Strategııalyq áriptes elder yntymaqtastyǵynyń keleshegine sholý

Sochıde (Reseı) uıymdastyrylǵan, elimiz úshin mańyzy zor bul basqosýlarda TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ózara áriptestiginiń negizgi máseleleri, Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes sheńberindegi kópjaqty baılanystardyń jaı-kúıi talqylanyp ári birqatar mán-mańyzy joǵary qujattar qabyldanǵany gazetimizde buǵan deıin jazylǵan bolatyn. Búgin biz joǵaryda atalǵan basqosýlardy oı eleginen taǵy bir márte ótkize otyryp, strategııalyq áriptes elderdiń yntymaqtastyǵynyń keleshegine sholý jasaǵan edik.  

Qazaqstan álemdik arenada ózindik ornyn qalyptastyrǵan, bedeli bıik kóptegen halyqa­­ra­lyq uıymdardyń múshesi re­tinde jahandyq deńgeıdegi mańyzdy sharalarǵa belsene qatysyp keledi. Osy oraıda BUU, EQYU, ShYU, IYU, AО́SShK jáne TMD tárizdi yq­pal­dy uıym­dardyń eń­begin ýaqyt talabyna saı uıym­das­ty­rý­daǵy, olar­dyń álemdik, aımaqtyq qaýip­sizdik jáne basqa da salalar boıyn­sha qyz­metin jetildirýdegi Qazaq­­stan­nyń eńbegin aýyz tol­tyryp aıtýǵa bolady. Ásirese elimiz­diń TMD aıa­syn­daǵy is-qımyl­dary, uıym­dy zaman sura­ny­syna saı damytýǵa qo­syp otyr­ǵan úlesi aıryqsha.

Sochıde bas qosqan TMD-ǵa múshe memleketter basshy­la­ry­nyń alqaly jıynynda uıym­nyń jumysyn shırata túsýge qatysty Qazaqstan Pre­zı­­dentiniń ilgeri nıetten týyn­­daǵan ilkimdi oılary bar­lyq qatysýshylar tarapy­nan qoldaý tapty. Memleket bas­shysy óz kezeginde múshe mem­le­ketter arasynda saýda-eko­no­­mıkalyq yntymaq­tas­tyq­­tar damyp kele jatqanyn, bul ba­ǵyttaǵy ju­mys­tardy jalǵastyra túsýdiń mańyz­dy­ly­ǵyn aıta kelip, 2007 jyly qabyldanǵan, uıymnyń bas­­ty strategııalyq qujaty sana­­l­a­tyn TMD-ny odan ári damytý tu­jy­rymdamasy men ony iske asy­rý jónindegi jos­par­dy ýa­qyt talabyna saı beıimdep, je­til­dirý jáne al­daǵy kezeń­derde júzege asyr­ylýy tıis sha­ralardyń josparyn túzý qa­jettigine basa nazar aýdardy.

Shyn máninde TMD-nyń saıası, ekono­mıkalyq, gýma­nı­tar­lyq baǵyttardaǵy qyz­metin úılestirý, son­daı-aq qaýip­sizdik salasyndaǵy serik­testik máselelerin qamtıtyn atal­ǵan tujyrymdarynyń ere­je­lerin ýaqyt suranysyna saı daıyndap, qoldanysqa en­gizý uıym úshin asa mańyzdy edi. О́ıtkeni ózgermeli ómirde ózara baıla­nystardy jańa beleske kóterý jáne ynty­maq­tastyqty damytý máselelerine jańasha kózqaraspen qaraý qajet-aq. Ol úshin uıymnyń strategııalyq qujatyn qaıta pysyqtamaı bolmaıdy. 

Alqaly jıyn bary­syn­da Qazaq­stan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev múshe mem­­­le­ketterdiń ózara saýda-eko­no­­­mıka­lyq qatynastaryn damyta túsý úshin jańa resýrs­tar tabý qajettigine ekpin berdi. 

Sondaı-aq, Memleket basshysy Úkimetter basshylarynyń ke­ńe­si men Atqarý komıtetine Qyz­met kórsetýdiń erkin saýdasy tý­ra­ly kelisim jobasy boıynsha ju­mysty jandandyryp, ony jýyq arada qabyldaýdy tapsyrýdy usyn­dy. Prezıdenttiń sózine qa­ra­­ǵanda, TMD aýmaǵynda qyz­met kórsetýdiń erkin saýda­sy mú­she el­derdiń saýda-eko­no­mıka­lyq kooperasııasyn jańa deń­geıge kó­teredi. Rasynda, qyzmet kór­se­tý­diń erkin saýdasy berik orny­ǵyp, óz júıesin tapsa, halyq­tyń tur­mys-tirshiligine oń yq­pa­lyn tı­gizbeı qoımaıdy. Bul óz keze­gin­de qyzmet kór­setý sa­la­syn­da­ǵy básekelestikti artty­ryp, ha­­lyq­­tyń sapaly ári qoljetimdi qyz­­met­­ter túrin tutynýyna jol ashady.

Jalpy, uıymnyń bıylǵy tór­aǵasy bolyp tabylatyn Reseı jaǵy uıym­das­tyrǵan otyrysta kóptegen másele­ler jan-jaqty sóz boldy. Ásirese, qaýip­sizdik, ǵaryshty beıbit maqsatta zert­teý, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaq­tastyq máselelerine jetkilikti túrde kóńil bólindi.

TMD-ǵa múshe memleketter basshy­larynyń bul otyrysynda birqa­tar halyqaralyq qujattarǵa qol qoıyl­ǵanyn da aıta keteıik. Olar negizinen ekonomıkalyq, saıası, qaýipsizdik jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalarǵa qatys­ty qujattar bolyp tabylady. Naq­ty­laı aıtqanda, olardyń ara­synda Qyl­mystyq ister boıyn­sha zattaı aıǵaq bolyp taby­la­tyn esirtki zattaryn, psı­ho­t­­ropty zattar men olardy jasaı­­­tyn zattardy, atqysh qarý, onyń negizgi bólshekterin, oq-dári, jarylǵysh zat­tar jáne jaryl­­ǵysh qurylǵylardy berý tárti­­bi, TMD-ǵa qatysýshy mem­le­ket­­terdiń Parlamentaralyq Assamb­­leıasynyń qyzmetin jetil­­dirý jáne ony búgingi kúnge beıim­deý, 2020 jy­ldy – 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan so­ǵy­syn­­daǵy Jeńistiń 75 jyl­dyǵy jy­ly dep jarııa­laý, mem­le­ket­ter basshylary keńe­siniń, úki­met­­­ter basshylary keńe­siniń, syrt­­­qy ister mınıstr­leri keńe­si­niń jáne TMD Ekono­mıka­lyq ke­ńe­siniń ara­syn­daǵy ókilet­tik­terdi ajyratý, qyl­mys­­tyq jol­men tapqan tabystar­dy zań­das­tyrýǵa, terrorızmdi qar­­jylan­­dyrý men jappaı qy­ryp-joıý qarýyn taratýdy qar­jy­­lan­dyrýǵa qarsy is-qımyl sa­la­­syndaǵy TMD-ǵa qatysýshy mem­leketterdiń yntymaqtastyǵy tu­jy­­­rymdamasy jáne basqa da má­­sele­ler qamtylǵan qujattar bar.

Aıta keteıik, kelesi jyly TMD-ǵa Təjikstan Respýblıkasy tóraǵalyq etedi. Qazaqstan uıymǵa 2015 jyly tóraǵa­lyq etken bolatyn. Erekshe toq­tala keter taǵy bir jaıt, TMD-ǵa múshe mem­le­ket­ter basshylarynyń keńe­sine Mol­dova men О́zbekstan respýb­lıka­­larynyń prezıdentteri alǵash ret qatysty. Olardyń, ásirese, О́zbekstan basshy­synyń Keńes ju­mysyna qatysýy­nan qandaı da bir naqty oı túımesek te, kórshi el basshysynyń bul qadamyn jaq­sylyqqa joryǵymyz keledi. О́ıtkeni Qazaqstan men О́z­bekstannyń jeke qaty­nastary­men qatar, halyqaralyq jáne aı­maqtyq uıymdar sheńberinde únqatysýy qashanda mańyzdy.

Sonymen qatar Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqtyń (EAEO) bas­qarý organy – Joǵary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńestiń (JEEK) otyrysynda da aýqym­dy máseleler qozǵalǵany belgili. Kópjaq­ty yntymaqtastyqtyń túrli aspek­tileri talqylanǵan jıynda negizi­nen uıymdastyrý jəne qarjylyq baǵy­tyn­daǵy taqyryptar, Keńes janyndaǵy baı­qaýshy memleketterdiń mərtebesi keńirek qozǵaldy. 

Otyrysta qatysýshylar Eý­ra­­zııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jumysy oǵan múshe elderdiń damýyna tıimdi jaǵdaı jasap otyrǵanyn, sondaı-aq, ın­teg­ra­sııalyq úde­ris­terge qar­qyn berý qajettin sóz etti. Shyn mánin­de, ıntegrasııalyq úderis­terdiń óz deńgeıinde júr­gizilýi eko­no­mı­kalyq qaty­nas­tardy jeńil­dete túsedi. Sol úshin jıyn­da kún tártibine qo­ıyl­ǵan naqty máse­le­lerdiń ınteg­rasııa­lyq úderisterdi da­my­týǵa baǵyt­talýy quptarlyq is boldy. 

Alqaly jıynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev otyrysta qabyl­dan­­ǵan Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq­tyń sıfrlyq kún tərtibin iske asyrý­dyń negizgi baǵyttarynyń mańyzdy ekenin jetkizdi. Sol úshin de Qazaqstan Prezıdenti 2018 jyly Odaqqa múshe elderdiń ekonomıkasyn sıfrlan­dyrý jóninde Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq ke­ńes­tiń arnaýly kezdesýin ótki­zýdi usyndy. Elbasy bul máse­le jóninde Sochıge jasaǵan ju­mys sapa­ryn qorytyndylaý boıynsha ótkizi­lgen brıfıngte de toqtalyp ótti. Naqty­laı aıt­qan­­da, Memleket basshy­sy aldaǵy ýa­qytta júzege asyrylýy tıis jumystardyń jospary belgilen­genin, sıfrlandyrý máselesine qa­tys­ty perspektıvaly baǵyt­tardyń aıqyndal­ǵanyn, Qazaq­stan, Reseı jáne Belarýs ara­syn­da osy salada birlese jumys júr­gizý maqsatynda ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgenin atap ótti.

Osy arada elimizde Prezı­dent­tiń tapsyrmasy negi­zinde bar­lyq salalardy sıfr­lan­dyrý jumystary qarqyn alyp otyr­ǵany eske túsedi. Qazaqstanda atqa­rylyp jatqan bul baǵyttaǵy sha­ra­lar ýaqyty kelgende Eýra­zııalyq eko­nomıkalyq odaqtyń ekonomıkasyn sıfr­landyrý isine ózindik mol úlesin qosady dep esepteýge bolady.

О́z jumysyn resmı túrde 2015 jyl­dyń 1 qańtarynan bastaǵan Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq­tyń búgingi tynys-tirshiligi oń ózgeristerge toly. Memle­ket basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasymen qurylǵan bul Odaq búginde áleýetin óz deń­geıinde arttyryp keledi. Sońǵy derekterge súıene sóı­lesek, jal­py halqynyń sany 182,7 mln adam­dy, belsendi halyq sany 92,9 mln adamdy quraıtyn uıymnyń úlken naryqqa ıe ekeni aıtpasa da túsinikti. Infraqurylym, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip sala­lar­yndaǵy tabystary da bar­­shylyq. Búginde múshe memle­ket­terdiń ishki jalpy ónimi 2,2 trıl­lıon AQSh dollarynan asyp otyr. О́ner­kásip óndirisi 1,3 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Temir jol­dar uzyndyǵy – 107,0 myń sha­qyrym (álem bo­ıynsha 2-orynda). 

Mine, osyndaı áleýetke ıe Odaq­tyń az ǵana ýaqyt ishinde or­taq naryǵy qalyptasyp úlgerdi. Bul óz kezeginde ónimderdiń, qyz­met kórsetý, kapıtal jəne jumys kúshi salalarynda erkin aınalym ornyqqanyn bildiredi.

Jıyn sońynda múshe mem­leketter basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qyzmetin jandandyrýdyń múmkindikteri mol ekenin atap kórsetti. Taǵy bir toqtala keter jaıt, Elba­sy Sochıge jasaǵan sapary bary­syn­da germanııalyq isker top ókil­deri­men de kezdesti. Basqosýda Mem­­leket basshysy Qa­zaq­stan men Germa­nııa­­nyń tyǵyz baılanysy, elimizdegi ekono­mıkalyq oń ózgerister turǵy­synda sóz qozǵady. Sonymen birge Elbasy Germanııa ınvestorlaryn elimizdegi jekeshelendirý úde­ri­siniń úshinshi kezeńine atsalysýǵa, «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵymen ynty­maqtas­tyqty damytýǵa shaqyrdy.

Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń aıtýynsha, táýelsiz­dik jyldarynda Germanııa Qazaq­stanǵa 5 mıllıard dollarǵa jýyq ınvestısııa quıǵan. Bıylǵy 8 aı­da eki el arasyndaǵy taýar aına­ly­my 1,5 mıllıard dollarǵa ósken. 

Kezdesýde N.Nazarbaev eli­miz­de tu­ryp jatqan nemis dıaspo­ra­­syna qoldaý kórsetý jónin­degi ózara yntymaq­tas­tyq­qa nazar aýdara kelip, Qazaq­stan­da nemis kapıtalynyń qaty­sýy­men iske asyrylyp jatqan joba­larǵa, eli­miz basty ról atqara­tyn Eýrazııalyq kólik dálizi­niń áleýetine baılanysty áńgi­me­lep berdi. Budan bólek, Prezı­dent elimizde qolaıly ınvestı­sııa­lyq jáne iskerlik ahýaldy qalyp­tastyrý úshin qabyldanyp jatqan negizgi sharalarǵa, osy baǵyttaǵy basty jetistikterge ekpin berdi.

Qoryta aıtqanda, Elbasynyń Sochıde ótken sapary barysynda qarastyrylǵan árbir máseleniń elimiz úshin mańyzy zor. Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen, tike­leı aralasýymen qurylǵan TMD jáne Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqtyń belsendi qyz­meti elimizdiń damýyna, ósip-órken­deýine óz yqpalyn tıgize bere­tini sózsiz. О́ıtkeni bul qury­lym­dardyń jumysynda Qazaqstannyń strategııalyq múddeleri jatyr. Al ol múddelerdiń halqymyzdyń arman-tilegine tikeleı qatysty ekeni anyq.

Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»