«Kádesyılardy tek bıznes kózi dep qaramaý kerek»

Eli­miz­diń qoǵamdyq-mádenı ómirinde alǵashqy bolyp ulttyq kádesyı buıymdar toptamasyn bıznes kózine aınaldyryp jáne osy salada jetekshilik deńgeıge kóterilgen «Ádemi-Aı» kom­panııasyn quryp, ult­tyq etnojádigerler men qazaq tarıhyna qatysty artefaktilerdiń zamanaýı jańǵyrtpasyn jasap, ony rýhanı qundylyq retinde halyqqa usyna alýy­men elge tanylǵan qaryn­dasy­myz.

«Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy», dep Abaı atamyz aıtqandaı, Bahargúl bul kúnge, mundaı kúıge, osyndaı dárejege taımas tabandylyǵynyń arqasynda jetti.

Áıtpegende, el táýelsizdigin jańadan alyp, esin jınaı almaı jatqan eleń-alań shaq, ótken ǵasyr sońy, toqsanynshy jyldardyń basynda týǵan jeri Qobyq-Saýyrdyń qoınaýyn tastap, oqyp, joǵary bilim alǵan Beıjińdi qıyp, atajurtyna oralǵan boıjetkenge ǵaıyptan bireý úıip-tógip aqsha ustatyp, «má, bıznes basta!», dedi deısiz be?

Áńgimeni biz osy aradan bas­tap: «Bahargúl hanym, sizdiń ulttyq kádesyı buıymdar sa­typ, bıznes bastaýyńyzǵa ne sebep bol­dy?» degen alǵashqy sura­ǵy­myzdy qoıdyq.

– Áýeli meniń ósken-óngen ortam boıaýy qanyq qazaqy otbasy-tyn. «Qus uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» degendeı, men es bilgende kórgenim kórkem keste, ańdaǵanym aǵash aıaq-tabaq, keli-kelisap... Osylaı bala kezden kózim qanyqqan dúnıeler túbi ańsatpaı qoımaıdy eken. Demek, meniń búgingi bıznesim, ıaǵnı kádesyı buıymdardy satýym – sol bir eskiniń kózin, baǵzynyń berekesin ańsaýdan týǵan dúnıe. 

– Túsinikti. Jańa bir­ só­zi­ńizde «kónelikke qu­mar­­lyq meni Beıjińde oqyp júrgen kez­de de tynysh taptyrmady» degen sy­ńaıda aıtyp qal­dyńyz. Osy oıy­ńyzdy tar­qata oty­ryńyz.

– Beıjiń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń bıologııa fakýl­tetinde bilim aldym. Osynda oqyp júrip, qalanyń kóne bu­ıym­daryn ári kádesyı satatyn dúkenderin kóp araladym. Mun­daǵy zattardyń deni qytaı halqynyń ejelgi tarıhy men baıyrǵy murasynyń nasıhatshysy ekenin ańǵardym. Ári óte ótimdi taýar, ásirese, sheteldikter qumar.

Oqýymdy bitirgen soń 1994 jyly Almatyǵa at basyn bur­dym. Munda kelip, bilim alýmen qa­tar bıznes kózin ashý qajet degenge toqtaldym. Maqsatymdy jete­lep bazarǵa barsam, mundaǵy káde­syı dúkenderinde qytaıdyń baqa-shaıandary men úndi pilderi samsap tur. Demek, qazaqtar bir-birine ózgelerdiń dúnıesin syılap júr degen sóz. Birden «ulttyń óz dúnıesin ózine nege syılamasqa» degen oı týdy. 

О́ıtkeni ulttyq kádesyı de­genimiz – halqymyzdyń tarıhy men etnografııasynan habardar ete­tin jáne etnoturmystyq salt-dástúrdi nasıhattaýǵa arnal­ǵan, eń bastysy, bolashaq urpaq óziniń tek-tanymyn bilip, tarıhı sanasynyń jańǵyrýyna qolaı týǵyzatyn dúnıe emes pe?! Bul bir jaǵynan saýda, ekinshiden, halqymyzdyń rýhanı qajettiligin óteý. Iаǵnı kádesyılardy tek bıznes kózi dep qaramaý kerek!

– Sóıtip bıznesti bir­den­ bas­tap kettińiz be?

– Joq. «Oıdaǵy jospardy daladaǵy naryq buzady» degendeı, qarjylyq qor jınap almaıynsha is alǵa baspaıtyny belgili. Syrttan kádesyı buıymdaryn qanjyǵalyp tasýdy bastadym. Birte-birte ult­tyq buıymdarǵa kóshtim. Buǵan eldiń kózi úırendi, saýda júre bas­tady. 2002 jyly Almatydan eki ból­meli shaǵyn dúken ashtym. Bir bólmesine kádesyı buıymdardy satýǵa qoıdym da, ekinshisine ózim­de erteden jınalyp qalǵan kóne jádigerlerdi ornalastyrdym. Adam­dar osy arqyly meniń kó­ne buıym jınaıtynymdy bilip, qoldarynda bar antıkvarlyq dúnıe­leri men eski zergerlik sýve­nırlerin ákeletin boldy. Bulardy baǵasyn kelisip satyp ala berdim. Sóıtip myńnan astam eski jádiger jınaldy. 

– Bul dúnıeler qazir qaı­da?

– Bul dúnıelerdiń basyn qosyp, 2011 jyly Almaty qa­la­syn­da aýmaǵy 200 sharshy metr «Ádemi-aı» atty jeke mýzeı ash­tym. Qolymdaǵy jádigerler ýa­qyt­tyq jáne stıldik turǵydan jeke-jeke bólimderge bólinip, sórelerge ornalastyryldy. Mýzeı qazir qala turǵyndaryna tegin qyzmet kórsetip tur. 

– Bárekeldi! Isińiz ilge­ri bas­syn, Bahargúl hanym!­ Al­maty­daǵy mýzeı jádi­gerleri jaı­ly bir aýyz sóz...

 – Jádigerlerdiń deni qa­zaq halqynyń baıyrǵy qol­dan­­baly óner týyndylary. Atap aıt­qanda, sándik-zer­­ger­lik buıymdar, jaýyn­gerlik jaraqtar, jylqy jab­dyqtary, eski tıyndar sekildi artefaktiler. Jádigerlerdiń qun­dylyǵy men mańyzdylyǵyna keler bolsaq, eń kóne jádiger – bizdiń jyl sanaýymyzdyń II ǵasy­rynda, ıaǵnı Qarahanıdter dáýirinen sál ilgeri qazirgi Qu­myl oıpatynda ómir súrgen ejelgi úndi mádenıetin ustanýshy Kýshar (Kýsár) patshalyǵy shyǵarǵan tıyndar. HI ǵasyrdyń murasy qysh-keramıkalar, sonymen qatar Qazaq handyǵy kezeńine tán temir saýyt-saımandar, HIII-HVI ǵasyrlarda jasalǵan zergerlik óner týyndylary bar. 

– Sóıtip ýaqyt óte kele ult­­tyq kádesyı buıymdaryn saý­dalaı­tyn úlken kompanııa qur­dyńyz, solaı emes pe?

– Árıne. Negizgi jumys­ty­­ – ultymyzdyń etnografııa­syn­ bilýge, turmys-salt bu­ıym­darynyń rıtýaldyq mazmu­nyn zert­teýge, sonymen qatar sım­vol­dyq máni basym tarıhı hám arhı­tektýralyq beıne-obrazdardy tań­dap alýdan bastadyq. Is barysynda tanymal etnograftarmen, ult­­tyq sanasy tereń sýretshi-dı­zaı­nerlermen aqyldastyq. Nátı­jesinde, Almatydaǵy Res­pýb­lıka alańyndaǵy «Altyn adam», Astanadaǵy «Báıterek» pen Táýel­sizdik monýmenti qa­tar­ly qasterli sáýlet-músin­derdiń ká­desyı tú­rindegi nus­qasyn jasa­dyq. 

Mysaly, Parıjge barsańyz Eıfel munarasynyń myńdaǵan kishkentaı kádesyılyq úlgi­lerin kóresiz, sol sııaqty qytaı­lyqtar da ózderiniń ejelgi tarıhı tulǵalaryn, tipti halyq arasynda óte kóp taraǵan ańyz-ertegi keıipkerlerine deıin ká­de­syı etip tastaǵan. 

Odan keıin Báıdibek babamyz­dan bastap, sol jyldary mereı­toılyq datasy ótip jatqan Isataı men Mahambettiń jáne Ta­­raz qalasynyń keskindemesi bá­dizdelgen kádesyı jasadym. Ári qaraı Taıqazan, Qorqyt baba kesenesi qatarly syı-buıym­dar dúnıege keldi. Ýaqyt óte kele Aq­tóbe oblysynan Ábilqaıyr han­nyń músindik tulǵasyna tapsyrys kelip tústi. Eki ortada elordanyń kórikti nysandary boı kótere bastady. Osyǵan baılanys­ty «Astana aı­shyqtary» atty mınıatıýralyq kompozısııa dúnıege keldi. 

Sonymen qatar halqy­myz­­dyń baıyrǵy tanym-túsi­nigi men dástúrli uǵy­mynda saqtalǵan rıtýal­dyq dúnıe­ler – torsyq, asyq, jaýyryn túr­lerinen stı­mýldyq ekspo­zısııalyq týyndylar jasadyq. Buǵan memleketik sımvolǵa aınalyp úlgergen «Al­tyn adam» dýylǵasyndaǵy beıne-etıýd­terdi kiriktirip, oǵan saǵat-qalam qosyp ústelge arnalǵan keshendi syı-buıymdar ázir­ledik. 

– Qysqasy, siz halyqtyq qundylyqtardy kádesyı ar­qy­ly ulttyq ıdeologııaǵa aınal­dyr­dyńyz. Osylarǵa suranys qandaı boldy?

– Alǵashynda azdap tosyr­qaý boldy. Qazir ulttyq káde­syılarǵa degen sura­nys kún saıyn artyp keledi. Meni qa­nat­tandaryp, jasap otyrǵan isime degen ynta-shyntamdy oıatqan dúnıe osy. Atamyz qazaq «izdengen jeter – muratqa» degenindeı ýa­qyt óte kele káde­syılarym mem­lekettik sha­ralarǵa jol tartty. Atap aıtqanda, 2011 jyly Al­­ma­ty – Astana qala­larynda ót­ken Azıada oıyndaryna qa­jet sývıner-buıymdardy shy­­ǵaratyn quqyqqa qol jet­kizdim. Sport­tyq sharanyń boı­tumary «Aq barys­tyń» jum­saq oıynshyq beıne­sin jáne músinshe, medal, tós­bel­gi qylyp júzdegen túrin shy­ǵar­dyq. 

Astanada ótken EQYU-nyń sammıti kezinde shetelden kelgen qonaqtarǵa arnalǵan veb-sý­venırdi de bizdiń kompanııa ja­sap shyqty. Taǵy bir aıtýly mereke Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda ulystyń irgesin qalaǵan tulǵalar Kereı men Jánibekten bastap, kúlli qazaq tarıhynda orny bar handarymyzǵa arnap túgeldeı keshendi akveraldi tabaqshalar jasap, olardyń bılik basynda bolǵan ýaqyty men tarıhyn bádizdedik.  Jýyqta elordada ótken ha­lyq­­aralyq mamandan­dyrylǵan EKSPO kórmesiniń de logo­tıpin paıdalaný quqyǵyna ıe bol­dyq. Iаǵnı kórmeniń boı­tu­maryna aınalǵan «Sáýle – Qýat – Móldir» atty jumsaq oıyn­shyqtar úshtigin jasadyq. Sáýle – kún energııasy, Móldir – tamshy sý, Qýat – ósimdik sım­vo­­lyn bildirip tur.

Biz kórmege az degende 2 mln adam keler degen josparmen 200 myń danasyn shyǵaryp edik, orta jolda jetpeı qaldy da, artynan 100 myń, 150 myńdap dúrkin-dúr­kin jasadyq. EKSPO kór­mesin qorytyndylaǵan tus­­ta úzdik pavılondardy anyq­taýdan bastap, 12 túrli nomına­sııaǵa beriletin 12 dana qundy syılyqty bizdiń kompanııa jasady. 

– Bul dúnıelerdi jasaıtyn­ óndiris-fabrıkalaryńyz qaı­da?

– Ázirge kompanııanyń zer­ger­lik buıymdar jasaıtyn usta­hanasy men quraq kór­pe, jastyq, jaýlyq-jasaý tige­tin tiginshiler sheberhanasy Almatyda jumys istep tur. Kóp­ dúnıelerdiń al­ǵashqy nus­qasyn osynda jasap, tırajdap óndirýdi kórshi Qytaı eliniń óndiris-fabrıkalarynda júzege asyryp júrmiz. 

– Kompanııanyń basty tala­by ne?

 – Ol – sapa. Sondyqtan bizdiń bu­ıymdar qymbat. Qara bazar­daǵy kádesyılarmen salys­ty­rýǵa kelmeıdi. Bolashaqta áli de jań­ǵyrtýdy kútip jat­qan dúnıe kóp. Mysaly, er-tur­­man nemese qamshy-bıshik, saba-torsyqty aly­ńyz. Bular qa­zir­gideı kádesyı retinde ústel­de tura berse adamdy ja­lyqtyrady ǵoı. Osyny oı­­las­­­tyra kele kádesyı-bu­ıym­dar­dyń kúndelikti tur­mysqa qa­jet túrlerin shyǵarýdy qol­ǵa al­maq­pyz. Atap aıtqanda, qam­shy-flesh­ka, torsyq-magnıtka, oıýly qalam degendeı. Esh jerde qaıta­lanbaǵan ári ulttyq maz­muny men aıshyǵy qanyq dúnıeler jasasaq deımiz. 

– Bahargúl hanym, Elba­sy­nyń rýhanı jańǵyrý makala­synda aıtylǵan «Qazaq­standaǵy 100 ja­ńa esim» jobasyna qazirgi tańda 2200-den astam adam úmit­ker retinde tir­keldi. Sonyń biri siz ekensiz. Osylaı bıikten kó­rine berińiz!

– Rahmet. Táńirim, bizge Qazaq eliniń baıandy bolashaǵy úshin eńbek etýdi násip qylǵaı!

Áńgimelesken  Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»