, 240 myń teńgege kúres zaly jabdyqtaryn satyp alǵan. Jalpaqtal aýylynda atqarylǵan isterge tipti jan súıinedi. Ár jylǵy mektep túlekteri balalar oıyn alańyn (1,5 mln), shaǵyn fýtbol alańyn (8 mln), jaıaý júrginshiler alańy men sýburqaq (3,6 mln), t.b. ǵımarattardy ornatyp, týǵan aýylynyń sán-saltanatyn asyrǵan. Jeke kásipker A.Sársenǵalıev 25 mln teńge qarjysyna meshitke munara salyp beripti. Jańajol aýylynda da mundaı ıgi ister óte kóp. Munda 2 turǵyn úı asar ádisimen salynsa, Kómekshi aýylynda aýyldyq klýb turǵyzylǵan. Qaztalovtyń ózinde «Dostyq», «Nurly baq» saıabaqtary salynyp, eske alý alańy, oıyn alańy paıda bolǵan. Kókterekte Satybaldy aýyldyq klýby aýyl turǵyndary men jeke kásipkerlerdiń kúshimen jańadan kóterilgen. Qaıyńdyda mektep túlekteri 450 myń teńge qarjy jınap, aýyl balalaryna oıyn alańyn salyp bergen. Qaraobada da 2,5 mln teńge qarjyǵa aýyl beıitteri qorshalyp, oıyn alańy salynǵan, aýylǵa kireberis jolǵa ádemi qaqpa – arka ornatylǵan. Qaraózendikter mektep janynan murajaı ashýǵa belsene kirisipti. Qarasýda aýyldyq meshit salynyp, kóne beıitter qorshalǵan. Qoshankólde belgili qoǵam qaıratkeri Amangeldi Taspıhov 700 myń teńgege sporttyq qural-jabdyq alyp bergen. Taldyapanda jergilikti sheber Samat Seıitkereev aýyl kásipkerleriniń qoldaýymen «Táýelsizdik monýmenti» atty keshen jasap shyqqan. Taldyqudyqta О́tegen Kóshenov meshit turǵyzsa, Manarbek Idresov aýyldaǵy qoǵamdyq ǵımarattardyń aldyna órnektas tósetipti. Tereńkólde de kóne qorymdar qorshalyp, aýyl mektebiniń sportzalyna jabdyqtar alynǵan.
Jaqynda aýdanda «Jerlester forýmy» ótip, elimizdiń ár shetinen 300-deı qonaq kelgen. Bul «Qos ózen elinen» shyqqan ul-qyzdardyń yntymaǵyn odan ári kúsheıtken shara boldy. «Aldaǵy jyldary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jerlesterdiń kúshimen aýdanda taǵy da 75 jobany júzege asyrýdy kózdep otyrmyz, deıdi aýdan basshysy Abat Abaıuly.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»