Zaman kóshine laıyq jańashyldyq

Ádette ádebı kitaptar týraly jazylǵan resenzııalardy,­ oı-pikirlerdi ǵana oqýǵa eti­miz úırengen. Esesine jańa oqýlyqtar jaıynda eshkim kóp jaq asha ber­meıtindikten bizge ol álem tylsymdaǵy syryn búkken qara or­man tárizdi elesteıtin. Obaly­na ne kerek, búginde mektep oqýlyq­taryndaǵy túıtkilder az jazy­lyp jatqan joq. О́z oılaryn ortaǵa salýda ási­rese, ata-analar óte belsen­dilik tanytýda. Al biz­diń bul jerdegi qozǵap otyrǵan áńgime­miz jo­ǵary oqý oryndarynda oqy­ty­latyn oqý qu­ra­lynyń sapasy hám jańashyldyǵy haqynda bol­maq.

Máselen, atap aıtar bolsaq, qazir baıaǵy keńestik dáýirdegi kóp­tegen oqý quraldary búgingi kúnniń talabyna jaramsyz bolyp qaldy. Kóbi eskirdi, zaman únine saı emes. Qysqasy, «mıssııa­sy» aıaqtaldy. Sodan táýelsizdik tańymen rýhtanǵan otandyq ǵalymdardyń tyńnan túren salýlaryna týra keldi. Úsh tilde jaryq kórgen oqý quralyn paraqtap otyrǵan sátte eń áýeli osy sala boıynsha keleshekte bilim alatyn stýdentterdiń, magıstranttardyń, dok­torant­tardyń ózderiniń týǵan ana tilderinde oqyp bilim alýlaryna barynsha múm­kindik týǵy­zylǵanyna qýandyq. Túp­­nus­­qanyń orys jáne aǵyl­shyn til­derine aýdarylyp usy­ny­lýyna kelsek, muny oqý qura­lyn tutynýshylardyń tań­daý quqyn elep-eskerýden týǵan sheshim dep topshyladyq. Ekin­­shiden, «Bul pán Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «100 naqty qadam» Ult jospary­nyń 97, 98-qadam­daryndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarýǵa arnalǵan tómen­degi talaptaryn oryndaıtyn bilimdi ári bilik­ti mamandardy qazirden bas­tap ázirleýge baǵyt­taldy», deıdi oqý quralynyń avtory.

«Baǵdarlamadaǵy: «97. О́zin-ózi ret­teý men jergilikti ózin-ózi bas­qarýdy damytý ar­qy­ly azamat­tardyń sheshim­der qabyldaý úderisine qatysý múm­kin­digin ke­ńeı­tý. Memleketke tán emes qyz­metterdi básekelestik ortaǵa jáne ózin-ózi retteýshi uıymdarǵa berý.

98. Selolyq okrýg, aýyl, se­lo,­ kent, aýdan­dyq mańyzdaǵy qa­­la­ deńgeıindegi jergilikti ózin-­ózi basqarýdyń derbes bıýd­­jeti engiziletin bolady. Ob­lys ortalyqtarynda jáne respýblı­kalyq mańyzdaǵy qalalarda azamattardyń tıisti bıýdjettik jo­balaryn talqylaýǵa qaty­sýynyń tetikteri jumys isteıdi».

Memleket basshysy bizdiń eli­mi­zdiń bola­shaqtaǵy damý negizderin qurýdy kózdeıtin ınstı­týttyq reformalardy taıaý arada iske asyrýǵa qatysty «Egemen Qazaq­stan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazet­terinde (6 qańtar, 2016 j) jarııa­lanǵan «Ult jos­pary – qazaq­standyq armanǵa jete­leıtin jol» maqalasynda ber­gen usynystary 100 qadamdaǵy min­detterdiń iske asyrylatynyna senim­di bolýǵa negiz bolady.

Maqalanyń «Memleket fýnksııalaryn básekelesti ortaǵa já­ne jergilikti ózin-ózi basqarýǵa berý» taraýyndaǵy talaptardyń negizgilerin qarastyrsaq:

«Úsh satyda beriletin jer­gilikti ózin-ózi basqarý organdaryna qosymsha ókilettikter berý­ ortalyq deńgeıdegi reforma­lardyń zańdy jalǵasy bolýy tıis.

Birinshi satyda (2016-2017 jyl­dar):

- aýdan ákiminiń aýdandyq ma­ńyz­daǵy qala, kent, selo jáne selo­lyq okrýg ákimi laýazymyna usynatyn kandıdatýrasyn odan ári aýda­n más­lıhatyna jáne saılaý ótkizýge engizý úshin kelisý;

- ákimdi bosatý týraly máse­lege bas­tamashy bolý;

- jergilikti qoǵamdastyqty da­mytý týraly baǵdarlamalyq qujattar jobalaryn qaraý jáne abattandyrý men qoǵamdyq tár­tip­tiń kókeıkesti máselelerin tal­qylaý;

- eldi mekender sheńberindegi jer telim­deriniń maqsatty paı­da­lanylýyn jáne jeke tulǵa­lardyń zańsyz ıelenýine jol berilmeýin baqylaý;

- qosymsha eki salyqty – kólik já­ne zańdy tulǵalardan jer sa­lyǵyn alý quqyn berý jolymen jer­gilikti ózin-ózi basqarýdyń salyqtyq áleýetin kúsheıtý.

Ekinshi satyda (2018 jyldan bas­tap):

- aýdan máslıhaty bekitken jer­­gi­likti ózin-ózi basqarý bıýd­je­tin satylap qalyptastyrý;

- jergilikti qoǵamdastyqtyń kom­mýnaldyq menshikti bas­qarýdy engizý;

- bıýdjetti turǵyndary 2 myń­ adam­nan asatyn ákimshilik-aýmaq­­tyq birlik úshin ǵana engizý jáne ony aýdandyq máslıhattyń bekitýi;

- «Jergilikti ózin-ózi basqa­rý kommýnaldyq menshigi» ıns­tıtýtyn engizý.

Úshinshi satyda (2020 jyldan) tómendegiler qarastyrylady:

- jergilikti ózin-ózi basqarý­dyń ókildi organyn qurý;

- halqynyń sany 2 myń adamnan kem emes eldi mekenderde jer­­gilik­ti ózin-ózi basqarýdyń der­bes bıýdjetin engizý» delin­gen.

Osy sharalardy oryndaý mem­leket­tik organdardyń sheshimder qabyldaý úderisiniń mól­dirligin arttyrady jáne jergilikti ózin-ózi bas­qarý júıesin damytýǵa jaǵdaı jasaıtyny anyq.

Bul nusqaýlar shyn máninde eresen ózgeris­terge, jergilikti ózin-ózi basqarý salasy­nyń naq­ty engizilýine bastaıdy.

...Biz Myrzageldi aǵany kóp­ten bile­miz, keńshar dırek­torlyǵynan Parla­ment partasyna deıin kó­teril­gen belgili ǵalym rýhanı jań­ǵyrýymyzǵa yqpal eter­lik 30 shaqty eńbegi arqyly tanymal desek, avtorlyq pán­ re­tinde usynylǵan myna oqýlyǵy­nan zaman kóshinen qalyspaıtyn ja­ńashyldyǵyn, ǵylymdaǵy jan-jaqtylyǵyn ańǵartyp otyr.

M.Kemeldiń tek sońǵy bes jyl ishinde respýblıkalyq attes­tasııa­lyq komıssııa tiz­besindegi jýrnal­darǵa jarııa­lanǵan ǵylymı maqala, kon­ferensııalardaǵy baıandamalar sany – 48, monografııa, oqý qural­­dary men oqýlyqtary – 14, res­pýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynda jaryq kórgen ǵylymı-kópshilik maqa­lalary – 55, rýhanı adamgershilik máselelerine qatysty respýb­lıkalyq basylym­darda jaryq kórgen maqalalary 111 eken. Án­sheıinde ekonomıkanyń tili óte aýyr til dep jatamyz. Ony qazaqy uǵymǵa salyp túsin­dirýdiń ózi ońaı sharýa emes. Mine, sol otandyq ekonomıst-maman­dardyń arasynda óz oılaryn qazaq tilin­de móldiretip aq qaǵazǵa minsiz túsirip bere alatyn jan neken-saıaq. Osy retten alsaq ta, ǵalymnyń elge sińirip otyrǵan eńbegi ushan-teńiz. Memlekettik basqarý júıe­si týraly qolymyzdaǵy oqý qu­ralynyń mańyzdy bolatyn sebebi, Elbasy qoıyp otyrǵan bolashaqqa baǵdarlanǵan baǵyt – jergilikti basqarýdyń jańa satysy, ózin-ózi basqarýdyń teo­rııalyq negizderi men qalyp­tasýyn kórsetetin alǵashqy tolymdy eńbek ekendiginde. Pre­zıdentimiz usynǵan jańa baǵyt­tardy ilip alyp, ony ǵylymı eńbekke aınaldyrýǵa tıisti Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Memlekettik basqarý akademııasy bastamashy bolatyn bul jumysty alǵash bolyp ǵylymı aınalymǵa engizgen Myrzageldi Kemelge ómirge beıtarap qaramaıtyn, bolashaqqa baǵdarlanǵan osynaý jańa baǵytqa qol urǵanyna rızalyqtan basqa aıtarymyz joq.

Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»