Adamzattyń kúshti bolyp jaratylǵan jarty bóligi keliser me eken, irgetasy sonaý 1860 jyly qalanǵan Eýropada ejelgi bes oqý ornynyń biri – brıtandyq Aberdın ýnıversıtetine eńbegi sińgen professor Lorens Ýollı birde: «Eger er-azamattar uzaq ómir súrýdi qalasa, onda bir jaıtty umytpaýy tıis. Bul – aqyldy áıelge úılený. Intellektten asqan qorǵan joq» dep paıym jasaǵan ǵoı.
Professor Lorenstiń osy sózi balalyq shaqtyń bir túkpirinde qalǵan oqıǵany eske túsirgeni. Shalǵaıdaǵy bizdiń aýylda baıaǵyda elýdiń de esiginen syǵalaı almaı, bir kisi kenetten dúnıeden ozdy. Aýyldyń áıelderiniń bári aqyldy ǵoı, kúıeýin o dúnıege kezeksiz attandyrǵan áıeli Kúlıpanyń ózi degen sheshim shyǵardy. Bul sózdiń maǵynasyn bizdiń bala mıymyz tikeleı qabyldap, nege ol kúıeýin óltiredi dep surap qoımaımyn ǵoı.
– Eger kúıeýińniń júregi dimkás bolsa, asqazany aýyrsa, onyń densaýlyǵyn kútýdiń ornyna kúnde maıy shylqyǵan, qýyrǵan tamaq berip, mıyn qosa jeı berse, ólmegende qaıtedi, – dep apam qysqa qaıyra saldy.
Sol kezde e-e-e, adamdy óstip te óltirýge bolady eken-aý dep oıladyq pa, oılamadyq pa, kim bilsin. Alaıda, myna uzaq ta qysqa ómirdiń uly pálsafasy báribir áıelderdiń aqyl-sabyrynyń aınalasynda shyrkóbelek aınalyp turary sózsiz.
Tipti ata-tektiń asyldanýy, qannyń tazarýy da áıeldiń shyqqan túbine táýeldi ekenin kim joqqa shyǵarsyn?! «Jigittiń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan» ekenin bizdiń dala ınstıtýty álmısaqtan bilgen. Alaıda otbasylyq máselelerdi, adamnyń genin jatpaı-turmaı zertteıtin ǵalymdar da adamǵa aqyl-parasat anasynan beriletindigin dáleldep baǵýda. Endi bir oqymystylar qyz ıntellektini ákesinen, ul anasynan alatynyn óz ádisterimen dáıektepti.
Degenmen túbi ázil bolsa da, myna bir mysal oıǵa oralady. Ertede arabtyń Jahyz degen túri usqynsyzdaý ǵalymy: «Aqymaq bolsa da sulý áıel tapsam boldy. Balalarym maǵan uqsaǵan aqyldy bolady. Al sulýlyq pen kórikti analarynan alady», dep úılense bári de kerisinshe bolypty. Balalary ózine uqsap keskinsiz, analaryna tartyp kileń aqymaqtar dúnıege kelgen kórinedi.
Biraq bastapqyda, tipti basyna tımeı desek te bolady, áıelge qaraǵanda suńǵylalyǵy azdaý bolyp keletin azamattar alatyn jarynyń aqyldy ekenin qaıdan aıyrady. Aldyńnan shyqqan arýdyń eshqaısysynyń mańdaıynda mynaý aqyldy, mynaý aqymaq degen móri joq. Minezi minsiz jardy qalaı tappaqsyz. Bolashaqtaǵy jartysyn elestetken erlerdiń tizilgen talaptarynyń tórinde birinshi kezekte kórki kósh bastaıtyny aıdan anyq.
Áıeldiń aqyly aspandy tóńkeredi. Aılasy bolmaǵandy boldyra alady. Esti áıel kúıeýiniń esiktegi basyn tórge súıreıtinin jyrlaı berip neǵylamyz. Ol eriniń jetpeı jatqan jerine jamaý bolyp, kem-ketiginiń ornyn toltyryp, ushpaqqa súıreıdi.
Osyndaıda Almas Almatovtyń úsh júzge málim bolǵan Jıenbaı jyraý Dúzbenbetuly(1864-1929) jaıly jazbasy eske túsedi. Ol da bul áńgimeni ustazy Masharap Álıevten estigen eken. Qystyń aıy. Arqadan Buharaǵa mal aıdaǵan baılar kerýen salyp saltanatyn joǵaltpaǵan zaman. Syrdarııanyń muzynan ótip, jataq, eginshi eldiń ústimen ótetin súrleý jolmen Qyzyldyń qumyna kelip iligedi. Qyzyl qumdy qystaǵan el tóbeniń shýaq betinen jerkepe qazyp, astyǵyn uraǵa saqtap ótken-ketken saýdagerlermen dán, talqanyn almastyryp, kerek-jaraǵyn túgendep otyratyn kez.
Baǵanaǵy baı, myrzalar aldyn ala habar salmaı Jıenbaı jyraýdyń úıine kelip túsedi. Oılary «Osy Jıenbaıǵa aılap jyrlatyp, úıir-úıir jylqy, qora-qora mal aıdatyp jiberemiz. Sol syıymyzdyń bir kádesin kóreıik» dep synaqqa ala keledi. Jıenbaı mal jınamaǵan kisi.
Qolyndaǵysyn halyqqa bólip berip otyratyn «kedeı jomart» jan eken. Qonaqtar sálem bere jerkepege kirip keledi. Jyraý úıinde eken. Qonaqtardyń sálemin alyp bolǵasyn esik jaqta bosaǵaǵa qarasa, áıeli kózge kórinbeıdi. Ol zamanda qonaq jaıǵasqan soń áıel tapsyrma kútip otyrýy shart edi…
Jyraý amandyq-saýlyq surasyp biraz otyryp qalady. Áıeli qonaqqa beretin eshteńeniń retin tappaı shyǵyp ketedi. Myrzalar óz isterinen ózderi uıalyp otyrsa, bireýi «Jıekemniń úıinen qara sý ishkenimiz, qymyz ishkenmen birdeı emes pe? Aýyz tıińder», dep ydyspen muzdaı sýdy jaǵalatady. «Joqtyq jomart erdiń qolyn baılaıdy», dep jyraý da sabyryn saryqpaı otyra beredi. Qonaqtardyń ishindegi úlkeni:
– Jıeke, búgin Shybyntaı Áldebaıdyń aýylyna erýmiz. О́zińizdi kórip, sálem bereıik dep inilerińiz at basyn buryp edik. Bizben birge bolyńyz, – dep ótinish aıtady. «Joqqa júırik jetpeıdi» soǵan kelisip, qonaqtar syrtqa betteıdi. Esikten shyǵyp qonaqtardyń aldy turyp qalypty. Qarasa, eki taıqazan et kún shýaq bette burqyldap qaınap jatyr eken. Janynda jaraqty jigitter. Qonaqtar ań-tań… Sol kezde Jıenbaı jyraý:
– Al, jigitter, qazan qaınap qalypty. Sybaǵalaryńdy jep ketersizder, – dep qonaqtaryn qaıta ishke kirgizedi. «Jyraýdyń kıesin sol kezde kórdik. Tórde otyrǵan Jıenbaı basqadan bir bas bıik otyrdy. Sózi de, ózi de jolǵa túsip jóneldi», dep otyrady eken kózi kórgender. Qonaqtar etti jep otyryp bir-birine:
– Bul kisi syrtqa shyqqan joq. Ishke eshkim kirgen joq. Sonda myna jylqyny kim soıdy? – dep surap otyrady…
Jıenbaı jyraýdyń báıbishesi Balshash anamyz Jetirý Kereıt Dańmuryn aqynnyń apasy eken. Qonaqtardyń synap kelgenin bilip, «Qonaqasy bere almaı uıattan úsh júzge málim Jıenbaı ólgenshe, astyndaǵy aty ólsin», dep er-toqymyn aýdaryp tastap, jigitterge soıdyryp qazanǵa salyp jibergen eken. Asyl ana elge syn, erge min bolar tusta azamatynyń aryn solaı qorǵap qalady…
Bul jaǵdaı qonaqtarǵa da málim bolady. Birin-biri kinálap:
– Jıenbaıdyń jalǵyz atyn jep, jaıaý qaldyrdy, – degen atqa qalarmyz dep jyraýdyń soǵymy men minerlik, kósherlik kólikterin tolyq qamtamasyz etip attanypty.
Dala danyshpandyǵy degen osy bolar. Tarıhta nebir aqyldy analarymyz ótkenin myńdaǵan mysaldarmen dáıektep, ári qaza berseń ańyz-áfsanalardan tizbektep, túbine qaraı tereńdeseń ertegilerden de taba berermiz.
Alysqa barmaı-aq osy zamannyń da mysalyn aıtaıyqshy. Birde elge tanymal, ortasyna abyroıly erli-zaıyptylarmen Máskeýge ári-beri poıyzben uzaq saparǵa attandyq. Jolaı talaı áńgime de boldy. Jańaǵy bizdi bastap bara jatqan kisiniń áıeli esti adam edi. Poıyzda ketip bara jatyr, telefonmen kelinimen sybyrlasyp, syrlasyp otyrǵanyn qulaq kereń bolmaǵan soń estıdi. «О́kpelep qalǵanyńdy bildirme. Qatty renjiseń de tamaǵyn istep qoı. Daladan tamaq izdep júrmesin. Qonaqqa jalǵyz jiberme, qasynan qalma! Túnde basqa bólmege baryp jatyp alýshy bolma.
Erli-zaıyptylardyń arasy óstip sýyıdy» degen maǵynada aqyl aıtyp otyr eken. Kelini ekeýi talqylap otyrǵany – óz uly. Bul otbasyna kıkiljiń kirgizbeımiz degen kelin men eneniń emes, eki ananyń mámilesi bolatyn. Osy bir qulaqqa amalsyz engen eki aýyz aqyl shańyraǵyn shaıqaltpaımyn degen adamnyń búkil ómirine tatıtyn edi. Máskeýge baryp-qaıtqansha sol apamyzdyń kelinine aıtyp otyrǵan keńesteri qulaǵymda jańǵyrdy da turdy.
Aıtpaǵymyz da osy, ómirdiń jalqy shyndyǵy – dana áıelge jolyqqan adamdardyń ǵumyry ári uzaq ári baıandy.
Talaı teperishti kóre kele, mańdaıymyzǵa tıe kele, áıeldiń de, erdiń de aqyldysyn júzindegi meıiriminen tabasyz-aý. Aqyl degen udaıy qamqorlyqtan kórinedi. Aqyl eń qıyn sátterdegi sabyrdan tanylady. Aqyl joqshylyqta bardan joqty qurastyrta alady. Aqyl shydamdylyqta bet perdesin sypyrady. Aqyl renishte keshirimshildik bolyp aldyńnan birinshi aq jalaýyn ustap shyǵady.
Aqyldy áıeldiń alǵashqy esimi meıirim men ıman bolar...
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY