Táýelsizdik alǵan kezeńnen bastap Elbasy, Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev memleket shekarasyn rásimdep, órkenıetti 50, sonan soń 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat etip, qoǵamnyń barlyq salasynda reforma júrgizýdi qolǵa aldy.
Áýeli ekonomıka, sonan soń saıasat baǵdaryn usynǵan Prezıdenttik saıasat óziniń ómirsheńdigin kórsetti. Osylaı shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan qaryshtap damydy. Álem moıyndap qana qoımaı, Qazaqstan lıderiniń pikirine den qoıa bastady. Bul táýelsizdik, egemendik ákelgen uly taǵdyr edi. Mine, osyndaı sátte N.Á.Nazarbaev ultyna sendi, ulty Elbasyna sendi. Osynyń arqasynda Prezıdent ulttyq qundylyqtardy jınastyrý máselesin qolǵa aldy. Áýeli «Tarıh tolqynynda» atty kitap jazdy. Onda qazaqtyń bes myńjyldyq tarıhynyń altyn kómbesin ashty. Sonan soń «Mádenı mura» baǵdarlamasyn jarııalady. El tarıhy men mádenıetine qatysty jádigerler jınaqtaldy. Qytaı, Eýropa men Batys kitaphanalaryna arnaıy ekspedısııalar jiberilip, kóptegen qundy jádigerler tabyldy. Osylaı M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty álemde teńdesi joq 100 tomdyq «Babalar sózin» shyǵardy.
Memlekettik mártebege ıe bolǵan ana tili de osyndaı uly saıası eksheý men talqydan ótti.
Iá, til týraly tolqýly sózder aıtqan N.Á.Nazarbaev ult namysyn oıatyp qana qoımaı, memlekettik tildiń altyn dińgegi týraly ataly sóz aıtty.
Rýhanı jańǵyrý mindetti túrde tilmen úılesim tapqanda ǵana bıik mıssııasyn oryndaıdy. Muny júzege asyrý úshin ótkendi oılaıtyn, bolashaqty boljaıtyn N.Á.Nazarbaev revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq joldy tańdady. TMD elderi jappaı latyn álipbıine kóship jatqanda sabyr saqtady. Muny bireýler túsindi, bireýler baıbalam salýdan asa almady. Kez kelgen memlekettiń basshysy qoǵamdyq oıdyń jeteginde ketpeýi kerek. О́ıtkeni ol memlekettiń damý strategııasy men taktıkasyn aıqyndaýǵa tıis.
Shynynda, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstandaǵy saıası-áleýmettik, demografııalyq máseleler múldem bólek-ti. О́z elimizde ózimiz azshylyqta boldyq. О́ziniń ana tilinen qol úzgen 4 mıllıonǵa jýyq qazaq bar edi. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev kásibı kóregen saıasatker retinde qoǵamdyq oıdyń jeteginde ketpedi, qaıta qoǵamǵa búkpesiz shyndyqty aıtty. «Kimge kúsh kórsetemiz? Jan-jaqty kórshilermen qyrǵı-qabaq bolyp erteńgi kúni elimizdi úlken-úlken ulttarǵa, elderge qarsy qoıyp, talan-tarajǵa túsirsek, til turmaq bas qaıǵy bolady. Shydaý kerek. Kópirden ótetin ýaqyt onsha kóp emes. Bir on bes-jıyrma jyl ýaqyt kerek». Bul sózdi Nursultan Ábishuly 1992 jylǵy 26-qarashada «Qazaq tili» qoǵamynyń ekinshi quryltaıynda aıtyp edi.
Mine, osy kezeńnen bastap N.Á.Nazarbaev qazaq tiliniń qasıeti týraly san tolǵandy: «Daýǵa salsa – almastaı qıǵan, sezimge salsa – qyrandaı qalqyǵan, oıǵa salsa – qorǵasyndaı balqyǵan, ómirdiń kez kelgen oraıynda ári qarý, ári qalqan, ári baıyrǵy, ári máńgi jas, otty da oınaqy Ana tilinen artyq qazaq úshin bul dúnıede qymbat ne bar eken?!».
N.Á.Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen memlekettik tilde baıandama jasady. Osylaı jahandaný dáýiriniń jańa bir kezeńine jettik. Iаǵnı Qazaqstan órkenıetti elderdiń otyzdyǵynda bolý úshin latyn álipbıine qaıta oralý qajet boldy. Osyǵan oraı Qazaqstan Prezıdenti latyn álipbıine kóshý máselesin 2025 jylǵa deıingi Qazaqstan damý strategııasyna engizdi. Ári 2025 jylǵa qaraı latyn álipbıine kóshý máselesin óz Joldaýynda jarııa etti. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda latyn álipbıine kóshý zamana suranysy ekenin negizdep berdi. Ári latyn álipbıine kóshýde О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan men Túrkııa memleketteriniń tájirıbesin jınaqtap, Qazaqstan jaǵdaıyn qolaıly sheshýdi tapsyrdy. Sondaı-aq latyn álipbıin jasaýdyń arhıtektonıkasyn belgilep, naqtylap berdi.
Qazir álemniń 112 memleketi latyn álipbıin, 48 memleket arab álipbıin paıdalanady degen derek bar. Álemdik bank júıesi boıynsha ekonomıkasy ozyq, jetilgen 30 eldiń 22-si, al ekonomıkasy damýshy irgeli 10 eldiń 7-eýi latyn álipbıin paıdalanady eken. Sondyqtan da N. Á.Nazarbaev aıtqan mezgil keldi. Endi kesheýildeýdi kótermeıtin ýaqyt bastaldy. Qazaqstan úsh tildi memlekettik saıasatyn júrgize bastady. Ras, alǵashqy kezeńde qıyndyqtar bolýy múmkin. Ol ótpeli kezeńniń ótpeli synaǵy. Sondyqtan da Prezıdent usynǵan latyn álipbıine kóshý ulttyń kókparǵa salar saıasatyna aınalmaýy tıis. Dál qazir «Prezıdent bireý, halqy tireý» bolatyn sát týdy. Osyndaı zamana synynan múdirmeı ótetin sátte Qazaqstan halqy biregeıligin kórsetýi kerek dep oılaımyn. Rasynda keshegi Keńester Odaǵynan túrkitektes memleketterdiń ishinde eki-aq el – Qazaqstan men Qyrǵyzstan ǵana kırıllısa aıasynda qalyp otyr.
Latyn álipbıine kóshý qandaı da bir ózge til men onyń jazýyn teriske shyǵarý emes, bul birinshiden, qazaq alfavıtine reforma jasap, ony jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan.
Jaqynda qazaq ádebıetiniń klassıgi M.O.Áýezovtiń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı halyqaralyq sımpozıým ótkizildi. Sol sımpozıýmnyń aıasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, Túrkııanyń Mımar Sınan kórkemóner ýnıversıtetiniń professory Abdýlaqap Qara, О́zbekstannan kelgen professor, Halyqaralyq Turan akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qaldybek Seıdanov, Qazannan kelgen professor, G.Ibragımov atyndaǵy Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kım Mýgallımovıch Mınnýllın dóńgelek ústel basyndaǵy óristi áńgimege aralasty. Másele, Qazaqstandaǵy latyn álipbıine kóshý úderisi týraly boldy.
О́zbekstandyq Qaldybek Seıdanov ta, ystanbýldyq Abdýlaqap Qara da latyn álipbıine kóshý ulttyń rýhanı reformasynyń quramdas bóligi ekendigine nazar aýdardy. Olar óz elderinde latyn álipbıine baılanysty ár kezeńde ártúrli kemshilikter bolǵanyn jasyrmady. «Qazaq kósh júre túzeledi» demeı me? Sondyqtan da latyn álipbıine kóshý barysynda azdaǵan olqylyqtar bolýy múmkin. Biraq ol ómir tezinen ótedi.
Qoǵamǵa, ómirge, mektepke, joǵary mektepke ene kele keıbir «áttegenaılardy» sheshý qıynǵa soqpaıtynyn aıtty qos ǵalym. Al Kım Mınnýllın bolsa kezinde latyn álipbıine ótýdiń Tatarstanda alǵysharttary jasalyp, keıin ol Reseı Federasııasy Konstıtýsııasyna qaıshy keletin bolǵandyqtan ol máseleniń joly jabylyp qalǵanyn tilge tıek etip, Qazaqstannyń álemdik 30 órkenıetti eldiń qataryna kirý jolynda latyn álipbıine ótýi zamana suranysy ekendigine nazar aýdardy. Shynynda, qazaq eliniń latyn álipbıi aıasynda bolǵan úlken ǵylymı-ádebı mektebi bar. Ári bul úrdisti Qazaqstan jastary qoldap otyr. О́ıtkeni olar ınternet júıesinde jumys isteıdi, aqparat almasady. Jáne qazaq tiliniń jańǵyrtý úderisindegi rólin asha túsedi.
Jaqynda Elbasy memlekettik tildi latyn qarpine kóshirý jónindegi jumys tobynyń bir top múshelerimen kezdesti. Elbasyǵa jumysshy toby qazaq tiliniń latyn qarpine negizdelgen biryńǵaı standartty jobasyn usyndy. Kezdesý barysynda latyn álipbıine kóshýdiń negizgi-negizgi prınsıpti qaǵıdattaryn Elbasy erekshe eskertti.
«Qazaq tiliniń latyn qarpine kóshýi orystildi azamattardyń quqyqtaryn, orys tili men basqa da tilderdiń múmkindikterin shektemeıdi. Orys tiliniń kırıll qarpinde qoldanylýy ózgerissiz qalady», dep keıbir qoǵamdyq dodaǵa túsip júrgen ekiushty pikirlerge núkte qoıdy. 32 qaripten turatyn jańa álipbı qazaq qoǵamynyń álemdik úrdiske laıyq bilim alatynyn jas tolqynnyń ósip shyǵýyna múmkindik beretin bolady. Qazaqstan balalary aǵylshyn tilin, ınternet tilin jetik bilý arqyly álemdik bilim dodasynda óz ornyn berik qalyptastyratyn bolady. Bilim reformasynyń bir mańyzdy salasy osyny qamtıdy.
Qoǵam latyn álipbıine kóshý zamana talaby ekenin uqty. Ol úshin bilim berý júıesine laıyq ádistemelik baza jasaý qajettiligi týyndaıdy. Sondyqtan da Elbasy «Álemde eshbir el óziniń jańa álipbıin búkil halyq bolyp osylaısha talqylaǵan emes» dedi. О́ıtkeni 300-den astam usynystan ekshelip alynǵan jańa qazaq latyn álipbıi ulttyń álipbıi bolatyny anyq. Zamana suranysyna qazaq eli jańa qadam basyp otyr.
Ýálıhan QALIJANOV, UǴA akademıgi