El aýmaǵynda ekonomıkamyzdyń órkendeýine, memleket qazynasynyń tolýyna, áleýmettik ahýaldyń artýyna aýyz toltyryp aıtarlyqtaı úles qosyp júrgen birlesken kompanııalar barshylyq. Bul – beıbitsúıgish, damýǵa qarqyndy bet alǵan memleketimizdiń jahandyq arenadaǵy salmaqty, sarabdal saıasatynyń jemisi. Máselen, AQSh syndy alpaýyt elmen ýaǵdalastyq nátıjesinde qurylǵan «Teńizshevroıl» JShS irgeli isterdiń basy-qasynan tabylady. Kompanııanyń bas dırektory Ted Etchısonmen áńgime barysynda osy sózimizge ábden kóz jetkizdik.
– «Teńizshevroıl» JShS otandyq kásipkerliktiń ilgerileýine qalaı yqpal etýde? Jergilikti qamtý turǵysynan tapsyrystar kólemi búginde qaı deńgeıde? Bastyrmalata saýaldyń astyna alǵanymyzǵa ǵafý etińiz, jergilikti kásiporyndarǵa beretin tapsyrystardyń kólemi ótken jyldarmen salystyrǵanda qanshalyqty artqanyn nemese kemigenin de aıta ketseńiz.
– Suraqtaryńyz óte oryndy. Aldymen «Teńizshevroıldyń» qazaqstandyq qamtýdy damytý strategııasynyń basty aspektisin aıtaıyn. Ol munaı-gaz ındýstrııasymen yntymaqtastyq úshin ózderi jaýap berýge tıis halyqaralyq sapa men standarttardy túsiný maqsatynda qazirgi jáne yqtımal jabdyqtaýshylarmen jumys jasaý bolyp tabylady. Joǵary halyqaralyq standarttarǵa jaýap beretin qazaqstandyq taýarlar jáne qyzmetter naryǵyn udaıy damytý – kompanııanyń úzdiksiz damý strategııasynyń irgetasy jáne bul Qazaqstan úshin mańyzdy qundylyqtardy týǵyzady.
Kompanııa qazaqstandyq qamtý boıynsha mindetterin oryndaý úshin taýarlar jáne qyzmetter jabdyqtaýshylaryna uzaq merzimdi múmkindikter berýge tıis. Sol sebepti TShO ınfraqurylymǵa, qazaqstandyq kadrlardy oqytý jáne jumys oryndaryn ashýǵa qajetti ınvestısııany tartý arqyly qazaqstandyq jabdyqtaýshylardy turaqty damytýdy qoldaýyn jalǵastyra bermek.
«Teńizshevroıl» el kompanııalarynyń damýyna únemi qoldaý kórsetip keledi. Osy maqsatta jabdyqtaýshylardy jetildirý baǵdarlamasy jasaqtalǵan. Bizdiń mamandarymyz ben sarapshylarymyz kompanııalarǵa baryp, olardyń múmkindikterimen jáne áleýetterimen tanysyp, biliktilikterin tekserý kezinde kemshilikterdiń ornyn toltyrý úshin osy baǵdarlamaǵa júginedi. Buǵan qosa TShO-nyń barlyq jabdyqtaýshylary sapany basqarý, adam resýrstaryn jetildirý jáne qaýipsizdik tehnıkasy negizinde álemdik deńgeıdegi prosestermen jáne prosedýralarmen tanystyrylady. Bul olardyń qyzmet sapasyn arttyrýmen qatar, olardy tek Qazaqstanda ǵana emes, dúnıe júzi boıynsha básekege qabiletti uıymdar qataryna qosady.
Bıylǵy birinshi jartyjyldyqta ǵana kompanııa qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi paıdalanýǵa 1 mıllıard AQSh dollary shamasynda qarjy jumsady, onyń 384 mıllıon dollary KKJ-UEQBJ aıasynda ornyn tapty. Byltyr bul kórsetkish 1,9 mıllıard AQSh dollaryn qurap edi. 1993 jyldan bastap TShO qazaqstandyq kompanııalardyń 22,9 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn taýarlary men qyzmetterin paıdalandy.
– О́te keremet kórsetkishter eken. Al kásipkerlikti damytýǵa baılanysty oqý-aǵartýshylyq nemese daıarlyq sekildi baǵdarlamalar qarastyrylǵan ba?
– «Teńizshevroıl» qazirgi ýaqytta Eýropa qaıtý qurý jáne damý bankiniń «Shaǵyn bızneske beriletin keńes» dep atalatyn Qazaqstandaǵy bıznesti damytý baǵdarlamasyn qoldaıdy. «Bul baǵdarlama shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerine ósýge, damýǵa jáne jergilikti jer men aımaqtyń ekonomıkasyna úles qosýlaryna kómektesedi.
– TShO – Qazaqstandaǵy iri birlesken kompanııalardyń biri. Elimizdegi áleýmettik, rýhanı baǵdarlamalardyń oryndalýyna qosyp jatqan úlesi qandaı?
– Kompanııamyz ózi qurylǵan kúninen bastap qyzmetkerleri men jergilikti turǵyndardyń ıgiligi úshin Atyraý oblysynyń ártúrli áleýmettik jobalaryna 1,3 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy jumsady. «Igilik» erikti áleýmettik ınfraqurylym baǵdarlamasynyń bıylǵy bıýdjeti 25 mıllıon dollardy qurady. Atalmysh qarjynyń negizgi úlesi óńirdegi balabaqshalar, mektepter jáne basqa da áleýmettik nysandardyń qurylysyna salynýda. Byltyrdan beri 7 balabaqshany, 3 mektepti, 3 mádenıet úıin, 3 dene shynyqtyrý-saýyqtandyrý keshenin jáne oblys ortalyǵyndaǵy retro-saıabaqty paıdalanýǵa berdik.
Joǵarydaǵy baǵdarlamanyń júzege asyrylýy barysynda 250 mıllıon AQSh dollaryna jýyq soma ıgerilip, 130 joba júzege asyrylǵan eken. Nátıjesinde dárigerler, muǵalimder jáne tehnıkalyq qyzmetkerler úshin myńnan astam jańa jumys oryndary ashylǵanyn aıta keteıin.
Jyldyq bıýdjeti 1 mıllıon dollardy quraıtyn Áleýmettik ınvestısııa baǵdarlamasy – TShO-nyń aımaqtyń áleýmettik salasyn damytýǵa arnaǵan taǵy bir jarqyn bastamasy. Sońǵy kezderi júrgizilgen uıymdastyrý sheshimderiniń nátıjesinde kompanııa álgi baǵdarlamany óndiris pen jurtshylyqtyń qajettilikteri men maqsattaryna saı jetildirdi.
Jeti jyl buryn jasalǵan baǵdarlama aıasynda ótken jylǵa deıin 50 joba júzege asyryldy. Onyń 6-ýy 2016 jylǵa tıesili. Al bıyl bıýdjeti 1,2 mln dollardy quraǵan baǵdarlama sheńberinde 7 joba qolǵa alynǵan. Jyl basynda Atyraý oblysynyń densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryna qoldaý kórsetý maqsatynda TShO Áleýmettik ınvestısııalar baǵdarlamasyna 1 mıllıon dollar shamasynda qarjy bólgen edi. Baǵdarlama iske qosylǵan ýaqyttan beri oǵan quıylǵan ınvestısııa quny 6 mıllıon dollardan asyp túsedi. Sóz arasynda aıta keteıin, bizdiń jetistikterimiz birlik pen yntymaqtyń nátıjesinde júzege asyp jatyr.
– Kompanııanyń dál qazirgi kezde jergilikti mamandardy jumyspen qamtý kórsetkishi qandaı? Olardyń áleýmettik jáne medısınalyq qorǵalýy týraly da bilgimiz keledi.
– «Teńizshevroılda» jumys isteıtin qazaqstandyq qyzmetkerlerdiń úlesi 1993 jyly 50 paıyz bolsa, bul kórsetkish qazirgi tańda 84 paıyzǵa jetti. Bizdegi jergilikti ulttyq basshylardyń, joǵary jáne orta býyn jetekshileriniń úlesi jalpy basshylyq quramnyń 70 paıyzyn quraıdy. Kadrlardy oqytý jáne shyńdaý jónindegi turaqty baǵdarlamany júzege asyrý nátıjesinde jaýapty basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndalǵan jergilikti qyzmetkerler qatary kóbeıe túsýde. TShO óz qyzmetkerlerine áleýmettik baǵdarlamalar men medısınalyq saqtandyrý sekildi jeńildikter men bastamalardyń keńeıtilgen paketin usynatynyn da aıta ketsem, aıyp bolmas.
– О́te durys eken. Áńgimemizdiń sońynda kompanııanyń aldaǵy josparlarymen bólisseńiz.
– 2016 jyly TShO seriktesteri teńiz munaı-ken ornynyń óndiristik qýattylyǵyn arttyrýdyń kelesi kezeńi bolyp tabylatyn Keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasyn (KKJ-UEQBJ) qarjylandyrý jónindegi aqyrǵy sheshimniń qabyldanǵany týraly jarııalady. KKJ-UEQBJ nysandarynyń qurylysy barynsha tıimdilikti arttyryp, qarajatty únemdeý maqsatynda bir ýaqytta oryndalyp jatyr. О́ndiristik qýatty arttyrý maqsatynda tabysty túrde júzege asyrylǵan TShO-nyń aldyńǵy EBZ/ShGA jobasy tájirıbesin negizge ala otyryp, KKJ óndiris qýatyn jylyna shamamen 12 mıllıon tonna nemese táýligine 260 myń barrelge arttyrdy. Osylaısha, munaı óndirisiniń jyldyq kólemin shamamen 39 mıllıon tonnaǵa nemese táýligine 850 myń barrelge jetkizý kózdeledi.
UEQBJ atqylaıtyn uńǵylardyń erneýlik qysymyn tómendetip, qoldanystaǵy alty keshendi tehnologııalyq jeliniń kireberisindegi qysymdy arttyrý arqyly Teńiz ken ornynda jumys jasaıtyn zaýyttardyń tolyq qýatpen jumys isteýin qamtamasyz etedi.
Qazirgi tańda el aýmaǵyndaǵy joba aıasynda 20 myńnan astam qazaqstandyq azamat eńbek etedi, bul Qazaqstandaǵy joba qyzmetkerleri jalpy sanynyń 92 paıyzyn quraıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»