«Bilim sheksiz be, álde bilimniń shegi bar ma?» degen suraqqa jaýap izdep júrip, Oksford ýnıversıtetiniń professory, matematık Markýs dıý Sotoıdyń «Biz neni bile almaımyz: bilim shegine saıahat» («What we cannot know») atty kitabyn satyp aldym. Professor bul kitabynda nólden bastap jetige deıingi mejeni belgileıdi. Nólinshi mejeni «Belgili, biraq belgisiz» álde «Belgili, biraq beımálim» degen durysyraq pa? Biz biletin nárseden bastap eshqashan bile almaıtynǵa, al odan sheksizdikke deıingini tuspaldaıdy. Biz neni bilmeımiz jáne neni bile almaımyz?
Avtordyń aıtýynsha, bizdiń ónertabystarymyz ben ǵylymdaǵy jańalyqtarymyzdyń tiziminen góri, bilmeıtinimiz týraly bilim tezirek ulǵaıatyndaı áser qaldyrady. Belgilini beımálim belgili basyp ozyp jatyr. Biraq dál osy beımálim nárse ǵylymdy alǵa jyljytýda. Biz neni biletinimizdi bilemiz, neni bilmeıtinimizdi de bilemiz, oǵan qosa «belgili beımálim jáne beımálim belgisiz, ıaǵnı bilmeıtinimizdi bilmeıtin de jaǵdaı bar» ekenin umytpaýymyz kerek.
Bilim – sheksiz. Biraq ony túsiný, túısiný barysynda shekteýler bolýy múmkin. Ekinshi jaǵynan bárin bilýdiń de qajeti joq. Keıbir bilim qajet emesteı kóringenimen, basqa túsinikter men qaǵıdalardy uǵyný úshin ómirdiń bir sátinde óz septigin de tıgizip jatady. Biz bárin bile almaımyz, bizdiń biletinimizdiń dáleldengen shegi bar eken. Biraq bir zamandary osydan artyq bilim joq, endi ashatyn jańalyq ta qalmady degen kezder bolǵan. Soǵan qaramastan ǵylym men óndiris damyp, búginge deıin tolastamaı jetile túsýde, ári qaraı da damı beredi.
Adam barlyq nárseni bile almasa da, qalaǵan nársesiniń bárin úırene alady. Bul da shyndyq. Buǵan dálel retinde 10 000 saǵat erejesin alaıyq. Negizi, álemdik deńgeıdegi chempıon nemese pıanıst bolý úshin kúnine 4 saǵat daıyndyq jasaý kerek delinedi. Sonda bir salada joǵary deńgeıli sheber bolý úshin kúnine 4 saǵattan nemese aptasyna 20 caǵattan kem degende 10 jyl eńbektený qajet. 10 000 saǵat erejesine qarsylar da bar. Olar óz oıynyń dáleli retinde eger daǵdy durys qalyptaspasa, al siz sol qate daǵdyny qaıtalaı berseńiz, odan mashyǵyńyz jaqsara túspeıtinin aıtady.
Sondyqtan bólingen saǵattan góri jattyǵý men jumystyń sapasyna kóp kóńil bólgen jón ekenine nazar aýdarady. Mysaly, aǵylshyn tilin úırenýshiler birden «Men qashan osy tilde sóıleımin nemese bir deńgeıdi qansha ýaqytta aıaqtaımyn?», degen suraýly maqsat qoıady. Mundaı suraq qoıýshylarǵa qansha ýaqytta nátıjege jetetini mańyzdy, biraq olar nátıjege jetý úshin óz tarapynan kúsh-jiger, tártip, júıelilik pen tabandylyqtyń qajet ekenin umytyp ketedi. Qansha ýaqyt qajet ekenin estigende, mysaly, tildi belgili bir deńgeıde úırený úshin kem degende 1 jyl kerek, bul olarǵa tym uzaq ýaqyt sııaqty, sondyqtan tipti til úırenemin degen oılarynan da bas tartýlary múmkin.
Biraq bilim tamshylap aqqan sý sııaqty, siz qandaı da bir tildi meńgerý úshin sol tildiń tamshylaryn uzaq ýaqyt ózińizge jınaqtaýyńyz qajet. Bul tamshylar belgili mejesine jetkende, siz de nátıjeni kóresiz. Mysaly, 50 saǵat mejesin shańǵy tebýdi úırenýshilerge nemese kólik júrgizýdi úırenýshilerge qoıady. Iаǵnı, osy 50 saǵat ishinde siz belgili daǵdyny meńgeresiz, al ári qaraı ony shyńdaý óz qolyńyzda. Biraq siz maqsatty túrde jattyqpasańyz, úırengen qımyldardy ǵana qaıtalaýdan esh paıda bolmaıdy. Iаǵnı siz daǵdyńyzdy jetildire túspeısiz, sizde alǵa jyljý bolmaıdy. Al naǵyz mamandar úırenýdi eshqashan toqtatpaıdy, olar úırengisi kelgen áreketti durys nemese kemshiliksiz jasaǵansha qaıtalap, sol áreketti minsiz qylýǵa tyrysady. Bul barlyq salaǵa da qatysty.
Oksford ýnıversıtetiniń professory, matematık Markýs dıý Sotoıdyń taǵy bir qyzmeti bar, ol – «ǵylymdy kópshilikke taratý professory». Bul qyzmetti 1985 jyly kásipker Charlz Sımonı taǵaıyndaǵan eken. Atalǵan qyzmetti atqaratyn adam bárin bilýi tıis dep oılaıtyn adamdar oǵan telefon soǵyp, ǵylymǵa qatysty kez kelgen suraqty qoıatyn kórinedi. Bizge de osyndaı qyzmet atqaratyn bir emes, tipti on emes, júzdegen, myńdaǵan adam kerek ekeni sózsiz. Sonda ǵana ǵalym ózine yńǵaıly jáne túsinikti bilim sheginen sytylyp shyǵyp, ǵylymnyń beımálim ný ormanynan belgisiz suraqtarǵa jaýap izdep, kópshilikke túsinikti tilmen jetkizýge tyrysatyn bolar. Kóp saýaldyń sheshimi de sondaı sheksiz izdenisten týar, bálkim...