Batyl qadamdarǵa barý qajet

Qarsylyq bildiretinderdiń kópshiligi qoldanystaǵy kırıll jazýynan bas tartý osyǵan deıingi tarıhymyzdan qol úzip, jazý men oqý mádenıetine tejeý bolady degen tujyrymdardy alǵa tartady. Árıne munyń barlyǵy ótpeli kezeń ekenin bilýimiz kerek. Eń bastysy, biz latyn álipbıine kóship jatqan joqpyz, oǵan qaıta oralyp jatyrmyz. Sebebi latyn qarpi qazaq elinde osyǵan deıin bolǵan, ıaǵnı eshkimge tańsyq dúnıe emes. Al kırıll jazýyna toqtalar bolsaq, bul keshegi 20-jyldardyń sońynda qazaq halqyn otarlandyrý, sondaı-aq túbi bir túrkitektes halyqtardyń ara­syn alshaqtatý maqsatynda ja­sal­ǵan keńestik kezeńniń saıasa­ty bolatyn. Soǵan qara­mas­tan Ázerbaıjan túrki halyq­tarynyń ishinde alǵash bolyp latyn grafıkasyn qabyldasa, keıin Túrkııa, О́zbekstan, Túr­ikmenstan osy latyn álipbıine ótip, aralarynda Qazaqstan men Qyrǵyzstan ǵana qalǵan edi. Sondyqtan latyn álip­bıin qoldanysqa engizgen túr­ki halyqtarymen araqaty­na­symyz alshaq bolýy da osydan.

Arada bir álipbı bolsa áde­bıetimiz ben mádenıetimiz, dinimiz ben dilimiz aralasyp, bir-birimizben jaqyndaı túser edik. Alaıda eki túrli álip­bıde bolǵandyqtan túbi bir týǵan baýyrlarymyz­ben ne orys tilinde nemese aǵylshyn tilinde hat alma­sýǵa týra keledi. Sondyq­tan latyn álipbıine kóshýi­miz­diń bir sebebi túrkitektes ha­lyq­tarmen araqatynasymyzdy jaqyndatý bolyp tabylady degen oıdamyn. Ekinshi álip­bıdi meńgerý qıyn bolady degen tujyrymdardy alǵa tartatyn toptyń aıtqanyndaı emes, bul biz úshin qıyndyq tý­dyrmaıtyny sózsiz. Aldyń­ǵy býyn atalarymyz ben áje­lerimiz osy álipbıde saýat ashqan edi. Sóıte tura qazir­gideı aqparattyq ǵalamtor dú­nıesi damymaǵan 40-jyldary osy adamdar kırıll ja­zýyn da ońaı ıgerip alǵan­dyǵy barshamyzǵa málim. Son­dyqtan ǵalamtor júıesi men buqaralyq aqparat dáýiri qaryshtap damyp turǵan bú­gingi kezeńde latyn grafıkasyn meńgere almaý oıǵa syımaıtyn dúnıe.

Buǵan qosa latyn gra­fı­kasynyń lıngvıstıkalyq jaǵynan da paıdasy ushan-teńiz. Osy turǵyda fılolog ǵalymdarymyz erterekten beri latyn jazýyna kóshýdiń utymdy tustaryn alǵa tarta dabyl qaǵyp kelgen bolatyn. Túrki tilderiniń ishinde qazaq tili eń áýendi til bolyp tabylatyndyǵy dáleldengen. Ony áýendi til etip turǵany úndestik zańy bolatyn. Alaıda kırıll álipbıimen qosarlana kirgen dybystar qazaq tiliniń fonetıkalyq zańdylyqtaryn buzyp, til úndestigi men dybys úndestigine keri áserin tıgizip kele jatqandyǵy barshaǵa málim. Buǵan qosa kırıll áripteri alǵash engen sátte ǵana orys tilinen engen sózder sol qalpynda jazylyp, aıtylý kerek degen qaǵıdalardyń qabyldanýy kóne­den kele jatqan tilimiz­diń zańdylyqtary men nor­ma­larynyń buzylýyna ákep soqty.

Sondyqtan túrki halyq­tary latyn grafıkasyna kóshý arqyly kırıll álip­bıiniń kesirinen buzylǵan fone­tıkalyq zańdylyqtaryn óz tilderine ıkemdep alǵan bola­tyn. Biz de osy latyn álip­bıin qoldana otyryp, orys tiliniń yńǵaıyna jasalǵan «Iа, Iý, E, , , I» tárizdi árip­terden qutylatyn bolamyz. Bul tildik norma jaǵynan qazaq tiliniń fonetıkalyq zańdylyqtaryn durystaýǵa, orfografııalyq, orfoepııalyq qaǵıdalardyń saqtalýyna oń yqpalyn tıgizetini sózsiz.

Sonymen qatar elimiz qazirgi tańda damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat qoıyp, sol baǵytta júıeli túrde jumystar atqarylýda. Bul jerde eń aldymen, ekono­mı­kamyzdy damytý bolsa, til saıasatyna da kóńil bólý qajet­tigi bar. Barshamyz­ǵa belgi­li, qazirgi tańda aǵyl­shyn tili jahandaný tili retin­de qol­danysqa ıe basty til­der­diń biri bolyp sanalýda. Osyǵan oraı Elbasymyz «Qazaq­stan-2050» Strategııa­syn­da latyn álip­bıine kóshýdi – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele deı kele «Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı she­shim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýi­mizge, balalarymyzdyń aǵyl­shyn tili men ınternetti jetik ıge­rýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵy­zady» degen bolatyn. Iá, bul tusta da latyn grafıkasyna kóshýdiń utymdy jaqtary je­terlik. Úsh tuǵyrly til saıa­­satyn iske asyryp, onyń ishin­de aǵylshyn tilin jetik meń­gerý úshin álipbıimizdi óz­gertý birden-bir yńǵaıly tásil bolmaq.

Qazaqstan táýelsiz el bol­ǵan­dyqtan qazaq tili Ata Za­ńymyzda belgilengendeı mem­lekettik til retinde ózge til­derden joǵary turýy tıis. Alaıda qazaq tiliniń mártebesi memlekettik til retinde tek Konstıtýsııamyz ben Til týraly Zańda ǵana jazylyp qoıýy jetkiliksiz. Eń bastysy, qazaq tili tuǵyrynyń bıik bolýy onyń qoldaný aıasynyń artýy­na, tutynýshylardyń kóp bolýyna baılanysty bolmaq. Sondyqtan jańa álipbıdi úırený arqyly qazaq tilin meńgerýshilerdiń sany da arta túsetindigi anyq.

Toqsan aýyz sózdiń to­byq­taı túıinine keler bolsaq, qaı jaǵynan alyp qarasaq ta elimiz úshin paıdasy zor bo­lyp keletin bul qadamǵa bar­ǵanymyz durys. Árıne qadam­dy jasaǵan kúni-aq joǵaryda aıtylǵan máseleler lezde she­shile qoımaıtyny anyq. Az­dap shydamdylyq tanytyp, áliptiń artyn baǵar bolsaq, osy latyn álipbıine kóshý ar­qyly tilimiz de, ultaralyq dos­­tyǵymyz da kúsheıe tú­seri sózsiz. Eń bastysy, bul ju­mys­tyń barlyǵy keleshek urpaq úshin jasalatyndyǵyn esten shyǵarmaǵanymyz jón.

Batyrbek QAIYR,

Pavlodar oblystyq tilderdi damytý

jónindegi basqarmanyń onomastıka

jumystary bóliminiń basshysy